Litnet

Titel: Die Bybel, die Christelike godsdiens en die waarheid
Skrywer: Sakkie Spangenberg
ISBN: 9781067234270
Uitgewer: Naledi

Hierdie lesersindruk is uit eie beweging deur die skrywer daarvan aan LitNet gestuur.

Hiermee ’n lesersindruk van Sakkie Spangenberg se pas vrygestelde boek Die Bybel, die Christelike godsdiens en die waarheid (Naledi Uitgewers), binne die konteks van twee debatte wat onlangs gewoed het (en steeds woed) in Afrikanergeledere.

Twee debatte het die Afrikaanse literêre en kulturele wêrelde besig gehou die afgelope paar weke.

Daar was die tweestryd tussen die Rapport-kritikus Mellet Moll en, onder andere, Kerneels Breytenbach (toe nog onder sy LitNet-skuilnaam Crito) en Jean Oosthuizen oor die meriete, al dan nie, van Riku Lätti se digbundel Taboek (Naledi, 2024). Ek het, terloops, myself reeds uitgelaat oor hierdie spesifieke debat in die onlangs gepubliseerde stuk “Die nag van die lang snorre”.

Hierdie debat tussen Moll en sy teenstanders het veral gefokus op die waarde van resensies en die integriteit van sekere resensente, onder andere hy self. Die debat het by tye geweldig heftig geraak en sommige deelnemers se insette het so amper-amper gegrens aan persoonlike aanvalle.

Die tweede debat is afgeskop deur ’n opiniestuk deur Christo van der Rheede waarin hy sy opinie gee, of eerder sy vrese lig, oor wat hy beskryf het as ’n “agenda” wat moontlik verskuil sou wees agter die uitsprake van sommige toonaangewende leiersfigure in die sogenaamde “Afrikaner”-geledere.

Hierdie debat, wat by tye byna net so heftig en venynig geword het soos die resensie-debat, het gefokus op die definisie van Afrikanerskap (of dan eerder Afrikaans-wees?), en die legitimiteit van sekere Afrikaanse sprekers om namens ander te praat.

Beide hierdie debatte was natuurlik nie werklik nuut nie. Dit was merendeels ’n herhaling van soortgelyke debatte wat van tyd tot tyd ook in die verlede opgevlam het onder Afrikaanssprekendes.

Daar is ’n rede hoekom ek in hierdie lesersindruk na hierdie twee debatte verwys. Hoewel dit nie op die oog af lyk asof hulle enige verband met mekaar het nie, dui dit beslis op ’n ernstige tektoniese kloof wat bestaan tussen twee hoogs uiteenlopende denkrigtings.

...

Veral Spangenberg se opvatting dat die historiese Jesus, indien daar so iemand bestaan het, weinig meer was as ’n politieke aktivis, ’n eerste-eeuse rolspeler wat die Israelse volk wou bevry van Romeinse politieke oorheersing, voel vir my soos ’n gruwelike mistasting.

...

En ja, hoewel die grondliggende vertrekpunte so oud soos die berge is – dit voel soos dekades gelede dat die sogenaamde “verligte” en “verkrampte” mekaar op politieke terrein die stryd aangesê het! – bespeur ek in hierdie moderne tye (verbeel ek my dalk?) toenemend ’n meer dringende, byna histeriese toon wat kop uitsteek in die geskille.

Ek vermoed dit het baie te doen met ons onderskeie sienings van die begrip volk (bestaan daar hoegenaamd nog so iets soos ’n “Afrikaanse volk”, of nie?) en natuurlik ook met die desperaatheid van beide partye om juis vandag te soek na ’n definisie van die rol wat sogenaamde “Afrikaners” of “Afrikaanse mense”, en om daarby aan te sluit, ook Afrikaanse denkers, kunstenaars en kritici deesdae veronderstel is om te speel. Dit, teen die agtergrond van geweldige veranderinge en die dramatiese herposisionering van verskillende rolspelers en groeperinge in die breër Suid-Afrikaanse konteks.

Daar is magsverskuiwings besig om plaas te vind, en baie van ons voel die grond bewe onder ons. Dit noop ons om te gryp na ou vastighede, of andersins te soek na nuwe maniere om ons balans te hou in ’n wêreld waar baie van ons ou sekerhede besig is om weggekalwe te word deur strominge en tendense wat voorheen feitlik ondenkbaar was.

