Julian Jansen buite die hof (Foto: Izak de Vries)
...
Dit is duidelik: Julian Jansen kyk nooit nét na die misdaad nie. Hy kyk na die mens vóór die daad.
...
In Suid-Afrika se ware misdaadverhale is daar altyd ’n oomblik ná die hofsaak wanneer die kameras wegdraai en nuwe nuusopskrifte lesers lok. Maar die voormalige joernalis Julian Jansen bly nog daar staan – by die families, die skole, die gemeenskappe, die kinders wat agterbly.
Dit is miskien wat sy boeke anders maak.
Hy skryf oor bylmoorde, reeksmoordenaars en verkragte kinders, maar uiteindelik gaan sy werk selde net oor misdaad. Dit gaan oor die vraag wat vóór die misdaad gebeur het. Wie het nie ingegryp nie? Watter gemeenskap het stilgebly? Watter kind is lank voor die moord reeds verloor?
“Who must get a receipt when children pay the highest price?” vra hy later tydens ons gesprek.
Vir ’n oomblik raak hy stil nadat hy dit gesê het, asof die vraag nog steeds swaar op hom lê, selfs ná al die jare van hofsale, lykskouings en misdaadtonele.
Hy sit by die huis in die Strand wanneer ons oor Zoom praat. Sy stem dra nog die ritme van ’n onderwyser – warm, rustig, maar ook iemand wat gewoond is daaraan om mense se aandag vas te hou. Party antwoorde begin by ’n moordsaak en eindig by ’n skoolkind wat sonder ’n pa grootword. Soms stop hy halfpad, sug en probeer weer verduidelik waarom hy glo dat gemeenskappe kinders faal lank voordat misdaad gebeur.
Dit is duidelik: Julian Jansen kyk nooit nét na die misdaad nie. Hy kyk na die mens vóór die daad.
“Ek glo nie jy kan net oor moord skryf nie,” sê hy. “Jy moet teruggaan na die begin.”
Daardie behoefte om terug te gaan – na opgroei, jeug, gemeenskap – loop soos ’n goue draad deur sy werk én sy lewe.
Hy is 61 jaar gelede in Lusikisiki in die Oos-Kaap gebore, “plek van fluisterende riete”, soos hy verduidelik. Sy pa was ’n polisieman. Sy ma ’n onderwyseres op ’n plaasskool. Later trek die gesin Kaap toe met die trein en vestig hulle in die “Lost World”-buurt in Strand, waar hy grootword.
Wanneer hy oor sy kinderdae praat, gebeur dit amper filmies. Sy pa wat op Oukersaand in die donker verdwyn om ’n Kersboompie in die bos te gaan afbreek. Die reuk van die denneboompie in die huis. Die klank van die speelplate. Die eenvoud van daardie jare voordat dinge moeiliker geraak het.
“Ons almal het maar stories wat ons dra,” sê hy sag.
Hy studeer geskiedenis en geografie aan die Universiteit van Wes-Kaapland nadat ’n inspirerende onderwyser hom verlief laat raak het op aardrykskunde.
“Ons het hom Klonkies genoem,” lag hy.
Vir 18 jaar hou hy self skool, eers in relatief stabiele omstandighede, later in ’n skool waar armoede, geweld en afwesige vaders elke dag in die klaskamer instap.
Dit verander hom.
“Ek het besef jy kan nie net kurrikulum gee nie,” sê hy. “Jy moet weet waar die kind vandaan kom.”
Wanneer hy oor daardie jare praat, begin die voormalige onderwyser sterker deurkom as die misdaadskrywer. Hy vertel van seuns wat in toilette rook, kinders wat eenvoudig uit die sisteem verdwyn en jong mans wat reeds op skool met geweld en trauma worstel.
Hy begin stapklubs vir seuns organiseer. Mentorprogramme. Groepe vir kinders sonder pa’s. Soms vat hy hulle berge toe om hulle van dissipline, verantwoordelikheid en oorlewing te leer.
“Die village moet help om die kind groot te maak,” sê hy. “As die huis val, moet die gemeenskap intree.”
Selfs nou, dekades later, praat hy minder soos ’n afgetrede joernalis as soos ’n onderwyser wat steeds probeer uitwerk hoe om kinders veilig deur die wêreld te kry.
Miskien is dit hoekom sy misdaadboeke anders lees as tipiese true crime. Hy skryf wel oor die brutaliteit van mense – die Van Breda-moorde, die Station Strangler, die moord op die sestienjarige Deveney Nel – maar telkens skuif hy die lens terug na die stelsel rondom die tragedie.
