Litnet

Prent: Canva

• Geloftedag is nou amptelik bekend as Versoeningsdag en word jaarliks as openbare vakansiedag op 16 Desember gevier.

Openbare volksbyeenkomste was kenmerkend van Afrikaner-lewe onder Afrikaner-nasionalistiese beheer. Van volkskongresse waar daar rondom nasionale kwessies bymekaargekom is, tot plaaslike kermisse waar broeders om die braaivleisvure bande gesmee het. G’n ander byeenkoms het die verbeelding van Afrikaners aangegryp soos die jaarlikse Geloftefeeste wat regoor die land gevier word nie. Al tap die sweet die getooide ooms en tannies af, en sit verveelde kinders al gapend, het gesinne jaar na jaar op 16 Desember die Slag van Bloedrivier herdenk soos wat volksleiers voorgehou het dit moes wees. Preke is afgesteek oor God se gunstigheid teenoor sy uitverkorenes, en die verhaal van die heldhaftige Voortrekkerminderheid se oorwinning oor ’n Zoeloe-oormag is aan skares Afrikaners uitgebulder.

In die 20ste eeu het die veldslag ’n mitiese vorm aangeneem wat deur Afrikaner-nasionaliste as ’n baken van Christenbeskawing se gesag op die donker kontinent voorgehou is. Dat God in 1838 kant gekies het, het toe ’n bepalende faktor geword in die verbeelding van Afrikaners wat die kern van 20ste-eeuse wit oppergesag gevorm het.

Veel kan gesê word oor die Godbeskouing van Geloftedagvieringe. Maar toe die Afrikaner-geskiedkundige Floors van Jaarsveld in 1979 begin karring aan die mites rondom God se Voortrekker-voortrekkery by Bloedrivier, is hy in die openbaar hiervoor geteer en geveer.  Hierdie gesprek los ons dan vir ’n ander dag.

Hierdie historiese heilige koei het saam met Afrikaners ’n nuwe bedeling ingetrek en is klaarblyklik aan’t blinkvryf tot ’n goue kalf. Danie Langner, die besturende direkteur van die FAK en die Voortrekkermonument (beide vertakkings van die Solidariteit Beweging), neem ’n oplewing waar in belangstelling in Geloftedag. Vele Afrikaners het braaivleisvure en swembadbommies agter hulle sesvoetmure op Versoeningsdag stelselmatig begin verruil vir Geloftedagvieringe soos in die ou dae. In 2023 het sowat 32 000 mense op die Voortrekkermonument toegesak om te sien hoe ’n sonstraal stadigaan skuifel om teen 12:00 die “Ons vir jou, Suid-Afrika” op die senotaaf te verlig. In 2024 was daar ’n geskatte 35 000 Geloftefeesvierders. Soos Langner opmerk, is dit ’n enorme sprong van die handjievol Afrikaners wat in 1994 by die Monument opgedaag het.

...........

In 2023 het sowat 32 000 mense op die Voortrekkermonument toegesak om te sien hoe ’n sonstraal stadigaan skuifel om teen 12:00 die “Ons vir jou, Suid-Afrika” op die senotaaf te verlig. In 2024 was daar ’n geskatte 35 000 Geloftefeesvierders. Soos Langner opmerk, is dit ’n enorme sprong van die handjievol Afrikaners wat in 1994 by die Monument opgedaag het.

..............

Dat Geloftedag in 2024 nog gevier word, is nie ’n verrassing nie. Daar is ook min twyfel dat daar vir jare wat nog kom, Geloftefeeste gaan wees. Die vraag hier is eerder hóékom daar so ’n oplewing in dié viering is, en veral hoekom jongmense hierby aanklank vind na drie dekades van ’n nuwe bedeling.

In dié verband deel ek twee waarnemings:

Ontnugtering

Eerstens is daar ’n diep politieke ontnugtering na drie dekades van demokrasie in Suid-Afrika. ’n Kortstondige Reënboognasie-euforie in die beginjare van ’n demokratiese bestel het ’n sterk verdeelde land hom laat verbeel dat daar ’n kans is vir ’n welvarende Nuwe Suid-Afrika. Soos die verouderde ANC voortgefoeter het as ’n bevrydingbeweging eerder as ’n moderne politieke party, het Suid-Afrika se welvarendheidsdroom gekwyn. So het Suid-Afrikaners, benewens ’n klein elite wat hulself verryk het – beide deur staats- en deur privaatsektorkorrupsie – deurgeloop onder ’n staat wat aan’t verval was. Toe Suid-Afrikaners uit verskeie oorde begin stem dik maak teen die vergrype van die Zuma-presidentskap, het ’n breë onderliggende ontnugtering met die post-1994 bedeling ontwaak. Bewegings soos #FeesMustFall en politieke formasies soos die EFF het byvoorbeeld in hierdie tyd energie begin gee aan swart Suid-Afrikaanse born frees vir wie demokrasie min opgelewer het, veral op ’n materiële vlak.

