Maryke Roberts praat met Neil Coppen oor Spoel, wat vanjaar by die KKNK gespeel het.
Foto’s: Clifford Roberts en Nigel Goliath
Maryke Roberts: Een van die debuutproduksies by vanjaar se 30ste KKNK was Spoel, ’n KKNK-produksie, ondersteun deur die Jannie Mouton-stigting, Het Jan Marais Nationale Fonds, Wes-Kaapse Departement van Kultuursake en Sport en Oudtshoorn-munisipaliteit.
Die bekroonde Karoo Kaarte-span agter Die swartmerrie en Droomkraan kronieke het na die verhoog teruggekeer met ’n splinternuwe drama uit dié projek se navorsing. In Spoel word Oudtshoorn onthou deur die mense wat geleer het om mooi te kyk. Die stuk volg vier Oudtshoorn-inwoners – fotograwe en kinders uit fotograaffamilies – wie se lewens oor geslagte heen voor en agter die lens ontvou het. Van ’n familieateljee waar mense hul enigste foto laat neem het tot roostuine, troues, begrafnisse en straatprotes het kameras stilweg die dorp se intiemste én onstuimigste oomblikke vasgevang. Een vrou hou haar familie se fotografiese nalatenskap lewend, omring deur gesigte wat nie wil verdwyn nie. ’n Ander spoor haar geskiedenis na in foto’s van geboortes, troues en gemeenskapsrituele. ’n Jong politieke fotograaf dokumenteer verset en die daaglikse realiteit van die struggle as joernalis vir Saamstaan. ’n Ouer waarnemer – fotograaf en skrywer uit een van Oudtshoorn se oudste bruin families – het oor dekades die dorp se sosiale, ekonomiese en politieke skuiwe deur sy lens gevolg, en vasgelê wat die geskiedenis dikwels wou uitvee.
Uit fotografiese argiewe en gemeenskapsversamelings gebore, ontvou Spoel deur fisieke spel, beweging en improvisasie. Beelde word herinneringe. Herinneringe word beweging. Die werk vra wie gesien word, wie onthou word, en wie die raam bepaal. Spoel is ’n liefdesbrief én ’n konfrontasie – ’n lewende argief waar landelike geskiedenisse asemhaal, terugpraat en aanhou beweeg.
Die rolverdeling het Ira Blanckenberg, Theo Witbooi, Chantell Phillipus (die twee sterre van Die swartmerrie), Janion Kennedy en Melikhaya Blou; die teks is deur Tiffany Witbooi en Neil Coppen is die regisseur.
- Die swartmerrie is benoem vir ses Kanna-pryse en bekroon met die Kanna vir beste debuutwerk en beste regie (2024). Dit was só gewild onder feesgangers dat dit in 2025 teruggekeer het vir nog ’n speelvak. Dis ook vir drie kykNET Fiësta-pryse benoem: beste feesproduksie, Theo Witbooi as beste akteur en Neil Coppen en Tiffany Witbooi vir beste nuutgeskepte teks.
Vaughn Sadie, Neil Coppen en Kirsti Cumming was verantwoordelik vir die stel en Kirsti het ook die produksieontwerp behartig. Die stel was reuse groot stellasies met doek oorgetrek waarop foto’s geprojekteer is.
Tiffany Witbooi het in 2023 vertel Karoo Kaarte is ’n storievertelprojek wat ’n reeks kreatiewe mense (teater en visuele kunste) gebruik om ’n multidissiplinêre kunsteprogram te skep wat by die KKNK aangebied word. Karoo Kaarte werk noukeurig om die verhouding tussen storie en plek te wys. Die naam speel op die dubbele betekenis van “kaarte” in die Oudtshoorn-volksmond. Die Engelse woord vir “kaarte” is “maps” en in die plaaslike volkstaal verwys “om kaarte te sny” na kuier en stories vertel.
Die kernspan agter Karoo Kaarte is 15 lede wat Oudtshoorn-gebaseerde visuele kunstenaars, digters, skrywers, inheemsekennishouers, musikante, navorsers, leerders, opvoeders en aktiviste insluit. Die visuele kunstenaar Vaughn Sadie en teatermaker Neil Coppen fasiliteer en bestuur die projek saam met Tiffany en Glenisha Tarentaal.