Toe hy oor Deveney se moord skryf, het hy byvoorbeeld nie net gefokus op die moord self nie, maar op die vraag waarom ’n jong seun wat vroeër reeds van seksuele geweld beskuldig is, nooit behoorlike hulp of ingryping ontvang het nie.
“Die stelsel het drie kinders gefaal,” sê hy. “Nie net die slagoffers nie. Ook die seun.”
Dit is opvallend hoeveel empatie daar in sy stem is, selfs wanneer hy oor mense praat wat verskriklike dinge gedoen het.
Hy praat lank oor gevangenes wat eendag weer moet terugkeer na gemeenskappe. Oor rehabilitasie. Oor hoe maklik mense weggooi wat hulle nie verstaan nie.
“Ons kan nie net mense ostracize nie,” sê hy. “Ons moet vra: Wat nou?”
Daardie ingesteldheid kom waarskynlik uit sy dubbele lewe as onderwyser én joernalis. Hy het eers op 42 by Rapport begin werk nadat een van sy rubrieke uit hul gemeenteblad gepubliseer is.
“Richard Branson het gesê as iemand jou ’n ongelooflike kans gee, sê ja; jy kan later leer hoe om dit te doen,” lag hy.
Hy het toe presies dit gedoen.
Later sou hy een van Rapport se bekendste misdaadskrywers word – iemand wat nie net die sensasie van ’n saak verstaan nie, maar die mense daarin.
Wanneer hy oor sy eerste groot boek praat, Die De Zalze-moorde, raak hy steeds half verwonderd oor hoe dit alles gebeur het. ’n Oud-speurder wat hom begin vertrou het. Inligting wat week ná week ingestroom het. Die gevoel dat die storie hom amper gekies het.
“Ek noem dit divine intervention,” sê hy.
Selfs nou praat hy nog soos iemand wat effens verbaas is oor sy eie loopbaan.
Hy lag maklik. Gebruik Afrikaanse idiome soos iemand wat stories eerder vertel as perform. Tussen ernstige gesprekke oor moord, gemeenskappe en trauma, vertel hy skielik van sy Jack Russell, Snippie, of die twee rescue-katte wat hy en sy nuwe vrou, Cecelia, onlangs aangeneem het.
Daar is iets opvallends sag aan hom vir iemand wat sy lewe tussen misdaadtonele deurbring.
Na sy eerste vrou se dood het hy weer liefde gevind. Verlede jaar is hy op Santorini in Griekeland getroud. Wanneer hy oor Cecelia praat, verander sy stem merkbaar. Hy vertel hoe hulle nou rustig saam in die Strand woon, koffie drink, langs die see ry en klein restaurantjies ontdek.
“Ek het gedink aftrede beteken jy sit eendag op ’n stoep en kyk voëltjies,” sê hy. “Maar waarvoor lewe ’n mens as jy nie terugploeg nie?”
Hy raak emosioneel wanneer hy daaroor praat, want aftrede het vir hom nie beteken ophou werk nie. Inteendeel. Hy sê hy het “nog te veel ink in sy vingers”.
Nou dink hy al hoe meer oor gemeenskappe. Oor voormalige gevangenes. Oor hoe Suid-Afrika kinders grootmaak. Oor die afwesigheid van pa’s. Oor die stories van bruin gemeenskappe wat selde volledig opgeteken is.
Hy droom daarvan om nog fiksie te skryf, ’n roman oor ’n bruin seun wat in die Helderberg grootword.
“Ons het nie genoeg boeke oor daai wêreld nie,” sê hy.
Dit is interessant hoe gereeld hy terugkeer na die woord gemeenskap. Nie regering nie. Nie politiek nie. Gemeenskap.
“Suid-Afrika se oplossing lê nie net by politici nie,” sê hy. “Dit lê by gewone mense wat begin betrokke raak.”
Teen die einde van die onderhoud klink hy amper weer soos die man wat destyds skoolkinders teen berge uitgevat het om hulle oor die lewe te leer.
“Ons moet terugploeg,” sê hy weer.
En miskien is dit uiteindelik wat Julian Jansen se boeke probeer doen: Nie net om misdaad te dokumenteer nie, maar om die land te dwing om vroeër te kyk. Om die kind raak te sien voordat hy ’n hofsaak, ’n statistiek, of ’n opskrif word, want lank voordat daar bloed op ’n vloer lê, glo hy, het ’n gemeenskap gewoonlik reeds opgehou luister.
Lees ook:
Op die spoor van die Stasiemoordenaar: ’n onderhoud met Julian Jansen