Mens sou kon gesê het: "Stil broers, daar gaan ’n man verby" toe daar die afgelope Sondag by die Breytenbach Sentrum in Wellington hulde gebring is aan Breyten Breytenbach, die maer man met die groen trui. Maar stilte was nie van pas nie. In Ounooi se tuin by die Bôrdienghuis waar Breyten grootgeword het, was daar ’n feestelike atmosfeer om sy lewe te vier. Sy teenwoordigheid was te tasbaar, sy nalatenskap te ryk om hom stil te huldig.
Van oraloor het mense gekom: skrywers, digters, akteurs, akademici, familie en vriende, saamgebondel soos een groot familie. Die beste Bolandse wyne, deur sowat 14 wynplase uit die omgewing geskenk, het gevloei, terwyl die lug gevul is met die geur van egte Suid-Afrikaanse kos soos Kaaps-Maleise koesisters, bobotiehappies en vele meer.
Breyten se vrou, Yolande, dogter Daphnée, skoonseun Tim, en kleinseuns Theseus en Orpheus het spesiaal van Frankryk gereis om hierdie viering in Breyten se ouerhuis by te woon. Onder die gaste was ook ander bekendes, soos oudregter Abie Sachs, ’n veteraan van die stryd teen apartheid, en selfs die akademikus Piet Croucamp, met wie Breyten menigmaal vurig gedebatteer het.
Van links: Daniël Lötter (direksielid van die Breytenbach Sentrum), Daphnée Breytenbach (Breytenbach se dogter) en Louis Duvenage (direksievoorsitter van die Breytenbach Sentrum) (foto: Engela Duvenage)
Op die internet, waar die geleentheid gestroom is, en op sosiale media, met hutsmerke soos #altydbreyten en #alwaysbreyten, het mense wêreldwyd hierdie Bolandse huldeblyk gevolg. Dit was ’n passende eerbetoon aan ’n man wat sy lewe lank ’n swerwer tussen wêrelde was tussen tale, tussen hoop en wanhoop, tussen die dromer en die rebel.
Francois Lötter, wat die viering namens die Breytenbach Sentrum georganiseer het, het die dag bestempel as ’n hartseer, maar ook grootse geleentheid wat op ’n wyse aangebied is wat gepas is vir die nalatenskap en statuur van Breyten.
Francois Lötter (direksielid en gewese bestuurder van die Breytenbach Sentrum) (foto: Louis Duvenage)
“Die geleentheid was nie ’n diens nie (die diens was in Parys), maar veel eerder ’n viering. Breyten sal (en moet) voortleef in sy skeppings, en deur sy poësie, skryfwerk, kunswerke, stryd teen ongeregtighede, sy menswees, en nog vele meer,” het Lötter gesê.
Breytenbach was ’n mens van teenstrydighede, ’n dromer en ’n rebel, ’n kunstenaar en ’n digter wie se woorde soos weerlig deur die donker skeur. Hy was ’n swerwer tussen tale en kontinente, tussen hoop en wanhoop. In sy gedigte hoor ’n mens ’n verlange na ’n tuiste wat nooit werklik bestaan het nie, ’n soeke na ’n vryheid wat dikwels net ’n skaduwee was. Hy kon met ’n woede liefhê en met ’n diep deernis protesteer.
Sy hart het in Afrikaans geklop, maar sy drome het wêreldwyd gesweef. Hy het teen ’n onderdrukkende stelsel baklei en die prys daarvoor betaal in ’n tronksel waar stilte genadeloos was. Tog het hy bly skryf asof woorde die enigste sleutel was om tralies te buig. Met ink, beelde en kwas het hy gebou aan ’n wêreld wat regverdig, sag en menslik kan wees.
Hy was ’n stryder wat die pyn en skoonheid van die menslike ervaring meesterlik kon vasvang. Hy is op 16 September 1939 in die stil dorp Bonnievale gebore, en het grootgeword in ’n land wat geknel is deur die kettings van apartheid, ’n stelsel wat hy met elke vesel van sy wese verwerp het.
In Parys, waar hy sy toevlug gevind het, het hy ook sy groot liefde ontmoet. Daar trou hy met ’n Viëtnamese vrou, Hoang Lien Yolande, en oortree een van die grootste wette van die land van apartheid: om met iemand te trou wat nie as wit geklassifiseer kan word nie. Dit lei dan ook daartoe dat hy ’n balling word en die bitterheid van ballingskap moes dra, afgesny van sy geboortegrond deur die wette van ’n onmenslike regime.