Tekenend van hierdie tektoniese verskuiwing is nog ’n nuwe boek wat sopas verskyn het, ’n boek wat die potensiaal het om die “volk” (weer eens: as daar hoegenaamd so iets is!) selfs nog meer op te sweep tot vurige debatte en verskeurende uitsprake.

Ek verwys na Sakkie Spangenberg se publikasie Die Bybel, die Christelike godsdiens en die waarheid wat sopas die lig gesien het (toevallig ook, net soos Taboek, uitgegee deur Naledi).

Hoewel Spangenberg se boek nie ook ’n digbundel is nie – dis ’n stuk navorsing, gekoppel aan redenasies – sluit dit aan by Lätti se Taboek omdat dit, in Afrikaans altans, staan aan die voorpunt van ’n haas ongekende “dekonstruksie” en aftakeling van talle meestersimbole van die tradisionele Afrikanervolk, veral dié simbole wat betrekking het tot Afrikaanse mense se tradisionele siening van die rol van godsdiens in hul omgang met die werklikheid.

In die ou tyd, en baie gevalle ook nog vandag, was en is die Afrikanermentaliteit baie diep gewortel in ’n soort nasionalistiese Christenskap wat die onbetwisbare basis gevorm het van hul siening van hulself en van die sogenaamde ander, en hulle respons, as groep, teenoor tendense en groeperinge wat hulle ervaar as “anders” of bedreigend.

Voortgestu deur die wieke van hul geloof, het tradisionele Afrikaners brawe dinge vermag. Hulle het oorleef teen alle verwagtinge in. Hulle het vyandigheid, oorlog, ekonomiese rampe en ander beproewinge getrotseer en staande gebly, soos die spreekwoordelike doringboompie, onder werklik moeilike omstandighede.

Hul geloof was egter ’n tweesnydende swaard, want dieselfde geloof het hulle ook aangespoor tot die verskriklikste vergrype en wandade, soos apartheid.

Met sy nuwe boek waag Sakkie Spangenberg weer om daardie ou sekerhede tromp-op uit te daag; hierdie keer met meer oortuiging as ooit tevore.

Spangenberg se boek is ’n volkome hatchet job op alle vorme van Christenskap. In net onder die 300 bladsye, lê Spangenberg die lem van logika in en sny diep en pynlik dwarsdeur alles wat so baie mense tot dusver kinderlik aanvaar het as vele veilige assumpsies en kinderlike vertroue op ’n kosmiese orde soos gereguleer deur ’n bybelse outoriteit.

En die hemele behoed ons! Daar lê die “afgod” nou (as dit inderdaad ’n “afgod” is) magteloos, onttroon en afgesaag by die voetstuk, die kop en skouers van die borsbeeld flenters eenkant op die plaveisel van Afrikanerdom. Vir altyd verwyder, gesloop, vernietig, tragies verinneweer en verniel net soos arme Humpty Dumpty!

Spangenberg se nuwe boek is ’n grondverskuiwende oomblik van waarheid.

Soveel “ewige” of “goddelike” oortuigings waaraan gelowiges nog altyd vasgeklou het, word deur Spangenberg se intensiewe navorsing as inderdaad mensgemaakte konstruksies, onderhewig aan giere en tendense wat deur die eeue verander, uitgemaak.

Soos hy ook in ’n ander onderhoud eenmaal bevestig het, glo Spangenberg lankal nie meer aan die legimiteit van die kerk nie: “Die kerk is onhervormbaar en verknog aan die Augustiniaanse paradigma van Sondeval-Verlossing-Eindoordeel.”

Ek moet wel erken dat ek persoonlik, noudat ek hierdie boek klaar gelees het, in ander opsigte ’n klein bietjie ge-cheat en onvergenoegd voel. Het Sakkie nie dalk iets weggelaat nie? Deur die gode te verbrysel, laat Sakkie ons agter om tevergeefs te spartel in ’n byna ondraaglike eksistensiële lugleegte.

Ons weet nou inderdaad wat die waarheid NIE is nie, maar ons het nog geen benul wat die waarheid IS nie.

