Die migrerende liggaam: geheue, beweging en betekenis in die postkoloniale verbeelding

Shares0Facebook0 Tweet0 Pin0 Print0 Email0 LinkedIn0

Hierdie lesing (sien die video) is op Saterdag 26 Julie 2025 te Cradock/Nxuba gelewer tydens die jaarlikse Etienne van Heerden Veldsoirée as deel van die LitNet25 Afrikaanse Skrywersberaad. Dit is in drie tale: ’n Kort inleiding in Engels en Zoeloe, en daarna in Afrikaans.

Die volledige teks verskyn hier onder.

Good afternoon

Before I greet you, I want to introduce myself the way I usually do in English.

My short bio reads: Context creator, poetic pedagogist and perfector of play, Nolwazi Mbali Mahlangu is a published performance poet, storyteller, writer, actor, creative research assistant, slam judge, applied drama and theatre facilitator, playback theatre practitioner, voiceover artist, arts administrator, stage manager, poetic inquirer, theatre photographer and a drama therapist in training.

(Then she goes on to list all the boring stuff that she has done that will ensure that her work lives on beyond her living.) I think it important that we be abakhaphi bomzimba, inarrative ne archive. Die smaakmakers (inserts chocolate sound mxaaaa!) wat saak maak.

That is, our job is to accompany the body, the narrative and the archive. Some of you might have heard this story before, so humour me. In Zulu, when we greet, we say “Sawubona”. That is to say, “I see you.” Being seen, especially in a place like this where someone like me would feel out of place because I am in the presence of greatness and still trying to take up space being seen, feels very important. In the place where I grew up (and by growing up I mean academically, a small department at the University of the Witwatersrand called Drama for Life) I learned a gesture. This gesture means “I see you” because for someone of my background I am because you are. You know this as ubuntu. I did say you know the story.

I became obsessed with the question “Which movement matters?” as soon as I stepped into the Arts and Migration short course. But just this morning I realised it stems from my performance last year. How would I be presenting my journey of drama therapy? I homed in on three major pictures: the leaving, the learning and the returning.

My name, Nolwazi, means “Mother of knowledge”. It is my life’s work to seek knowledge. In this leaving, that is what I was seeking, because the beginning of knowledge is to know nothing.

So what was this year all about? That is a question I asked myself as I dug through the archives of the body.

“Re-membering” all the little pictures to get the whole story forward.

The aforementioned term describes physical processes in which the body, as a living thing, and its movements, expressions and interactions with the outside world are crucial in explaining perception, cognition, affect, attitudes, behaviour, and their interactions. That’s what Koch said and I believe it.

My lens for this storytelling through my body was viewing the academic space as a mountain. Where boys go to return as men. Hence the title, Ukuhlakanipha okuthonjisiwe: the circumcised academic. Instead of merely listening to or viewing the metaphor, when we dance, we move (from) it; in other words, we enter the images as we move them. The metaphor of dancing creates real emotions and sensations; when we dance in the made-up setting, we feel real movement. We are simultaneously dancing from the metaphor (using it as a source to produce movement improvisation) and dancing in the metaphor (Sheets-Johnstone, 2011).

(Inserts greeting. This time in the required language.) Goeiedag, almal.

Die migrerende liggaam: geheue, beweging en betekenis in die postkoloniale verbeelding

Inleiding: Die liggaam in beweging

Dankie dat julle hier is, dat julle luister, dat julle saam met my asemhaal in hierdie oomblik van stilstand, beweging en betekenis. Ek nooi jou uit om dit nie as ’n toespraak te verbeel nie, maar as ’n stadige migrasie. Een wat nie oor grense getrek word deur ander gebeure nie, maar oor herinnering, spiere en verbeelding.

Laat ons begin, nie met voetstappe nie, maar met asem.

(Asem in.)

Het jy al ooit opgemerk hoe ’n liggaam onthou wat ’n brein vergeet?

Dat die liggaam nie net jou naam dra nie, maar die name van jou grootouers, jou huise, jou beserings, en jou liedjies?

Hierdie projek is ’n poging tot ’n poëtiese manuskrip. Maar dit is ook ’n veldnotaboek, ’n huis en soms … ’n kompas. Ek skryf oor die liggaam wat migreer. Nie omdat dit wil nie, maar omdat iets binne-in dit fluister: “Hou aan beweeg. Selfs al verdwyn die kaart. Al soek-soek jy die atlas in die donker.”

Ek is geïnteresseerd in wat ek noem “die migrerende liggaam”.

In die lig van transnasionale bewegings, historiese ontwrigtings, en die postkoloniale onderwerp se voortdurende onderhandeling met ruimte kom die konsep van die migrerende liggaam na vore as ’n kritieke raamwerk om beliggaamde ontwrigtings te verstaan. Hierdie liggaam is nie net ’n middel van vervoer nie, maar ’n argief van trauma, ’n draer van herinnering, en ’n lewende kaart van grensliggame, verbintenisse, en ontwrigtings. In die konteks van Suid-Afrikaanse toegepaste drama en teaterpraktyk kan die migrerende liggaam as ’n sentrale figuur beskou word – ’n liggaam wat beweeg om te oorleef, om te onthou, en uiteindelik om te genees.

Om van migrasie te praat is om van herinnering te praat. Die liggaam onthou selfs wanneer die verstand vergeet. En soos Sara Ahmed (2006) argumenteer, word liggame gevorm deur die geskiedenisse van die paaie wat hulle geneem het, en die paaie waarvan hulle uitgesluit is. Die migrerende liggaam is nie net ’n liggaam in beweging nie; dit is ’n performatiewe ruimte van verlies en verlange, ’n plek waar die geeste van vertrek en die drome van aankoms saamvloei.