Yolande Breytenbach (Breytenbach se weduwee) (foto: Gerrit Rautenbach)
Breyten, ’n geswore teenstander van apartheid, het tydens sy ballingskap by Okhela, ’n aparte ideologiese vleuel van die ANC, aangesluit en is gevange geneem met sy klandestiene terugkeer na Suid-Afrika in 1975. Ten spyte hiervan het sy artistieke en literêre bydraes gefloreer, wat sy plek as een van Suid-Afrika se moedigste en mees visioenêre figure bevestig het.
Breyten was een van vyf kinders, en sy sibbe het hom almal in die dood voorafgegaan. Hoewel hy ’n groot deel van sy lewe in die buiteland deurgebring, het, het hy diep verbonde gebly aan sy Suid-Afrikaanse wortels.
Sy pen was sy swaard, sy sewe tronkjare onder apartheid ’n bewys van sy onbuigbare en onbreekbare gees. In sy gedigte hoor ’n mens ’n verlange na ’n tuiste wat nooit werklik bestaan het nie, ’n soeke na ’n vryheid wat dikwels net ’n skaduwee was. Tog het hy deur dit alles nooit die vermoë verloor om te droom, om te skep, om die wêreld tot ’n hoër menslikheid te roep nie. Hy het bly skryf, asof woorde die enigste sleutel was om die tralies te buig, asof ink en beelde ’n wêreld kon bou wat regverdig en menslik is.
Toe hy op 24 November 2024 in Parys sy laaste asem uitblaas, met Yolande aan sy sy, het die wêreld ’n stem verloor wat beide geskreeu en gefluister het vir vryheid, vir skoonheid en vir waarheid. Breyten Breytenbach was nie net ’n mens nie, maar ’n simbool van wat dit beteken om te leef met passie en pyn, om te veg vir ’n môre wat hy dalk nie self sou sien nie, maar wat hy met sy lewe help vorm het. Sy nalatenskap is ’n lied wat steeds in ons harte naklink.
Sy begrafnisdiens is op 3 Desember 2024 in die Salle de la Couple gehou, waarna hy veras is. Hy is in die Père-Lachaise-begraafplaas in Parys ter ruste gelê. Dié beroemde begraafplaas is die laaste rusplek vir baie wêreldgrotes in die geskiedenis, wetenskap en ook die kunste. Daardie dag was dit ’n afskeid van ’n man wat sy lewe lank op pad was, en altyd op soek na die mens in homself.
Sy dogter, Daphnée, het hom in haar huldeblyk tydens die diens in Parys beskryf as “’n bleekwit Afrikaan wat op die paaie van die wêreld uitgestap het om vir ons ’n pad na vryheid te skets”. “Ons sal ’n seisoen, tien seisoene, ’n honderd seisoene in die paradys deurbring. Ons sal aanhou om jou te soek, die intieme vreemdeling. Ons sal self vertroetel word deur die klanke van hierdie Kreoolse taal wat joune was, die een waarvan jy die ambagsman geword het, uitvinder van woorde, toweragtig met metafore en beelde van duisend kleure. Afrikaans,” het sy by daardie geleentheid gesê.
Sondag het sy vertel die dag toe haar pa oorlede is, het dit vir haar gevoel hy neem haar saam op sy vlerke en hulle vlieg hoog bo die aarde tot in Suid-Afrika, waar hy hom weer by sy geliefdes aangesluit het: Oubaas, Ounooi, Basjan, Rachel, Jan, Cloete en sy kamerade Ampie Coetzee, Van Zyl Slabbert, Jan Rabie, André Brink, Ingrid Jonker, Mahmoud Darwish, Nelson Mandela.
Mens sou hom kon beskryf as ’n digter van die siel, ’n stem wat fluister en skree, ’n swerwer wat altyd op pad is en altyd op soek na die mens in homself.
Die afgelope Sondag in Wellington was ’n viering van sy besonderse nalatenskap. Die koor van die Hugenote Hoërskool, waar Breyten hoofseun was, het die dag ingelei met ’n nuwe toonsetting van sy gedig “ek sal sterf en na my vader gaan,” spesiaal deur Anton Esterhuyse gekomponeer. Die woorde van hierdie gedig vang sy gees vas: ’n man wat die dood nie vrees nie, maar dit omarm as ’n reis na sy oorsprong, na Wellington, na sy vader.