Karoo Kaarte het twee weke gelede in Kampsbaai by die kykNET Fiëstas, wat deur Tribuo aangebied is, ’n Blou Fiësta ontvang. ’n Blou Fiësta word toegeken vir verdienstelike werk wat nie in enige van die kategorieë val nie. Hugo Theart, die uitvoerende hoof en artistieke direkteur van die KKNK, het die toekenning namens die Karoo Kaarte-span in ontvangs geneem.
In die produksie is daar treffende aanhalings deur die akteurs wat verskillende rolle van plaaslike inwoners speel. Theo Witbooi verklaar onder meer as een van die karakters wat deel van versetoptogte was: “Ek wou nie ’n aktivis wees nie; niemand wil nie. Ek wou net werk hê.”
Hazel Jonker van Bridgton op die dorp kom ook uit ’n familie van fotograwe en sy het verklaar: “Ons het vasgelê op film wat mense wou onthou én wat hulle wanhopig probeer vergeet het.
“Eendag besef ek hoe vinnig die parade ’n stoet word en hoe vinnig ’n lyn trompoppies ’n lyn herinneringe geword het.”
Die versugting dat fotografie nooit mense gered het nie, maar net verhoed het dat hulle heeltemal verdwyn en jy nie kan onthou sonder verlies nie, het teatergangers diep geraak.
Vrae vir regisseur en spanlid Neil Coppen:
Hoe het die idee vir Spoel ontstaan en hoe het die navorsing binne die Karoo Kaarte-projek die konseptualisering beïnvloed?
Die idee vir Spoel het vroeg in die Karoo Kaarte-proses – sowat vyf jaar gelede – ontstaan waar ons met twee verskillende vroue van die dorp gesels het wat in families van fotograwe grootgeword het – dikwels hul pa’s, mans of hul broers. Daar was ’n ryk tradisie van fotografie, en Vaughan Sadie was baie geïnteresseerd daarin as 'n kunsprogram om 'n soort blik op landelike fotografie binne Klein Karoo-dorpe soos Oudtshoorn uit te beeld deur ’n uitstalling uit die bevindinge te skep, en dit beteken dat ons nie op die bestaande argief in die museum van fotografie staatgemaak het nie, maar eerder na verskillende plekke gekyk het om verskillende lense op die dorp oor die afgelope 60 of 70 jaar se geskiedenis te vind.
Vaughn het toe die uitstalling geskep en ons het vir die laaste jaar besluit dat dit baie lekker sou wees dat die kunsfotografie-uitstalling ook deel van die toneelstuk is. Die twee prosesse voed mekaar en praat op ’n baie duidelike manier met mekaar. Die spelers is dus ’n uitbreiding van die galeryruimte en hoe dit werk en gebruik akteurs om oomblikke en tye wat in die beelde verskyn het, te artikuleer. Die gebruik van fotografie het soos ’n baie natuurlike ding gevoel. Ons het nog altyd foto’s en collages in Karoo Kaarte gebruik. Maar dit het gevoel soos ’n wonderlike manier om te kyk na die verskillende lense wat mense op die dorp geplaas het vanuit die verskillende kulture en gemeenskappe en perspektiewe en om te sien hoe daardie stories verbind is en hoe ons dalk, as ons die foto's saam met die stories in 'n teater gebruik, ’n baie interessante, vars, nuwe weergawe van Oudtshoorn se geskiedenis en verlede kan vertel.
Wat het jou as regisseur en stelontwerper aangetrek tot die tema van fotografie as ’n manier om Oudtshoorn se geskiedenis te vertel?
Kirsti Cumming is ’n projeksiekarteringspesialisontwerper wat baie in teaters werk. Sy het saam met Brett Bailey en in opera gewerk, en ons het 'n paar jaar gelede saam aan Tsotsi the musical gewerk. Ons het nog nie voorheen met projeksies as medium gewerk nie en ons by Karoo Kaarte probeer om altyd ’n nuwe medium te vind vir ’n nuwe manier om stories te vertel. Wat ons konseptueel as ’n span geïnteresseer het, was hoe ons die werklike argieffoto’s met akteurs meng deur gaas te gebruik, die akteurs binne die foto's te belig, te eksperimenteer met hoe ons hierdie beelde tot lewe kon bring. Foto's is inherent baie teatraal. Hulle maak staat op tablo en hulle vertel almal stories. Hulle vang almal 'n oomblik vas. En ons moet konseptueel en filosofies daarna kyk, maar ook histories. Ek was baie opgewonde om weer met projeksiekartering te werk. Die tegnologie het baie gesofistikeerd geraak met hoe ons opvoering en hierdie beelde kan integreer. Dit is dus nie ’n statiese ervaring nie. Die akteurs werk binne die beeld waaroor hulle praat. En natuurlik is dit visueel baie lekker om te speel, natuurlik die foto’s op die voorgrond te plaas. Dis waaroor die vertoning gaan. So dis wat ons probeer doen, en hoe gebruik ons akteurs om hul stories tot lewe te bring?
