Hierdie lesersindruk is uit eie beweging deur die skrywer daarvan aan LitNet gestuur.
Titel: Ecce Deus!
Skrywer: Johan Retief
Uitgewer: Naledi
ISBN: 9781067234331
Daar is boeke oor godsdiens wat versigtig om die warm kole dans, en dan is daar boeke soos Ecce Deus van Johan Retief wat sommer reguit deur die vuur stap. Geen ompad nie, geen versagting nie en beslis geen heilige koeie wat onaangeraak gelaat word nie.
Die titel self sê eintlik alles: Ecce Deus. “Kyk, God.” Dit is ’n uitnodiging, maar ook ’n uitdaging. Retief vra dat ons die God van die Bybel én die Koran moet bekyk soos Hy in die tekste self voorkom, en nie soos tradisie, kanselretoriek of moderne apologete hom graag wil laat lyk nie.
Dit is Retief se tweede boek oor geloof ná Die slegte nuus van die evangelie, en dié keer mik hy wyer. Ecce Deus, wat in Engels gepubliseer word en dus vir ’n breër leserspubliek bedoel is, fokus nie net op Christenskap nie. Die Islamitiese godsbeeld kom net so deeglik onder die vergrootglas.
En dit is juis een van die boek se sterkste eienskappe. In ’n tyd waarin kritici van godsdiens dikwels beskuldig word dat hulle slegs op Christenskap pik en Islam uit politieke korrektheid of uit vrees vir reaksie vermy, kies Retief vir konsekwentheid. As die God van die Bybel bevraagteken word, word die God van die Koran ook bevraagteken. Geen uitsonderings nie.
Die metode is eenvoudig, maar ontwrigtend: Behandel die Bybel en die Koran as historiese tekste wat moreel geëvalueer kan – en behoort – te word.
Wanneer mens dit doen, begin sekere spannings in albei tradisies duideliker na vore kom: tussen barmhartigheid en geweld, tussen universele liefde en eksklusiewe uitverkiesing, tussen verhewe morele ideaal en die harde werklikheid van antieke wêreldbeskouings.
Retief se boek plaas God byna letterlik in die beskuldigdebank. Wat gebeur, vra hy, as ons die optrede wat aan God toegeskryf word in die Skrif, beoordeel volgens dieselfde morele maatstawwe wat ons vandag op mense sou toepas?
Die probleem ontstaan wanneer moderne gelowiges self ongemaklik raak met sekere tekste. Dan word die gewelddadige gedeeltes vergeestelik, histories verklaar, of eenvoudig stilweg geïgnoreer. Maar, vra Retief tereg, as ons dit moet doen om die teks aanvaarbaar te maak, sê dit nie dalk iets oor ons eie morele ontwikkeling nie?
Met ander woorde: Het ons eties gevorder ondanks sekere Skrifgedeeltes – of danksy hulle?
Vir skeptiese lesers sal baie van die argumente bekend klink. Die boek raak aan klassieke filosofiese vrae, soos die probleem van boosheid en die ou debat oor die sogenaamde goddelike-bevelteorie: Is iets goed, omdat God dit beveel, of beveel God dit, omdat dit goed is?
Indien moraliteit bloot neerkom op gehoorsaamheid aan ’n almagtige wil, vra Retief, verloor dit nie sy onafhanklike etiese inhoud nie?
Wanneer hy na die Bybel kyk, wys Retief byvoorbeeld hoe Jahwe in die vroeë tekste dikwels optree soos ’n tipiese antieke stamgod – partydig, oorlogsgesind en bereid om kollektiewe straf toe te pas. Later ontwikkel die teologie na ’n meer universele en eties verhewe godsbegrip, maar die vroeë lae bly steeds deel van die kanon.
Die Koran word op ’n soortgelyke manier gelees. Allah word beskryf as genadig en barmhartig, maar ook as ’n God wat absolute onderwerping vereis en harde straf vir teenstanders voorsien.
Die kernvraag wat deurgaans opduik, is eenvoudig, maar ongemaklik: Kan ’n wese wat sulke optrede beveel of goedkeur, werklik as moreel volmaak beskryf word?
Hier raak die boek vir gelowiges – Christene, sowel as Moslems – werklik uitdagend. Wanneer moderne gelowiges vandag sekere voorskrifte oor geweld, vroue, slawerny, of straf as problematies beskou, op watter grondslag doen hulle dit? Indien die morele maatstaf uiteindelik buite die teks lê, beteken dit nie dat die teks self nie die finale gesag is nie?
Hoewel Ecce Deus onmiskenbaar polemies is, verval dit nie in die soort woedende tirades wat mens soms in godsdienskritiek aantref nie. Retief werk sistematies met teksvoorbeelde en probeer ’n beredeneerde argument opbou.
Gelowige lesers sal waarskynlik aanvoer dat hy te min aandag gee aan simboliese, mistieke, of meer genuanseerde interpretasies van die Skrif. Dit is ’n geldige kritiek. Maar ironies genoeg bevestig selfs daardie reaksie ’n deel van sy punt: dat daar ’n voortdurende spanning bestaan tussen antieke openbaring en moderne etiek.
Wat Ecce Deus onderskei, is dat die boek nie haastig probeer om hierdie spanning op te los nie. Dit laat die ongemak staan.
Vir skeptici bied die boek ’n helder uiteensetting van waarom tradisionele godsbegrippe krities bevraagteken kan word. Vir gelowiges is dit ’n uitnodiging tot selfondersoek: As jou geloof vandag meer genuanseerd en moreel verfyn is as sekere Skrifgedeeltes, waar kom daardie morele vooruitgang vandaan?
Ecce Deus wil geloof nie noodwendig vernietig nie. Dit wil dit toets – en nogal streng ook.
Dit maak die boek vir baie lesers waarskynlik ongemaklik. Maar juis daarin lê sy waarde. Dit herinner ons dat eerlike skeptisisme nie selektief is nie. As ons bereid is om vrae te vra oor die God van die Bybel, moet ons ook bereid wees om dieselfde vrae oor die God van die Koran te vra.
Geen uitsonderings nie. Geen beskermde terrein nie. En beslis geen heilige koeie nie.
Lees ook:
Zubayr Charles se Haram is ’n waarskuwing aan almal, gelowig of nie: ’n lesersindruk
Sinopsis van die eerste drie evangelies deur Hermie van Zyl: ’n lesersindruk