In daardie treffende gedig sê Breyten:
ek sal sterf en na my vader gaan
Wellington toe met lang bene
blink in die lig
waar die kamers swaar en donker is
waar sterre soos seemeeue sit op die nok
en engele vir wurms spit in die tuin,
ek sal sterf en met min bagasie
in die pad val
die Wellingtonse berge oor
tussen die bome en die skemer deur
en na my vader gaan;
die son sal in die aarde klop
die wind se branders laat die voeë kraak
ons hoor die huurders
skuurloop bo ons kop,
ons sal dambord speel op die agterstoep
– ouvader kul –
en oor die radio
luister na die nag se nuus
vriende, medesterwendes,
moenie huiwer nie; nou hang die lewe
nog soos vlees om ons lywe
maar die dood beskaam nie;
ons kom en ons gaan
is soos die water uit die kraan so
soos klanke uit die mond
soos ons kom en ons gaan:
ons béne sal die vryheid kén –
kom saam
in my sterf in in my na my vader gaan
Wellington toe waar die engele
met wurms vet sterre uit die hemel hengel;
laat ons sterf en vergaan en vrolik wees:
mý vader het ’n groot bôrdienghuis.
Die radio-omroeper Johan Rademan het die gaste namens die Breytenbach-familie en die Sentrum verwelkom, terwyl Francis Galloway, biograaf en redakteur van die Breytenbach-huldigingsbundel Woordenaar woordnar, sy lewe en werk in woorde opgesom het. Anne-Ghrett Erasmus, kurator van die Breytenbach-galery, het herinneringe gedeel van haar en haar man Ampie Coetzee se jare lange vriendskap met Breyten, wat in die 1970’s begin het.
Anne-Ghrett Erasmus (kurator van die Breytenbach Galery) (foto: Engela Duvenage)
Daphnée het in haar roerende huldeblyk gepraat van “my pa, Breyten Breytenbach”, en “Oupa Afrika”, en die aand is afgesluit met getoonsette gedigte deur Laurinda Hofmeyr en voorlesings deur Antjie Krog, begelei deur Schalk Joubert se baskitaar.
Breyten se eie woorde, soos in sy gedig oor sy begrafnis, bly hang in die lug:
Dames en Here, vergun my om u voor te stel aan Breyten Breytenbach,
die maer man met die groen trui; hy is vroom
en stut en hamer sy langwerpige kop om vir u soos byvoorbeeld:
’n gedig te fabriseer
ek is bang om my oë toe te maak
ek wil nie in die donker leef en sien wat aangaan nie
die hospitale van Parys is stampvol bleek mense
wat voor die vensters staan en dreigend beduie soos die engele in die oond
dit reën die strate afgeslag en glyerig
my oë is gestysel
hulle/julle sal my op so ’n nat dag begrawe
as die sooie rou swart vleis is
en die blare en oorryp blomme gekleur en geknak is van nat
die lug sweet wit bloed
voordat die lig hulle kan knaag,
maar ek sal weier om my oë in te hok
pluk my benerige vlerke af
die mond is té geheim om pyn nie te voel nie
trek stewels aan vir my begrafnis sodat ek die modder
aan julle voete kan hoor soen
die spreeus kantel hul gladde lekkende koppe, swart bloeisels
die groen bome is prewelende monnike
plant my op ’n heuwel naby ’n dam onder leeubekkies
laat die sluwe bitter eende op my graf kak
in die reën
die siele van kranksinnige maar geslepe vrouens vaar in katte in
vrese vrese vrese met deurweekte kleurlose koppe
en ek sal weier om my swart tong te troos (kalmeer)
Kyk hy is skadeloos, wees hom tog genadig.
Uit: Die ysterkoei moet sweet (1964).
In sy laaste minute voordat die tronkdeur in 1975 agter hom toeslaan, het hy geskryf: “Mag die bome groen bly / en die sterre wit, / en mag daar altyd mense wees / wat mekaar sonder skaamte / in die oë kan kyk – / want die lewe is ’n asem lank / en die sterre op die Anderplek donker.”
Breyten Breytenbach was meer as ’n mens; hy was ’n simbool van passie en pyn, ’n stem vir die onderdruktes, ’n bouer van ’n sagter wêreld. Sy nalatenskap is ’n lied wat in ons harte naklink, ’n oproep om te bly droom, te bly veg, te bly mens wees.
- Om ook na die geleentheid te kyk, besoek die Breytenbach Sentrum se YouTube-kanaal of kliek hier.
Lees ook:
#altydbreyten 23 Februarie 2025, Breytenbachsentrum, Wellington – ’n fotobeeld
My kennismaking met Breyten Breytenbach, die maer man met die groen trui