Spangenberg se boek los ’n mens met meer vrae as antwoorde. Is die groep noodwendig altyd belangriker as die individu? Of andersins: Waarom ervaar soveel mense onsekerheid as bedreigend eerder as bevrydend? Ergste van alles, is daar nog ruimte vir ’n konsep soos genade? En moet “genade” noodwendig altyd in ’n teologiese verwysingsveld gegiet wees? Wat as die idee van genade, soos in die woorde van Shakespeare (“the quality of mercy is not strained”, ens, ens), tegelyk eenvoudiger en ook oneindig meer groots kan wees, meer algemeen menslik, as die verdoemende pseudo-genade van ’n “Godheid”?

Ek stem inderdaad heelhartig saam met baie wat Sakkie Spangenberg sê in Die Bybel, die Christelike godsdiens en die waarheid. Maar nie met alles nie. Hoewel ek geweldige respek het vir sy navorsing, kan ek nog nie sê dat al sy afleidings met my resoneer nie.

Veral Spangenberg se opvatting dat die historiese Jesus, indien daar so iemand bestaan het, weinig meer was as ’n politieke aktivis, ’n eerste-eeuse rolspeler wat die Israelse volk wou bevry van Romeinse politieke oorheersing, voel vir my soos ’n gruwelike mistasting.

Lees ek die oorspronklike woorde van Jesus (kom ons aanvaar nou maar oorspronklikheid as ’n gegewe ter wille van die argument), byvoorbeeld die Bergpredikasies en die talle gelykenisse, kom ek diep onder die indruk van ’n besondere wyse persoon vir wie die lewe meer fasette gehad het as bloot politieke bevryding.

So baie van Jesus se leringe, hoewel dit nie noodwendig in lyn was met wat vandag as Christelike dogma beskou word nie, was tog tekenend van ’n verrassende nuwe siening (vir daardie tyd, en selfs nog vandag!) wat ’n vars briesie laat waai het deur die eeue-oue hiërargiese beskouings van mense se verhoudings met mekaar en met God (of, soos Jesus verkies het om na hom te verwys, die Vader).

Hoe versoen jy sy uitspraak van “betaal aan die keiser wat die keiser toekom” met anti-Romeinse aktivisme? En die talle algemeen menslike vertellinge van die verlore seun, die dwase maagde, en so baie ander? Hier was inderdaad iets meer aan die werk as bloot ’n opstand van die Jode teen die Romeine, en dis vir my moeilik om te verstaan hoe ’n intelligente persoon soos Spangenberg so iets kan miskyk of ignoreer.

Die Bybel, die Christelike godsdiens en die waarheid is ’n baie belangrike bydrae tot ons geestelike insigte, en dit gaan bes moontlik reusagtige implikasies hê in hoe ons onsself intellektueel probeer posisioneer in die een-en-twintigste eeu en verder.

Maar, helaas: Ek wag nog steeds op ’n skrywer wat iets kan opbou in die plek van alles wat Sakkie Spangenberg afgebreek het.

Die feit dat die tradisionele Christelike logos so suksesvol ontmasker is as ’n groteske denkfout, beteken nie dat daar glad nie ’n logos bestaan nie.

Iewers speel die gode nog en iewers in die kosmos klop die hart van ’n kind, en dalk selfs ’n Vader (of ’n Moeder?). Wie weet, dalk is die laaste woord oor hierdie onderwerp dalk nog nie gespreek nie?

Lees ook:

Resensie van Ben du Toit se God Is daar ’n ander antwoord?

Skrywersonderhoud: Ben du Toit oor God Is daar ’n ander antwoord?

Selfhelpboeke, geloof en digbundels

Om vrede te maak met my oupa: Koos Kombuis gesels oor voorvadergeeste, Afrikaanse resensies en RSG

Deur die tonnel van twyfel: Waarom Kombuis hom nie as Christen beskou nie

Postkoloniale leierskap? Die uitdagings vir ’n nuwe geslag teoloë

Omnium expetendorum prima est sapientia: Hugo van Saint-Viktor (1097–1141) en die probleem van hiperspesialisasie in die eietydse wetenskapsbegrip