In die konteks van Suid-Afrikaanse literatuur – en inderdaad in globale postkoloniale skryfwerk – word die migrerende liggaam ’n raamwerk waardeur ons ons beliggaamde verplasing en gepaardgaande angste, verlange en moontlikhede kan verstaan. Terwyl ons te doen het met die gelaagde nalatenskappe van apartheid, kolonialisme en globalisering, word die liggaam neergeskryf, weer ingeskryf, uitgevee, en weer geskryf. Volgens Bhabha (1994) is dit in die derde ruimte waar betekenis geartikuleer word, en dit is presies in hierdie ruimte dat migrerende onderwerpe hulself herskryf. Die migrerende liggaam word dus nie net verban nie, maar is ook ’n plek van potensiaal – ’n ruimte vir skepping, vir word.

In literêre tekste, veral dié wat uit postkoloniale en diasporiese kontekste ontstaan, is die migrerende liggaam dikwels ’n stille getuie. Dit dra die oorblyfsels van ontworteling en die hoop op terugkeer, selfs wanneer terugkeer onmoontlik is. In Resoketswe Manenzhe se Scatterlings (2020) neem die karakter van Alisa hierdie argief van ontworteling aan. Die liggaam van Alisa, ’n vrou wat nie heeltemal Engels of heeltemal Afrikaans is nie, word ’n terrein van breek en verlange. Haar bewegings oor nasies en identiteite heen laat merke nie net op haar psige nie, maar ook op haar vlees – haar baarmoeder, haar stem, haar stap. Manenzhe skryf: “Sy het altyd geglo dat herinnering ’n huis was met meer deure as kamers.” Die migrerende liggaam is ook so ’n huis – vervolg deur eggo’s, gevorm deur drempels, lewend gemaak deur afwesighede. Dit beweeg nie net oor ’n fisiese terrein nie, maar ook binne die trillende argitektuur van geërfde hartseer en begeerte.

In toegepaste-drama-fasilitering kan die migrerende liggaam ’n epistemologiese draaipunt wees – ’n plek waar kennis nie net oorgedra word nie, maar ook ervaar, uitgevoer en herbedink word. Freire (1970) waarsku teen “bankonderrig” (waar kinders gesien word as houers wat soos spaarvarkies gevul word) en stel voor dat ware onderrig eerder gebaseer moet wees in dialoog en dat dit beliggaamd moet wees.

In ’n konteks waar deelnemers self verplaas is – of dit nou deur oorlog, migrasie of strukturele onreg is – word hul liggame die plek van leer. Liggaamsgebaseerde pedagogieë soos Augusto Boal se Teater van die Onderdruktes (Boal 1979) erken die liggaam as beide onderdruk en bevrybaar, en stel metodologieë voor wat help om die liggaam te dekolonialiseer en te heraktiveer as ’n plek van weerstand.

Metode is dus nie net iets wat ons “doen” aan die liggaam nie, maar iets wat uit die liggaam voortkom – ’n pedagogie van binne. Dink hier aan hoe dansvorme soos Pantsula – wat self ’n migrerende taal is – teen onderdrukking en sosiale stilte praat.

Die liggaam wat dans, weerstaan. Die liggaam wat speel, onthou. En soos Fanon (1967) sê: “In die wêreld waardeur ek reis, skep ek myself eindeloos. (...) Hierdie skepping is beweging – migrasie as vorm, as metode, as geneesmiddel.”

Die postkoloniale onderwerp migreer nie alleen nie. Sy reis met geskiedenis op haar rug, met taal in haar mond, en met mag – of die afwesigheid daarvan – in haar are. Haar liggaam word ’n grensgebied, om van Gloria Anzaldúa (1987) te leen, nie net tussen nasies nie, maar tussen epistemologieë, tussen die koloniseerder se blik en die self se eie gefragmenteerde visie.

In hierdie poëtiese opsig is die migrerende liggaam ’n teks. Saidiya Hartman (2008) skryf oor kritiese fabulasie – die vermoë om stories van verplasing en geweld vanuit die ruimtes van stilte te verbeel. Die migrerende liggaam is daardie stilte – en om dit op die verhoog te plaas, om dit in ’n kring te sit, is om die stilte te onderbreek. Ons in Suid-Afrika leer steeds hoe om te luister na die migrerende liggame binne ons eie nasionale grense – dié wat deur apartheid, deur armoede, deur xenofobie ontwortel is. Die liggaam wat intern gemigreer het – van township na stad, van landelik na stedelik, van rand na middel – is dikwels die liggaam wat die gewelddadigste ongesien is.

Die migrerende liggaam staan as ’n grens – onthou en vergeet, van self en ander, van hier en daar. Maar dit is ook ’n brug: van taal, van genesing, van gemeenskap. In literêre en teoretiese kontekste mag die migrerende liggaam nie tot slegs ’n metafoor verminder word nie. Dit is werklik. Dit asem in. Dit bloei. En tog ... droom dit ook. Dit stel voor. Dit sing. Dit getuig. In die aangesig van globale fragmentasie, nasionalistiese sluiting en historiese amnesie word die migrerende liggaam ’n plek van radikale moontlikheid.

Om letterkunde te onderrig, dit te skryf, dit te bestudeer, is om met migrerende liggame te werk – liggame in tekste, liggame in klaskamers, liggame in migrasie. Die fasilitering van die migrerende liggaam beteken om ruimte te skep vir ’n verhaal, vir stilte, vir speel, en vir liggaamlike kennis; nie terugkeer as herhaling nie, maar terugkeer as herwinning.

Die migrerende liggaam is nie verlore nie. Dit is op pad. En in die reis lê die moontlikheid van die herbewoning van taal, van die herbeplanning van tuiste, en van behoort, oor en oor.

Dankie.