Litnet

Agtergrond

Erasmus-Alt (2019) ondersoek in haar proefskrif die groter sisteem waarbinne kuns en kunsskepping bestaan en hoe skrywers en literêre tekste verskillende soorte kapitaal opbou wat ’n sekere status binne die literêre sisteem veronderstel. Sy dui twee opponerende pole aan wat ’n rol speel, naamlik die artistieke pool waarin kunstenaars streef na simboliese kapitaal in die vorm van legitimasie en die ekonomiese pool waar die media ’n belangrike rol speel (sien ook Bourdieu 1985:723–44). Hoewel hierdie twee pole in praktyk nie afsonderlik van mekaar bestaan nie en beide ’n rol speel in die resepsie van ’n literêre werk, word die twee pole in die media dikwels as direkte opposisies teenoor mekaar opgestel en lei dit daartoe dat opponerende partye mekaar in die hare vlieg, beledig en boelie.

Die kriteria wat ’n rol speel ten opsigte van faktore wat die persepsie van skrywers se prestige, roem en begaafdheid bepaal, verskil selfs binne dieselfde sosiale opset dikwels hemelsbreed. Is dit geld, “likes” op sosiale media, openbare optrede, die aandag van akademici of bekroning wat ’n skrywer se status bepaal? Wie se literêre mening dra uiteindelik die meeste gewig en wie behoort “geglo” te word?

Die doel van hierdie opstel is om te bepaal watter tipe bydrae uiteindelik die deurslag gee ten opsigte van kanonisering en bekroning wat algemeen as die hoogste prestasie van ’n skrywer beskou word.

Smaakmakers en ekonomiese kapitaal

Ekonomiese kapitaal is ’n konsep uit die Sosiologie wat gebruik word in die studie van kuns om te verstaan hoe ekonomiese faktore die resepsie van ’n kunswerk beïnvloed. Ekonomiese kapitaal speel nie ’n geringe rol in die kunswêreld nie. Throsby (1994:20) toon byvoorbeeld aan dat die “kulturele industrie” in 1988 2,5% van die Amerikaanse BBP uitgemaak het.

In 2025 sou dit roekeloos wees om die invloed van (sosiale) media op die beeld van skrywers en die resepsie van literêre tekste te misken. Erasmus-Alt (2019) stel dat “[a]s gevolg van toenemende medialisering, is die ikoniese waarde van inligting ‒ waarin dit gaan om sensasie en beeldvorming ‒ net so belangrik as die boodskap”. Sy voer aan die hand van betroubare argumente aan dat kuns onlosmaaklik verbonde is aan ekonomiese beginsels en ’n belangrike rol speel in die resepsie en kanonisering van ’n literêre werk. Jayadi (2018) toon aan hoe ekonomiese kapitaal die kunsbedryf ekonomies volhoubaar maak. Dit behels praktyke soos smaakbeïnvloeding, selfbemarking, asook wyd gepubliseerde en uitgebreide bekendstellingstoere met boekgesprekke en onderhoude met skrywers. Dikwels is skrywers met “groot” name egter die uitsondering – dink aan skrywers soos Marlene van Niekerk, Antjie Krog, Johan Myburg, SJ Naudé, Ingrid Winterbach en ander veelbekroonde skrywers wat min of geen teenwoordigheid op sosiale media het nie en wie se werk selde of ooit deur sogenaamde “influencers” of smaakmakers bespreek word.

Om die vraag te probeer beantwoord oor wie en wat uiteindelik daartoe bydra dat ’n skrywer en sy werk die hoogste sport bereik, naamlik kanonisering en bekroning met een of meer prestigeryke prys(e), fokus ek eerstens op smaakmakers. Volgens NB-Uitgewers en Rapport is smaakmakers “‘Influencer[s]’, [...] daardie mense wat ons smaak help vorm oor al die lekkertes” (sic!). Meta AI definieer “influencer” soos volg:

In literature, an “influencer” refers to a person, often with a significant online presence, who actively shares their opinions and insights about books, impacting the reading choices of others through reviews, recommendations, and discussions, essentially shaping literary trends and encouraging others to read specific titles or authors [...].

