Litnet

Naassom Azevedo op Pixabay, ©Naassom Azevedo, gepubliseer op 19 Februarie 2021.

1. ’n Bekende stryd in ’n nuwe gewaad

Vroeg in Augustus het Naledi Pandor, gewese minister en nou kanselier van Nelson Mandela-Universiteit, in ’n onderhoud op die African Renaissance Podcast haar kommer uitgespreek oor die swye rondom Akademia, die R3,2 miljard-projek van die Solidariteit-beweging naby Pretoria wat teen 2028 meer as 6 500 studente in Afrikaans gaan onderrig. Volgens haar dui die gebrek aan openbare debat op te veel gemaksug oor waaksaamheid teenoor Suid-Afrika se postapartheid transformasie.

Die reaksie was voorspelbaar en verdeeld: van die een kant beskuldigings van ’n nuwe etniese laer; van die ander, verontwaardiging dat ’n privaat, ongesubsidieerde universiteit as bedreiging uitgesonder word terwyl niemand vra hoekom die staat nooit self moedertaalonderrig ernstig oorweeg het nie.

Ek staan nie sonder voorbehoud aan enige kant nie – en dít is presies waar die vrugbare grond lê.

2. Wat reg is aan Pandor se ongemak – en wat sy miskyk

........

Daar is ’n legitieme saak teen ’n eentalige, eenkultuurkampus as institusionele model. ’n Studentekorps wat drie, vier jaar lank hoofsaaklik met mense soos hulself omgaan, verloor iets: die intellektuele wrywing van ander wêreldbeskouings, die toevallige vriendskappe oor kleur-, taal- en klasgrense heen wat ’n samelewing binne een generasie kan herskryf. ’n Universiteit wat langs raslyne oorvleuel met taallyne, hoe onbedoeld ook al, laat hom oop vir die verwyt dat hy netwerke van bevoorregting eerder as bloot taal in stand hou. En ’n instelling wat finansiering uit kringe trek wat elders ook konserwatiewe kultuurprojekte befonds, loop die risiko om deel te word van ’n groter, transnasionale politieke storie eerder as ’n suiwer opvoedkundige een.

........

Daar is ’n legitieme saak teen ’n eentalige, eenkultuurkampus as institusionele model. ’n Studentekorps wat drie, vier jaar lank hoofsaaklik met mense soos hulself omgaan, verloor iets: die intellektuele wrywing van ander wêreldbeskouings, die toevallige vriendskappe oor kleur-, taal- en klasgrense heen wat ’n samelewing binne een generasie kan herskryf. ’n Universiteit wat langs raslyne oorvleuel met taallyne, hoe onbedoeld ook al, laat hom oop vir die verwyt dat hy netwerke van bevoorregting eerder as bloot taal in stand hou. En ’n instelling wat finansiering uit kringe trek wat elders ook konserwatiewe kultuurprojekte befonds, loop die risiko om deel te word van ’n groter, transnasionale politieke storie eerder as ’n suiwer opvoedkundige een.

Maar Pandor se ongemak struikel oor ’n feit wat sy, met al haar historiese gesag, behoort te ken: Daar bestaan nie ’n taal genaamd Suid-Afrikaans nie. En “Engels” is nie die naam daarvoor nie. Ons het 11 amptelike tale, en die navorsing oor moedertaalonderrig se voordeel vir begripsvorming en akademiese prestasie is nie kontroversieel nie – dit is bevestig. ’n Regering wat vir 30 jaar Engels as verstekmedium laat regeer het sonder om ernstig te belê in die ander 10 tale se akademiese ontwikkeling, kan beswaarlik verontwaardig wees wanneer ’n gemeenskap sy eie tekort self begin regstel. Om Akademia dan uitsluitlik as ’n politieke ideologie te lees, en nie ook as ’n antwoord op ’n regeringsversuim nie, is – met alle respek – ’n gerieflike manier om nie na binne te kyk nie.

.........

Akademia self beklemtoon dat toelating op taal- en akademiese kriteria berus, nie ras nie, en dat niewit Afrikaanssprekende studente welkom is. Maar die dieper vraag wat albei kante byna heeltemal vermy, is dié een: As moedertaalonderrig regtig so waardevol is, hoekom moet ’n mens ’n aparte kampus bou om dit te kry?

..........

