Litnet

Die ironie kon nie skerper gewees het nie: ’n Toekenning wat bedoel is om boekbeïnvloeders te vereer, is vanjaar toegeken aan iemand wat geen boeke beïnvloed nie.

Wanneer ’n literêre toekenningsgeleentheid meer rumoer as respek ontlok, is dit nie bloot ’n kwessie van suur druiwe nie. Pryse is immers nooit neutraal nie. Hulle is kulturele barometers. Hulle verklap wie en wat ons as ’n gemeenskap wil vier en wie ons bereid is om gerieflik te ignoreer.

Tydens vanjaar se Netwerk24 Smaakmakerstoekennings was daar krake, en dié krake loop nie deur ’n roman of ’n digbundel nie, maar deur die begrip self van wat ons onder ’n literêre toekenning verstaan.

Die Netwerk24 Smaakmaker-prys in die kategorie Boeke / Afrikaanse literatuur het verlede week gegaan aan Anro Schutte, ’n 25-jarige digter wat sy selfgepubliseerde bundel hoofsaaklik op Instagram bemark, maar geen ander skrywers se werk onder sy volgelinge se aandag bring soos wat die prys veronderstel nie. ’n Wenner wat, volgens die organiseerders, die toonbeeld is van hoe sosiale media die Afrikaanse letterkunde “vorm” en “bevorder”.

Maar vir baie in die literêre gemeenskap – skrywers, resensente, redakteurs en ware boekliefhebbers – het dié toekenning nie soos ’n soet triomf gesmaak nie, maar eerder soos ’n wrang, bitter pil wat die sluk nie waardig is nie.

Op sosiale media en LitNet was daar algemene frustrasie in Afrikaanse literêre kringe oor vanjaar se toekenning. Hierdie stemme vorm ’n koor van ontevredenheid wat nie geïgnoreer kan word nie. Die werklike skade van ’n omstrede toekenning lê nie in ’n enkele ontevrede skrywe nie. Dit lê in die erosie van vertroue.

Die woord “smaak” in “Smaakmakerstoekennings” impliseer iets persoonlik, selfs subjektief. Maar dit kan nooit sonder meriete wees nie.

Wanneer ’n paneel agter geslote deure besluit wie die “smaakmaker van die jaar” is, moet die proses só onberispelik wees dat selfs die verloorders kan sê: “Ek stem nie saam nie, maar ek verstaan.” Wanneer daar egter ’n wrang smaak oorbly, is dit ’n teken dat daardie vertroue begin kraak.

Finaliste wat nie vanjaar die paal gehaal het nie. Trisa Hugo, Anschen Conradie, Phyllis Green en Leonie van Rensburg (foto Jean Oosthizen)

Die Smaakmaker-prys is nie ’n literêre prys vir skrywers nie. Dit is ’n prys vir sogenaamde beïnvloeders. Dit is bedoel vir mense wat die Afrikaanse boekekultuur bevorder deur ander se werk te lees, te bespreek en te deel. Dit is ’n erkenning vir diegene wat ’n gemeenskap rondom boeke bou.

Die Afrikaanse boekbedryf is klein. Uitgewers, beoordelaars, skrywers en resensente ken mekaar. Hulle sit saam op feeste, paneelbesprekings en boekbekendstellings. Dit is nie noodwendig boos nie; dis die aard van ’n nisgemeenskap.

Maar in hierdie geval is die wenner iemand wat sy platform uitsluitlik gebruik om sy eie bundel te verkoop. Selfbemarking is ’n skrywer se goeie reg, maar dit maak hom nie ’n beïnvloeder in die boekwêreld nie. ’n Beïnvloeder is iemand wat die literêre veld oopmaak, nie iemand wat dit tot sy eie produk beperk nie. ’n Selfbemarker is nie ’n beïnvloeder van die breër literêre kultuur nie. Wanneer die prys toegeken word aan ’n selfbemarker, word die hele doel van die kategorie ondermyn.