Smaakmakers is mense (ongeag watter literêre kwalifikasies hulle het, indien enige) aan wie uitgewers gratis boeke verskaf en verwag dat hulle gunstige reaksies op sosiale media of vir die koerante daaroor skryf (Crito 2022). Die smaakmakingsbedryf het dus ’n duidelike bemarkingsdoelstelling en word onder andere deur uitgewershuise gesteun en befonds. Uitsette van smaakmakers verskil nie veel van advertensies nie, aangesien dit gegrond is op die basiese beginsels van die advertensiewese, naamlik om bewustheid en belangstelling in ’n produk te skep met die doel om potensiële kliënte te oorreed om dit te koop deur positiewe inligting aan te bied en ’n beroep te doen op hul emosies en behoeftes, dikwels deur geteikende boodskappe oor verskillende mediaplatforms heen om die regte gehoor te bereik (Wikipedia). Die styl van smaakmakers kom sterk ooreen met die styl van advertensies. Veralgemenings, oordrywings, verkleiningsvorme, uitroepe, modewoorde en herhalings rig meestal die diskoers: “meesleurende”, “hoendervleiswekkende”, “roerende, lieflike leeservaring”, “Ek vind X se boeke altyd wetenswaardig, leersaam en absoluut onneersitbaar”, “Ek het baie lekker gelees aan ...”, “Hier is ’n lusmakersin uit die storie ...” het ek onlangs in Maroela Media-resensies gelees.

Smaakmakersdiskoers is gerig op positiewe beeldvorming, wat Erasmus-Alt (2019) as belangrik beskou in die evalueringsproses van letterkundige werke deurdat dit ’n versterkende invloed op resepsie uitoefen. Hóé belangrik die beeldpoetsingsbedryf tans geag word, blyk byvoorbeeld uit die groot pryse wat in die media vir beste smaakmakers uitgeloof word. In 2025 het Media24 duisende inskrywings vir dié pryse ontvang. Die prysgeld beloop tans R324 000. Kategoriewenners ontvang R25 000 elk en die algehele wenner R50 000. Om in te skryf vir ’n Smaakmaker-toekenning, moet die smaakmaker ’n sosiale media-blad soos Facebook, Instagram, YouTube of TikTok hê met (afhangend van die kategorie) etlike honderde of duisende aanhangers (Rapport).

Daarteenoor het die kykNET-Rapport-resensieprys in 2024 R45 000 beloop vir fiksie en niefiksie onderskeidelik (LitNet). Hertzogpryswenners ontvang R75 000 en wenners van die Eugène Maraisprys R17 500. Die pryse word ook gedeeltelik deur Media24/Rapport geborg (Netwerk24).

Kyk ’n mens na die 2025-finaliste van die Smaakmaker-toekennings, blyk dit dat die oorgrote meerderheid smaakmakers onder ’n skuilnaam skryf (Netwerk24) en dus eintlik, soos reklame-agente, naamloos is en nie, soos akademici, persoonlik verantwoordbaar gehou kan word vir hulle menings nie.

Stefaans Coetzee was in 2024 die wenner van die Smaakmaker-toekenning in die kategorie “Boeke met NB-uitgewers”. Uit ’n onderhoud met Izak de Vries op LitNet (2024) blyk dit dat hy sy opdrag as smaakmaker sien as iemand wat die publiek inlig oor boeke wat hyself geniet het en wat hy dink die publiek ook sal geniet. Die publiek het dus iemand nodig om leiding te gee in dié verband. Oor die algemeen konsentreer smaakmakerbydraes, wat smaakmakers en hul aanhangers meestal resensies noem en wat oral op sosiale media en in koerante te vinde is, hoofsaaklik op boeke wat in die skrywer se persoonlike smaak geval het, op voorkoms (onder andere illustrasies), ’n breedvoerige opsomming van die inhoud en in enkele gevalle word ligweg geraak aan tema (byvoorbeeld vroueregte) en toonaard. Die styl is informeel en gerig op ’n “lekkerlees-ervaring”. Min blyke van logiese argumentvoering (retorika) kom voor en tekste is dikwels onsamehangend en gaan mank aan kohesie en koherensie.

Bennet (2021) maak die stelling dat resensies in die smaakmakergemeenskap verwar word met lofpsalms of ’n heildronk op die skrywer. Uitsette van smaakmakers word inderdaad, selfs op Media24 en Maroela Media, dikwels verwar met resensies – ons sien dit in kommentare waarin smaakmakers gelukgewens word met hulle “resensies” of bedank word omdat die “resensie” so lekker lees.