Akademia self beklemtoon dat toelating op taal- en akademiese kriteria berus, nie ras nie, en dat niewit Afrikaanssprekende studente welkom is. Maar die dieper vraag wat albei kante byna heeltemal vermy, is dié een: As moedertaalonderrig regtig so waardevol is, hoekom moet ’n mens ’n aparte kampus bou om dit te kry?

3. Die derde weg

Hier is die voorstel wat albei kante van hierdie debat behoort te herken as ’n uitweg uit hul eie stellings.

Op universiteitsvlak het die meeste studente reeds ’n werkbare vlak Engels. Maak dit dus die verstekmedium van onderrig – nie omdat Engels intrinsiek meerderwaardig is nie, maar omdat dit die een taal is wat ’n mens redelikerwys van ’n uiteenlopende studentekorps kan verwag. Maar gebruik dan KI om elke module se leerinhoud gelyktydig in al 11 landstale beskikbaar te stel: as teks, as onderskrifte, as oorklanking. Laat studente eksamens in die taal van hul keuse skryf. En maak dit op nagraadse vlak, veral doktorale vlak, verpligtend om navorsing in Engels én in die kandidaat se moedertaal te publiseer – ’n stap wat stelselmatig elke landstaal se tegniese en akademiese woordeskat sal laat groei, presies die "hoër funksies" waarsonder ’n taal tot kombuistaal verskraal.

Hierdie model bou nie ’n nuwe hek om enige gemeenskap uit te sluit nie. Dit maak elke bestaande, gevestigde universiteit – Pretoria, Stellenbosch, Fort Hare, Venda, almal – in beginsel toeganklik in elke Suid-Afrikaner se moedertaal sonder om een enkele kampus vir een enkele taalgroep te reserveer. Dit is inklusief waar ’n eentalige kampus per definisie eksklusief is. En dit spreek Pandor se eie diepste besorgdheid aan – vervreemding langs kultuurlyne – beter as wat haar kritiek op Akademia ooit kan, want dit haal die hele argument uit die register van "watter groep kry sy eie plek" en plaas dit in die register van "watter taal kry sy plek in elke plek".

4. Waarom dit tot nou toe fantasie gebly het

Die rede hoekom niemand hierdie derde weg ernstig voorstel nie, is nie weens ’n gebrek aan visie nie, maar ’n tekort wat min mense raaksien: Nege van ons 11 geskrewe tale word in die vakliteratuur "laehulpbrontale" genoem – nie omdat hulle klein of arm aan uitdrukking is nie, maar bloot omdat daar te min gedigitaliseerde teks in hulle bestaan om ’n taalmodel mee af te rig. Vra vandag vir ’n gewilde KI-assistent ’n vraag in Pedi of Ndebele, en jy kry dikwels ’n powere, inkonsekwente antwoord. Die rede is nie dat die tegnologie ons tale nie kán baasraak nie – dit is dat niemand nog die tale vir die tegnologie gegee het nie. ’n Mens kan nie eksamens en handboeke in Tsonga of Pedi outomaties genereer as die onderliggende taalmodel nog nooit genoeg Tsonga of Pedi gesien het nie.

Die goeie nuus is dat hierdie tekort nie meer onoorkomelik is nie. Vroeër vanjaar het ’n navorsingspan aan die Universiteit van Kaapstad – Anri Lombard, Jan Buys en Francois Meyer, met ’n wyer groep medewerkers – twee dinge bekendgestel: MzansiText, ’n datastel wat ál 11 amptelike geskrewe tale dek, en MzansiLM, ’n taalmodel wat daarop afgerig is – sover bekend die eerste openbaar beskikbare model wat al 11 tale in een stelsel huisves. Albei is oop en gratis, vir enigiemand om op voort te bou. Wees eerlik oor die skaal: MzansiLM self is beskeie, ’n navorsingsbasislyn, nie ’n masjien wat môre ’n graad 4-wiskundeles in Tsonga gaan aanbied nie. Maar die datastel is die eintlike nuus, en om dit van basislyn na ’n stelsel te neem wat werklik ’n universiteitseksamen in Tsonga kan genereer, verg volume: duisende ure spraak en teks per taal, deur moedertaalsprekers self voorsien.