Deelnemers begin wonder of hul werk werklik op eie meriete beoordeel word. Lesers begin wonder of pryse dalk bloot bemarkingsinstrumente is. En die breër publiek – wat reeds minder boeke koop as tevore – kyk skepties na ’n literêre wêreld wat soos ’n geslote klub voorkom.

In ’n tyd waarin Afrikaans voortdurend sy bestaansreg in die openbare sfeer moet verdedig, kan daar nie bekostig word om interne twyfel te kweek nie. Elke literêre instelling dra ’n verantwoordelikheid nie net om regverdig te wees nie, maar om sigbaar regverdig te wees.

Die afgelope drie jaar het die kategorie se vorige wenners en finaliste almal ’n stewige voetspoor in die Afrikaanse boekwêreld gehad. Hulle het resensies geskryf, ander se boeke bevorder en gesprekke oor literatuur aangevuur. Hierdie jaar is daardie tradisie verbreek. Die prys het gegaan aan iemand wat geen boeke of skrywers onder sy volgelinge se aandag bring nie, behalwe sy eie selfgepubliseerde digbundel.

Dit is sy goeie reg – elke skrywer mag sy werk bemark – maar dit kwalifiseer hom nie as ’n beïnvloeder in die literêre sin van die woord nie

Die skuld kan nie op die jong Schutte geplaas word nie. Hy is bloot benoem vir die prys. Sy volgelinge op Instagram is waarskynlik gemobiliseer om vir hom te stem.

Die kern van die probleem lê in die aard van die toekenning self en spesifiek by die beoordelaars en die kriteria wat gebruik word om te bepaal wie dit verdien om weg te stap met R25 000 se prysgeld in die sak.

Wanneer ’n prys wat bedoel is om beïnvloeders te vereer, toegeken word aan ’n selfbemarker, verloor die literêre gemeenskap vertroue in die proses. Skrywers en resensente voel geminag, lesers sien die toekennings as ’n klug, en die Afrikaanse kultuur verloor ’n stuk van sy integriteit.

Die Smaakmakertoekenningsgeleentheid behoort ’n viering van ware beïnvloeders te wees – die mense wat ander se boeke lees, bespreek en bevorder. Wanneer dit toegeken word aan iemand wat slegs sy eie werk bemark, word die prys ’n stuk klatergoud: blink aan die buitekant, maar leeg van binne.

Die tyd het gekom vir Netwerk24 en NB-Uitgewers om eerlik te wees oor wat hierdie prys veronderstel is om te wees. As dit ’n prys vir beïnvloeders is, moet dit toegeken word aan mense wat werklik die Afrikaanse boekkultuur dra – die resensente, die kommentators, die lesers wat hul tyd en energie opoffer om ander se werk te bevorder.

Wanneer dit bloot ’n prys vir selfbemarkers word, dan moet die kategorie hernoem word – noem dit die Selfpromosieprys, of die Sosialemedia-volgelinge-toekenning. Maar moenie dit verpak as ’n literêre beïnvloedersprys en dan verbaas wees wanneer skrywers en lesers hul wenkbroue lig nie. Moenie die Afrikaanse literêre gemeenskap verder mislei deur selfbemarking as smaakmaking te verkoop as die toekenning bedoel is om digitale gewildheid te bekroon nie.

As die wenner uitsluitlik sy eie bundel bevorder, word die vraag onafwendbaar: Wat presies word hier bekroon – literêre bydrae of digitale klikaas?

Ons leef in die era van algoritmes. Die getal volgelinge word maklik verwar met kulturele gewig. ’n Instagram-profiel kan duisende volgelinge hê sonder dat dit ooit die toets van ware beïnvloeding of gehalte deurstaan.