In die lig daarvan dat sommige smaakmakers meer as 5 000 aktiewe vriende op sosiale media het en dat hulle mekaar se plasings rojaal deel, is dit nie moeilik om die afleiding te maak nie dat dié mense veral vir uitgewershuise van onskatbare waarde geword het en dat skrywers se tantième (hulle ekonomiese kapitaal) dienooreenkomstig toeneem. ’n Mens sou selfs kon aanneem dat dié bedryf soms ernstige resensente beïnvloed – veral jonger, minder ervare resensente.

Daarteenoor en in noue samehang daarmee, staan die verwerwing van simboliese kapitaal wat steeds tot ’n groot mate afhanklik is van vakwetenskaplike evaluasie (resensies) van ’n relatief klein groep literatuurwetenskaplikes.

Resensies en simboliese kapitaal

Volgens Bourdieu (1984:291) kan simboliese kapitaal beskryf word as ’n persoon se “reputation for competence and an image of respectability and honorability”. Hy toon aan dat simboliese kapitaal verbind kan word met instansies van mag en prestige binne die intellektuele gemeenskap. Veral binne die professionele literêre bedryf word positiewe resensies van deurwinterde resensente algemeen aanvaar as ’n belangrike bydraende faktor tot die verkryging van skrywers se simboliese kapitaal.

Ek toon vervolgens kortliks aan wat binne die “ernstige” letterkunde onder die term resensie verstaan word, wie tipies resensies skryf en wie se resensies invloedryk is ten opsigte van beoordeling van ’n teks, bekroning en opname in die kanon van gerespekteerde literêre tekste.

Eerstens is dit belangrik om dit vooraf duidelik te stel dat ’n resensie nie ’n Festschrift of ’n prysgeskrif is nie en dat skrywers en lesers nie die verwagting behoort te koester dat ’n resensie bedoel is om ’n skrywer se werk op te hemel of selfs te prys nie. Dit is ook nie die verantwoordelikheid van ’n resensent om ’n boek te bemark nie.

Resensies is vakwetenskaplike opstelle wat meestal deur praktiserende literêre kritici (letterkundiges) geskryf word. Volgens Britannica is ’n resensie (literary criticism) “the reasoned consideration of literary works and issues. It applies, as a term, to any argumentation about literature [...]” (my kursivering). Hieruit vloei voort dat ’n behoorlik gestruktureerde en logies beredeneerde argument ’n resensie moet onderlê. Dit impliseer ten minste ’n analise, ’n interpretasie en ’n evaluasie van ’n betrokke werk. Kleyn (2013:84) beweer dat indien ’n waardeoordeel (voortvloeiend uit die voorafgaande argument) in ’n resensie ontbreek, dit nie voldoen aan die eise wat aan literêre kritiek gestel word nie. Voorts blyk ook uit die definisie dat die woord resensie ’n vakterm is en as sodanig binne ’n wetenskaplike dissipline hoort en funksioneer.

Resensies is ’n genre van kunsbeoordeling wat, vir die doeleindes van my argument, ten doel het om literêre tekste te beoordeel binne ’n bestaande korpus tekste (byvoorbeeld die ganse Afrikaanse poësie) en in vergelyking met die belangrikste tersaaklike tekste binne die korpus met die doel om die leser tot beter begrip van die werk te lei; ’n bydrae te lewer tot die formele korpus literatuur oor die letterkunde; die betrokke temas, simboliek en invloede wat in ’n werk teenwoordig is, uit te lig; en om die leser te help om die sosiale, politieke en kulturele konteks waarbinne ’n literêre werk ontstaan het, beter te verstaan (Dickenson Scholar 2024). Die woord kritiek verwys na die vermoë om te analiseer, ’n geldige, eie opinie te vorm én dit te substansieer aan die hand van literêre teorieë.