Hoe het julle besluit watter stories en perspektiewe uit die fotografiese argiewe ingesluit moes word?
Ons was gelukkig om die samewerking van Gibson Photographic Studios te hê. Hazel Jonker is deel van die ateljee en sy is ’n ongelooflike plaaslike “historikus” met baie kennis oor die argitektuur en geskiedenis van die dorp. Haar familie – stiefpa en ma – was nou betrokke by die fotografering van die dorp die afgelope 70 jaar, wat ’n ryk argief van geskiedenis is.
Nog ’n Hazel Jonker, van Bridgton op die dorp, kom ook uit ’n familie van fotograwe. Daar was dus ’n pragtige toeval hierin, maar ook iets werklik wonderliks, aangesien hul families verskillende lense en perspektiewe op soortgelyke oomblikke en tye toegepas het, maar deur die oë van verskillende gemeenskappe wat langs mekaar woon – natuurlik in ’n baie gesegregeerde Suid-Afrika.
........
Dit het ons ook die geleentheid gegee om na die politieke geskiedenis van fotografie in Oudtshoorn te kyk, wat natuurlik baie algemeen is met Saamstaan en mense soos Derek Jackson en hierdie ongelooflike figure wat betrokke was by daardie beweging van daardie koerant. Dit het hulle dikwels amper hul lewens gekos om foto's te neem van onwettige gebeure of wat deur die polisie verbied is. En natuurlik was daar in daardie dae film en die magie van die donkerkamer.
.........
Dit het ons ook die geleentheid gegee om na die politieke geskiedenis van fotografie in Oudtshoorn te kyk, wat natuurlik baie algemeen is met Saamstaan en mense soos Derek Jackson en hierdie ongelooflike figure wat betrokke was by daardie beweging van daardie koerant. Dit het hulle dikwels amper hul lewens gekos om foto's te neem van onwettige gebeure of wat deur die polisie verbied is. En natuurlik was daar in daardie dae film en die magie van die donkerkamer. Ons neem die tegnologie dikwels as vanselfsprekend aan. Om terug te gaan na ’n tyd toe tegnologie eenvoudiger was, was nostalgies én bittersoet.
Hoe het die samewerking tussen jou as regisseur en die skrywer(s) die finale produksie gevorm?
Tiffany Witbooi is die dramaturg en ek het die afgelope vyf jaar baie nou saam met haar gewerk, ook aan Droomkraan Kronieke en Die swartmerrie. Sy is 'n buitengewone skrywer en briljant in die Suid-Afrikaanse landskap van dramaturge, en dit is wonderlik om iets saam met haar te bedink. Sy het baie hard gewerk aan wat 'n ongelooflik poëtiese en gelaagde draaiboek is. Sy is 'n plaaslike inwoner en het 'n uitgebreide plaaslike kennis. Sy en haar man, Theo Witbooi, wat ook een van die akteurs is, het met soveel mense op die dorp gesels om konteks aan die beelde te gee om op ’n manier ’n argief saam te stel. Ons het die afgelope vyf jaar só goed saamgewerk en verstaan mekaar só goed. Hierdie jaar is die hoogtepunt van die projek en dit is uiters bevredigend.
Foto’s:
Tiffany Witbooi, besig om met die spelers van Spoel te gesels.
Neil Coppen, regisseur van Spoel
Spoel Karoo Kaarte – Môrester afskeid, Bridgton (datum onbekend). Gibson Studio
Hugo Theart, die uitvoerende hoof en artistieke direkteur van die KKNK, het Sondagaand die Blou Fiësta namens die Karoo Kaarte-span in ontvangs geneem. Foto: Clifford Roberts / CanonR6
Lees ook: