Litnet

LitNet het lesers onlangs uitgenooi om hul menings te deel in ’n kompetisie genaamd “Wat wil jy vir Anderson Cooper sê oor die Afrikaner?”. Lesers het oor onder meer die omstrede vraag of daar ’n volksmoord op Afrikanerboere plaasvind, besin. Die drie briewe in hierdie SêNet-briewe-kompetisie – en ’n hele klompie verwante bydraes voorheen op LitNet –  was uiteenlopend, en verg verdere besinning omdat plaasaanvalle so ’n ernstige bron van kommer is.  

Maar dit pla dat die verskynsel toenemend in regse internasionale kringe gebruik word as bewys van sogenaamde wit volksmoord. Tussen werklike gevaar, vrees en politieke oordrywing lê ’n meer komplekse werklikheid, wat ek in hierdie reaksie aanraak; hopelik kan ek hiermee bydra tot ’n meer deurdagte benadering tot hierdie vraagstuk.

Plaasaanvalle: Werklike gevaar of politieke slagspreuke?

LitNet-lesers se briewe oor plaasaanvalle raak aan die kernvraag: Is daar werklik ’n volksmoordaanslag op Afrikanerboere, of word ’n komplekse veiligheidskrisis vereenvoudig tot ’n politieke slagspreuk? Die onderwerp weerspieël werklike kommer onder baie boere. En internasionaal praat veral die Trump-administrasie sedert 2025 van “wit volksmoord” om Suid-Afrika in diplomatieke debatte te kritiseer.

Min mense sal ontken dat geweldsmisdaad ’n nasionale probleem is, en plaasaanvalle is deel van hierdie breër patroon. Maar die statistiek oor plaasaanvalle – en die volksmoord-idee – is ten regte omstrede. Sommige data sluit alle aanvalle in die landbou in, terwyl ander slegs moorde op kommersiële boere tel. Hierdie verskille beïnvloed hoe die omvang van die probleem verstaan word.

Die Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking (Dirco) het byvoorbeeld in 2025–2026 die VSA se menseregteverslag bevraagteken, en voer aan dat alhoewel plaasmoorde deel van Suid-Afrika se breër geweldsmisdaadprobleem is, dit nie ’n bewys van ’n georganiseerde veldtog van rassistiese aanvalle is nie. Dirco beklemtoon dat slagoffers in landelike gebiede mense van verskillende rassegroepe insluit. Die Amerikaanse regering verwerp hierdie kritiek, en Trump hou vol dit is wit volksmoord.

Die statistiek oor plaasaanvalle is ingewikkeld en word selektief gebruik:

• Ontledings deur die onafhanklike Africa Check toon dat plaasmoorde wel plaasvind, maar dat beskikbare data nie die bewering van ’n sistematiese rasgerigte veldtog bevestig nie.

• Navorsers by die Instituut vir Sekuriteitstudies (ISS) in Suid-Afrika sien plaasaanvalle binne ’n breër patroon van landelike geweld en georganiseerde misdaad, insluitend roof, bendeaktiwiteite en swak polisiëring in afgeleë gebiede.

• Die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) se misdaadstatistiek bevestig dat Suid-Afrika se hoë moordsyfer ’n sistemiese probleem is wat veral arm en werkersklasgemeenskappe raak. Plaasaanvalle is dus ’n probleem, maar die verskynsel moet binne die groter konteks van geweld verstaan word.

• Internasionale media en politieke kommentators maak soms dramatiese stellings oor sogenaamde boeremoorde sonder om die breër konteks van misdaad en historiese ongelykhede in ag te neem. Die relevante statistiek word dikwels selektief gebruik, wat kritiese openbare debat bemoeilik.

Dit sou meer produktief wees om praktiese oplossings te soek as om die debat verder ideologies te polariseer. Navorsing oor landelike veiligheid dui op behoeftes om samewerking tussen die polisie en boere te versterk, reaksietye en intelligensie in afgeleë gebiede te versnel, en fermer veiligheidsaksies van alle landelike inwoners – insluitend plaaswerkers en boere – te beskerm. Sterker plaaslike veiligheidsnetwerke en gemeenskapsbetrokkenheid is nodig.

Die bedreigings en onsekerheid wat baie boere ervaar moet ernstig opgeneem word. Maar juis daarom help dit nie om ’n komplekse veiligheidskrisis te reduseer tot die slagspreuk van  “volksmoord” nie. Só ’n benadering verskuil die werklike oorsake en aard van geweld en bemoeilik praktiese oplossings. Om landelike veiligheid te verbeter vereis skerp ontleding, betroubare data en samewerking – nie ideologiese oorvereenvoudiging nie.

Min mense sal ontken dat geweldsmisdaad in Suid-Afrika ’n nasionale krisis is, maar die statistiek oor plaasaanvalle is omstrede omdat definisies en databronne soms erg verskil. Sommige data sluit byvoorbeeld alle aanvalle op landbou-eiendomme in, terwyl ander slegs moorde op kommersiële boere tel. Boonop help die emosionele woede van politieke leiers soos Julius Malema en Jacob Zuma en hul volgelinge geensins om die kwessies meer beredeneerd en geloofbaar aan te pak nie.    

Internasionale perspektiewe en misverstande

Samewerking tussen die polisie en landelike gemeenskappe kan vinniger reaksie en beter intelligensie in afgeleë gebiede versterk, ter beskerming van boere, plaaswerkers en plaaslike veiligheidsnetwerke. Navorsers soos ISS beklemtoon dat veiligheid in landelike gebiede verseker kan word slegs as dit deel vorm van ’n breër projek oor  sosiale stabiliteit, ekonomiese ontwikkeling en regverdige polisiëring.

Die vrees en onsekerheid wat baie boere ervaar, moet ernstig opgeneem word, sowel in beginsel as empiries en fisies. Plaasaanvalle gebeur inderdaad en te gereeld, maar die slagspreuke van volksmoord is nie geregverdig nie. Dit verg dat veiligheid, historiese bewustheid en sosiale samewerking ernstig opgeneem word om veiligheidsprobleme aan te spreek, en dit is nie op ’n aanvaarbare vlak nie. 

Daar is nie net ’n enkele perspektief in die landboubedryf nie. Johann Kotzé, uitvoerende hoof van Agri SA (die grootste assosiasie van boere in Suid-Afrika), beklemtoon dat plaasaanvalle wel ’n belangrike probleem is in die wyer konteks van Suid-Afrika se algemene misdaadsituasie. (Kyk https://agrisa.org.za/agri-sa/suid-afrikaanse-boere-volhard-te-midde-van-uitdagings.) Maar Agri SA onderskryf nie die rassemoordverwysingsraamwerk nie, en beklemtoon eerder dat praktiese maatreëls om landelike veiligheid en polisiëring te verbeter ’n meer konstruktiewe pad vorentoe is.

Maar die rasgebaseerde definisie van die probleem onder meer regse groepe verdoesel hierdie insig, en verdeel en verswak pogings om dit effektief aan te spreek. Die gebruik van die term “wit volksmoord”, veral in die Trump-kamp, ondermyn die soek na oplossings met ’n sinnelose intensiteit. Maar sommige Afrikaner-groepe, soos AfriForum en Solidariteit, bevorder hierdie narratief internasionaal en hits die Trump-administrasie aan om dit as basis van hul druk op die Suid-Afrikaanse regering te verhoog. Die woede en rasgebaseerde trant daarvan verswak die kanse vir skikkings en oplossings.

Hierdie kompleksiteit verklaar waarom die kwessie van plaasmoorde tegelyk as ’n plaaslike misdaadprobleem, ’n internasionale politieke debat, en ’n fokus van aggressiewe VSA-Suid-Afrika-interaksies voorkom. Die duidelikste gevolg daarvan is die aansporing van ’n misplaaste volksmoordretoriek. Suid-Afrika se strategieë en beleidsmaatreëls moet daarop gerig wees om geweld in alle gemeenskap te verminder, ongeag ras of ligging. Dit gaan nie oor volksmoord nie, maar oor insluitende versoening, verdraagsaamheid en rasionele samewerking.    

Chris Heymans
Onafhanklike politieke ekonomie  en ontwikkeling ontleder en adviseur 

Verwysings en verdere perspektiewe

Africa Check: Are farm attacks or farm murders increasing in South Africa?

Bruce, D. 2023. Violence in rural South Africa: Understanding the context. Institute for Security Studies Policy Analysis. Pretoria.

Burger, J. 2024. South African crime statistics and rural safety analysis. Instituut vir Sekuriteitstudies (ISS).

Giliomee, H. 2023. Afrikaner politics and farming organisations post-apartheid. Universiteit Stellenbosch.

James, D. 2024. Media, race narratives, and rural politics in South Africa. Universiteit Kaapstad.

Newham, G en A Faull. 2023. Strengthening rural policing in South Africa. Instituut vir Sekuriteitstudies.

South African Police Service (SAPS). Annual Crime Statistics.

Lees ook:

Wat wil jy vir Anderson Cooper sê oor die Afrikaner?

Aan Anderson Cooper: Wie het gewen?

Lees die drie SêNet-briewe ter sprake:

Aan Anderson Cooper: Ons sal lewe, ons sal sterwe

Aan Anderson Cooper: Insake die verslag oor Afrikaners

Aan Anderson Cooper: Dit bly ’n betwiste vraag