Dit is presies wat kritici soos Jonathan Amid, Daniël Lötter, Marion Erskine en ander elders in hierdie debat uitgelig het: Die prys het vanjaar sy geloofwaardigheid verloor omdat dit nie meer meriete of literêre invloed beloon nie, maar bloot selfpromosie en die vermoë om sosialemedia-volgelinge te kry.

Wanneer dit gebeur, skuif die doelpale dramaties. Dan word die maatstaf iets anders as: Het jy ander skrywers se werk sigbaar gemaak? Het jy lesers aan nuwe stemme blootgestel? Het jy ’n leesgemeenskap gebou wat verder strek as jou eie handelsmerk? Dit word bloot: Hoe groot is jou aanhang?

’n Ware smaakmaker neem risiko’s met ander mense se werk. Hy of sy sê: “Lees hierdie onbekende stem.” “Kyk weer na hierdie vergete klassikus.” “Hier is ’n nuwe roman wat jou wêreld gaan skuif.” Dit verg nuuskierigheid, nederigheid en ’n bereidwilligheid om die kollig weg van jouself te draai.

Wanneer die kollig konstant op die eie bundel gerig bly soos vanjaar, verander die dinamika. Dan is dit nie kuratorskap nie; dit is handelsmerkbou.

En weer: Handelsmerkbou is nie sonde nie. Maar dit is iets anders as literêregemeenskapsbou. Die beginsel is eintlik eenvoudig: Jy kan jou eie werk bemark soveel as wat jy wil – maar dan kwalifiseer jy nie outomaties as die wenner van ’n prys wat veronderstel is om literêre invloed buite jou eie publikasie te vier nie.

As ’n smaakmakertoekenning nie duidelik onderskei tussen selfpromosie en gemeenskapsbevordering nie, word die begrip “smaak” leeg en smaakloos. Dan beteken dit bloot: Die persoon met die luidste megafoon wen.

In ’n klein literêre gemeenskap soos Afrikaans s’n is dit gevaarlik. Ons het juis mense nodig wat brûe bou tussen skrywers en lesers, wat verskeidenheid aanmoedig, wat die gesprek verbreed. Nie nóg ’n voorbeeld van hoe die aandag-ekonomie alles absorbeer nie.

Die wrang smaak van vanjaar se geleentheid lê nie in jaloesie of kleinlikheid nie. Dit lê in ’n fundamentele verwarring oor wat ons as ’n literêre bydrae beskou.

As ons nie die verskil tussen selfverheerliking en gemeenskapsverryking kan uitwys nie, dan is die krake nie net in die porselein nie – dit is in ons literêre gewete.

En dít is ’n smaak wat lank kan bly hang.

Die oplossing is nie om pryse af te skaf nie. Erkenning is belangrik – dit motiveer, dit gee sigbaarheid, dit bou ’n kanon – hoe problematies dié woord ook al mag wees.

Maar deursigtigheid is noodsaaklik. Wie sit op die beoordelaarspaneel? Watter kriteria word gebruik? Hoe word botsende belange hanteer? Selfs ’n eenvoudige openbare verduideliking van die besluitnemingsproses kan baie van die wrang smaak neutraliseer.

Want elke krakie in die porselein herinner ons daaraan dat literatuur nie ’n selftevrede oefening mag wees nie. Dit moet bly skuur, bevraagteken, ontstel – selfs binne sy eie strukture van erkenning.

As die wrang smaak van vanjaar se toekennings ons noop tot eerlike gesprek, groter deursigtigheid en ’n wyer definisie van wat as waardevol beskou word, dan was die krake dalk nie die einde van iets nie, maar die begin van ’n noodsaaklike herbesinning.

En dalk is dit presies wat ’n lewende literêre kultuur nodig het.

Lees ook:

Netwerk24 se Smaakmaker van die Jaar 2026: ’n onderhoud met Anro Schutte

Elders gesien: Smaakmaker van die jaar

Smaakmakers 2026: Dit smaak my ons ken nie altyd die kriteria nie

Elders gesien: Tafelpote saag