Dit is hier waar die oplossing lê, en die skoonheid daarvan is die eenvoud: Vra die sprekers self. Stel jou ’n nasionale veldtog voor wat elke Suid-Afrikaner nooi om sy of haar taal ’n stem te gee – letterlik. Die kanale daarvoor staan reeds gereed; ons sien hulle net nie raak nie: die SAUK bedryf ’n volwaardige radiostasie in elke amptelike taal, van Ukhozi FM tot RSG, party van die grootste stasies op die vasteland. Die oggendaanbieder lees vyf sinne hardop en sê dan vir miljoene luisteraars: Nou jy, stuur joune – per WhatsApp, geen toepassing of leerkurwe nodig nie. Portuurkeuring deur die luisteraars self verseker gehalte: Eers wanneer twee onafhanklike luisteraars ’n opname goedkeur, word dit deel van die databank. Skole kan dit as deel van die taalklas doen; die kinders wat vandag sinne inlees, bou môre se eie handboeke. En dit is nie ’n onbewese idee nie. In Nieu-Seeland het Te Hiku Media, ’n klein netwerk van Maori-radiostasies, sy luisteraars presies so gevra om sinne in te lees, en binne dae genoeg spraak van duisende vrywilligers ingesamel om die eerste Maori-spraakherkenningstelsel te bou. Selfs die houers vir hierdie soort data bestaan reeds by ons: Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne (SADiLaR), gesetel aan Noordwes-Universiteit, het saam met die internasionale Common Voice-platform die infrastruktuur vir ons tale reeds gelokaliseer. Wat ontbreek, is nie die tegnologie of die platform nie, maar die luidspreker: die massamobilisasie wat van ’n navorsingsprojek ’n volksbeweging maak.

Let wel: Hierdie fondament is nie ’n grootskoolprojek wat toevallig ook vir universiteite sou werk nie. Dit is dieselfde fondament wat al drie vlakke van ons onderwysstelsel nodig het. ’n Graad 4-leerling wat in Tsonga wil leer lees, en ’n doktorale kandidaat wat sy proefskrif in Pedi wil publiseer, is op dieselfde tekort aangewese: genoeg gehaltedata in daardie taal. Bou die databank vir die een, en ’n mens bou dit tereselfdertyd vir die ander. Moedertaalonderrig kan nie by graad 12 ophou en op universiteitsvlak skielik óf net-Afrikaans óf net-Engels raak nie – dieselfde infrastruktuur moet dwarsdeur die stelsel loop, van die eerste leesles tot die laaste proefskrif.

5. Die uitdaging aan albei kante

Aan Solidariteit en Akademia sou ek sê: Julle het reg oor die erns van moedertaalverlies op hoër vlak, maar julle bou ’n oplossing wat net vir Afrikaans werk en net vir wie by daardie een kampus kan wees. Julle eie logika – dat elke taalgemeenskap die reg het om sy taal na universiteitsvlak te neem – vra om ’n model wat vir al 11 tale skaleer, nie net vir een nie.

Aan die regering, en aan Pandor as een van die invloedrykste stemme in ons onderwysdebat, sou ek sê: Die onus om hierdie derde weg te bou, rus nie op ’n privaat gemeenskap wat sy eie tekort regstel nie, maar op die staat wat 30 jaar lank nagelaat het om dit te doen. As julle regtig ’n verenigde Suid-Afrika wil bou eerder as een wat langs taal- en raslyne uitmekaar val, is die antwoord nie om Akademia te veroordeel nie, maar om te bewys dat ’n beter, inklusiewer model moontlik is – en te begin deur die taaldata te bou waarsonder geen KI-gedrewe derde weg ooit tot stand sal kom nie.

Ons het nie nog ’n ronde skuldverwyt nodig nie. Ons het ’n miljoen stemme nodig wat ’n paar sinne per dag inlees. Die aanloopbaan word reeds gegooi; die vraag is net wie eerste sal kies om daarop te vlieg.

• Maryna Blomerus is ’n onafhanklike navorser en voormalige skoolhoof. Haar artikel "Kunsmatige intelligensie en die dekolonialisering van onderwys in Suid-Afrika" (Oktober 2024) het op LitNet verskyn.

Lees ook:

Kunsmatige intelligensie en die dekolonialisering van onderwys in Suid-Afrika

LitNet Akademies Weerdink-onderhoud: onderrig in die tale wat kinders en studente tuis praat

Die Johann Rossouw-gespreksreeks: Van Gutenberg tot Zuckerberg – oor die beloftes en bedreigings van die nuwe tegniese era in die Suid-Afrikaanse universiteitswese