Resensente word dikwels deur die algemene publiek verwyt omdat hulle “onverstaanbaar” of “hoogdrawend” skryf. Resensente moet natuurlik skryf vir die gehoor waarop die resensie gemik is. Skryf mens byvoorbeeld vir Rapport, moet onthou word dat die meerderheid lesers nie vertroud is met die vakterminologie van die letterkunde nie en daarom sal jy jou styl en register dienooreenkomstig aanpas. Aan die ander kant behoort die definisie van die term resensie dit duidelik te stel dat ’n resensie in eerste instansie ’n akademiese teks is. Selfs al skryf jy vir ’n nie-akademiese gehoor, geld die vereistes van behoorlike analise, interpretasie en evaluasie. Gesaghebbende Afrikaanse resensies verskyn hoofsaaklik in dagblaaie, oor die radio, in literêre tydskrifte soos Literator en Stilet, asook op die webwerwe LitNet en Versindaba. Dié webwerwe, asook literêre tydskrifte, verwag wetenskaplike analises gegrond op literêre teorieë, geskryf in die akademiese register waarin gebruik van vakterminologie ’n vereiste is.

Akademiese artikels en nagraadse studies wat dikwels na resensies verwys, asook resensies self, speel ’n belangrike rol in die toekenning van literêre pryse, die oorweging vir vertaling, herdruk en voorskrywing. Dit alles dra by tot ’n skrywer se simboliese kapitaal wat op sy beurt ’n belangrike rol speel in die kanonisering van skrywers en tekste.

Senekal (2013) se ondersoek toon dat die Hertzogprys ’n sterk kanoniserende waarde het en volgens Smuts (2005:3) is “Hertzogpryswenners grotendeels die mees gekanoniseerde skrywers in Afrikaans”. ’n Mens sou dus kon aanneem dat die uitsette van letterkundiges wat deur keurpanele van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns as gesaghebbend beskou word in die toekenning van die Hertzogprys, ’n aanduiding behoort te wees van welke menings as gesaghebbend beskou word wanneer die hoogste, mees prestigeryke toekenning aan skrywers gemaak word. (Dikwels wen Hertzogpryswenners ook ander prestigeryke pryse vir dieselfde boek wat die Hertzogprys verower het.)

Die tabel hier onder verskaf ’n opsomming van Hertzogpryswenners vir die afgelope ses jaar. Uit die tabel blyk dat die belangrikste resensies oor werke van Hertzogpryswenners in die meeste gevalle deur akademici geskryf is. Huldigingswoorde is deur die bank deur professore in letterkunde gelewer. Die feit dat nie ’n enkele tersaaklike resensie deur ’n bekende smaakmaker opgespoor kon word nie, spreek boekdele. Dit blyk dat die organiseerders van die mees gesaghebbende literêre prys in Suid-Afrika baie sterk staatmaak op die insigte van akademici, onder andere resensente wat praktiserende literatore is.

(Inligting verskaf deur die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns – uitgesluit inligting oor resensies)

Resensent of smaakmaker – edelmetaal of klatergoud?

Volgens die metaresensent Crito (2022), is dit problematies dat wanneer ’n swaargewigresensent soos Jean Meiring “die tyd en energie opsysit om ’n boek behoorlik te resenseer”, dié resensie by koerantlesers dieselfde gesag dra as dié van ’n totale liggewig. Dit is eweneens problematies dat beïnvloeders die rol van literêre kritici uitdaag en marginaliseer deur hulleself resensente te noem en sodoende voor te gee dat hulle uitsette professioneel van aard is. Stothard (2020), ’n voormalige voorsitter van die beoordelingspaneel van die Booker Prize, waarsku dat die stortvloed boekbeïnvloeders op sosiale platforms die literêre kritiek as vakgebied mag beïnvloed en selfs benadeel. Dit kan op sy beurt daartoe lei dat die literêre kwaliteit van bekroonde boeke onder verdenking kom, veral as beïnvloeders deel begin vorm van beoordelingspanele.

Tans is dit gelukkig steeds so dat die uitsette van vakspesialiste en skrywers se simboliese kapitaal die meeste gesag dra in terme van prestige en die uiteindelike kanonisering van ’n werk as “ernstige Afrikaanse letterkunde”. Of dit so sal bly, sal die toekoms leer.

Bronne

Bennet, N. 2021. Facebook-resensies en ander vreemde verskynsels. Versindaba. https://versindaba.co.za/2021/11/24/nini-bennett-facebook-resensies-en-ander-vreemde-verskynsels/ (16 Februarie 2025 geraadpleeg).