Hierdie ontnugtering met ’n nuwe bedeling lyk dalk anders vir wit Suid-Afrikaners. Op ’n materiële vlak gaan dit betreklik goed met wittes in hierdie land. Historiese patrone van wit indiensneming het dalk verdwyn, maar alle aanduidings is dat wit Suid-Afrikaners oor die algemene veel beter af is in ’n demokratiese bestel as hulle swart, bruin of Indiër-landgenote. In sy onlangse boek oor wittes se posisie in ’n demokratiese Suid-Afrika wys Roger Southall hierop en kom tot die gevolg dat “except perhaps for a small class of poor whites, whites do not have a strong material case for regretting the arrival of democracy in South Africa.” Dit beteken nie dat wit mense tevrede raak met hierdie materiële posisie nie. Inteendeel, wittes leef in verskeie modusse van vrees dat hierdie materiële posisie kan kwyn, skryf Nicky Falkof in haar 2022-boek Worrier state. Die mure in wit buurte raak hoër en die strate is onder streng toesig van WhatsApp-worriers/warriors terwyl privaat sekuriteitsdienste die parkies patrolleer.

Die alomteenwoordige “swart gevaar” is steeds ’n bedreiging vir wit materiële sekuriteit. Ek vermoed dit gaan nóg dieper gaan vir Afrikaners. Terwyl wit Engelse landgenote maklik in gelid kan val in ’n verengelste land en dominante Westerse monokultuur, is dit anders vir Afrikaners. Die vaslegging, uitbreiding en suksesse van Afrikaner-kultuur, en veral Afrikaans in die 20ste eeu is onlosmaakbaar van ’n Afrikaner-nasionalistiese staat. Nasiebou en multikulturalisme het eens onbetwiste begrip van Afrikaner-geskiedenis, -identiteit en -moraliteit bedreig. Hierdie verlore kulturele voorrang voel soos ’n eksistensiële bedreiging in vergelyking met basiese materiële bewaring.

Organisering

Wat hierdie sentimente wel lyf gee, is hoe goed daarrondom georganiseer word. Anders as byvoorbeeld die Fallist-beweging op ons kampusse, wat in die oomblik en rondom sekere kwessies goed georganiseerd was, het Afrikaner-griewe ’n tuiste van strategiese en volgehoue organisering in die Solidariteit Beweging gekry. Die geskiedkundige Danelle van Zyl-Hermann wys op hoe hierdie organisasie, met sy wortels in die wit vakbondwese van die vroeë 20ste eeu, ’n nasionalistiese raamwerk van Afrikaners as ’n kultureel eiesoortige volk met ’n gemeenskaplike geskiedenis voorhou. Daarby word ’n gemeenskaplike postapartheid ervaring van slagofferskap en marginalisering beklemtoon. Sy wys daarop dat daar oor die algemeen gedink word dat hierdie sentimente gefragmenteerde uitdrukking vind in kulturele en private sfere. Solidariteit het hierdie lyne vir ontnugterde Afrikaners kom saamtrek. Deur hulle wye netwerk van organisasies het Solidariteit ’n bastion geskep waarbinne Afrikaner-belange beskerm word. Hierdeur skep hulle ’n ons-teen-hulle paradigma. Hierbinne vind ’n aggressiewe kulturele selfgelding plaas. Hoofstroom Afrikaanse musiek drup van plattelandse nostalgie; stadsmuise cosplay as plaasjapies in hulle Boerboel-broekies; en soos by Trekkers van ouds hang baarde swaar aan brandewyndrinkende bakkies. Daar het inderwaarheid ’n kommersiële laer ontwikkel waarna die sosioloog Adriaan Steyn verwys as “Afrikaans, Inc”.

..........

Solidariteit het hierdie lyne vir ontnugterde Afrikaners kom saamtrek. Deur hulle wye netwerk van organisasies het Solidariteit ’n bastion geskep waarbinne Afrikaner-belange beskerm word. Hierdeur skep hulle ’n ons-teen-hulle paradigma. Hierbinne vind ’n aggressiewe kulturele selfgelding plaas. Hoofstroom Afrikaanse musiek drup van plattelandse nostalgie; stadsmuise cosplay as plaasjapies in hulle Boerboel-broekies; en soos by Trekkers van ouds hang baarde swaar aan brandewyndrinkende bakkies. Daar het inderwaarheid ’n kommersiële laer ontwikkel waarna die sosioloog Adriaan Steyn verwys as “Afrikaans, Inc”.

...............

Geloftevierings het in hierdie konteks ’n kern van hierdie kulturele selfgelding geraak. Aan die einde van die vorige eeu het Geloftedagvierings gekwyn soos wat Afrikaner-nasionaliste begin spartel het om ’n nuwe bedeling sonder apartheid te bedink. Groot Geloftedae by die Voortrekkermonument – ’n terrein wat de facto Solidariteit se heiligdom is –  is dus nie bloot ’n voortsetting van ou patrone nie. Hierdie saamtrekke het lank reeds in die ou bedeling sy ritualistiese aard verloor. Die groeiende getalle van die afgelope paar jaar is ’n produk van goed georganiseerde ontnugtering en ontevredenheid.

Lees ook:

The volksmoeder, ordentlikheid and whiteness

Sitting pretty: ’n onderhoud met Christi van der Westhuizen

Our poisoned land: living in the shadows of Zuma’s keepers deur Jacques Pauw – ’n resensie

Lou-Marié Kruger in conversation with Azille Coetzee about Desire at the end of the white line

"Standing up for injustices"? – Nine notes on #FeesMustFall

Joernalistieke pogings tot vrede deur geregtigheid

A sterile vow: Die gelofte and the transformation of myth

Bela-wet: Op ’n heuwel daar ver

Bela-optog: ’n onderhoud met Michael le Cordeur