Bourdieu, P. 1984. Distinction: A social critique of the judgement of taste. Vertaal deur R. Nice. Londen: Routledge.

Bourdieu, P. 1985. The social space and the genesis of groups. Theory and Society, 14(6):723–44.

Britannica. Literary criticism. https://www.britannica.com/art/literary-criticism (25 Januarie 2025 geraadpleeg).

Crito (Kerneels Breytenbach). 2022. Crito antwoord kritici. LitNet. https://www.litnet.co.za/crito-antwoord-kritici/ (30 Januarie 2025 geraadpleeg).

De Vries, I. en S. Coetzee. 2024. Smaakmakers? In gesprek met Stefaans Coetzee oor sy toekenning. LitNet. https://www.litnet.co.za/smaakmakers-in-gesprek-met-stefaans-coetzee-oor-sy-toekenning/ (26 Januarie 2025 geraadpleeg).

Dickenson Scholar. 2024. Literature criticism. https://libguides.dickinson.edu/criticism (26 Februarie 2025 geraadpleeg).

Erasmus-Alt, J. 2019. Die bydrae van nie-artistieke praktyke tot die literêre sukses van eksemplariese Afrikaanse tekste. ’n Ondersoek na beeldvorming. Ongepubliseerde PhD-proefskrif, Universiteit van die Vrystaat.

Jayadi, K. 2018. Arts as entrepreneurship and economic capital in Tana Toraja, Indonesia. Journal of entrepreneurship education, 21:3.

Kleyn, A.J.T. 2013. ’n Sisteemteoretiese kartering van die Afrikaanse literatuur vir die tydperk 2000–2009: Kanonisering in die Afrikaanse literatuur. Ongepubliseerde PhD-proefskrif, Universiteit van Pretoria.

LitNet. 2024. Persverklaring: Kortlyste vir kykNET-Rapport-boekpryse vir 2024 bekend. https://www.litnet.co.za/persverklaring-kortlyste-vir-kyknet-rapport-boekpryse-vir-2024-bekend/ (17 Januarie 2025 geraadpleeg).

Netwerk24. 2019. Voorste literêre pryse verhoog. https://www.netwerk24.com/netwerk24/voorste-literere-pryse-verhoog-20190706 (14 Februarie 2025 geraadpleeg).

Rapport. 2025. Smaakmakers. Stem nou – Kategorie 5: Boeke en Afrikaanse literatuur met NB-Uitgewers en Rapport. https://www.netwerk24.com/netwerk24/leefstyl/smaakmakers/smaakmakers-stem-nou-kategorie-5-boeke-en-afrikaanse-literatuur-met-nb-uitgewers-en-rapport-20250124-2 (14 Februarie 2025 geraadpleeg).

Senekal, R.A. 2013. ’n Ontleding van Hertzogpryswenners se uitgeweryprofiele in terme van die Afrikaanse literêre netwerk en met behulp van Sosiale-netwerk-analise (SNA). LitNet Akademies. https://www.litnet.co.za/n-ontleding-van-hertzogpryswenners-se-uitgeweryprofiele-in-terme-van-die-afrikaanse-literr/ (20 Februarie 2025 geraadpleeg).

Smuts, J.P. 2005. Die Akademie se letterkundepryse. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 45(1):1–14.

Stothard, P. 2020. Critical reviews – what’s the difference between a reviewer and a critic. There will be games. https://therewillbe.games/articles-essays/8018-critical-reviews-what-s-the-difference-between-a-reviewer-and-a-critic#:~:text=The%20main%20difference%20is%2C%20that,isn't%20meant%20in%20a (21 Februarie 2025 geraadpleeg).

Throsby, D. 1994. The production and consumption of the arts: a view of cultural economics. Journal of Economic Literature, 32(1):1–29. https://www.jstor.org/stable/2728421 (30 Januarie 2025 geraadpleeg).

Wikipedia. 2025. Marketing. https://en.wikipedia.org/wiki/Marketing (14 Februarie 2025 geraadpleeg).

Lees ook:

Smaakmakers? In gesprek met Stefaans Coetzee oor sy toekenning

Crito (Kerneels Breytenbach): Crito antwoord kritici

Crito (Kerneels Breytenbach): Die nuwe taalargitektuur

Lees die ander bydraes hier:

Die LitNet25 Afrikaanse Skrywersberaad