Agter: Mercia Eksteen (ATKV-hoofbestuurder kommunikasie), Aviwe Ngabom, Shireen Crotz (ATKV: VVA), Chareldine van der Merwe (ATKV: VVA) en Schawna-Leze Meiring. Voor: Miché van Wyk, Gillian Arendse en Selby Williams. (Foto: Jean Oosthuizen.)
In ’n land waar Engels toenemend as die vanselfsprekende taal van geleenthede, besigheid en internasionale mobiliteit voorgehou word, klink die vraag byna ontydig: Waarom sou ’n jongmens vandag doelbewus ’n loopbaan in Afrikaans kies?
Dit was die vraag wat verlede Donderdagaand tydens Vriende van Afrikaans (VVA) se Ommietafelgesprek by die Middelvlei-wynlandgoed buite Stellenbosch gestel is. Maar soos die gesprek gevorder het, het dit duidelik geword dat daar nie een eenvoudige antwoord is nie.
Vir sommige gaan dit oor identiteit. Vir ander oor die taal waarin hulle die beste kan droom, skryf, speel of stories vertel. Vir nog ander is dit bloot waar die werk en geleenthede is. En soms, soos een van die deelnemers dit in sy eie verhaal gestel het, gaan dit oor die eenvoudige, harde dryfkrag om nooit weer gebrek te ly nie.
Die gesprek het dus veel meer geword as ’n gerusstellende debat oor die toekoms van Afrikaans. Dit het ’n gesprek geword oor jongmense se ambisie, herkoms, talente, waardes en die moeilike, soms baie persoonlike redes waarom ’n mens kies om van kuns, kultuur en taal ’n bestaan te maak.
Volgens Chareldine van der Merwe van VVA is dit presies waarvoor die Ommietafelgespreksreeks bedoel is: om mense van verskillende ouderdomme en agtergronde nader aan mekaar te bring.
Die reeks het reeds in 2015 ontstaan, aanvanklik in skole waar leerders en opvoeders sommer saam in die banke kon sit en gesels. Die groter doel was nog altyd om mense se verskillende komvandaanverhale, ervarings en perspektiewe beter te verstaan.
Daar was deur die jare reeds talle gesprekke oor Afrikaans, kultuur en samewerking. Die reeks het ook uitgebrei na verskillende feeste en platforms, van die Adam Small-fees in Pniel en ander kultuurgeleenthede tot gesprekke by die Woordfees, die Suidoosterfees en verskeie dorpe en gemeenskappe.
Die idee is eenvoudig, maar in ’n verdeelde land belangrik: Mense moet weer leer om na mekaar te luister.
Van der Merwe sien dit as ʼn poging om betekenisvolle gesprekke te skep, wedersydse begrip en respek te bevorder en gewone burgers én meningsvormers by die groter taak van ’n beter Suid-Afrika te betrek.
Dit is juis waarom die aand se onderwerp, “Jong volwassenes in kuns, kultuur en literatuur, hoekom kies jy ʼn loopbaan in Afrikaans?” interessant was. Die gesprek het nie begin met die vraag hoe Afrikaans gered moet word nie. Dit het begin deur te vra waarom jongmense wat in die teorie die wêreld aan hul voete het, steeds Afrikaans as ’n beroepskeuse sien.
Daar bestaan ’n romantiese idee dat kunstenaars en skrywers ’n taal kies eenvoudig omdat hulle verlief is daarop. Die werklikheid is natuurlik meer ingewikkeld. Kuns en kultuur moet ook ’n bestaan moontlik maak.
.......
Daar bestaan ’n romantiese idee dat kunstenaars en skrywers ’n taal kies eenvoudig omdat hulle verlief is daarop. Die werklikheid is natuurlik meer ingewikkeld. Kuns en kultuur moet ook ’n bestaan moontlik maak.
.........
Een van die sterkste temas in die gesprek, onder leiding van Gillian Arendse, was juis die spanning tussen passie en brood op die tafel. Talent alleen is nie genoeg nie. ’n Mens moet werk wanneer die werk daar is, geleenthede aangryp en soms baie verder reis as wat gerieflik is.
Aviwe Ngabom se verhaal het hierdie ekonomiese werklikheid besonder skerp na vore gebring. Aviwe is 'n Suid-Afrikaanse akteur en toneelspeler afkomstig van Despatch in die Oos-Kaap. Hy is ʼn Xhosa wat in Afrikaansmediumskole skoolgegaan het. Sy ma het besluit om hom in Afrikaans groot te maak toe ʼn Afrikaanse vrou vir haar gebid het na ʼn mislukte selfdoodpoging tydens haar swangerskap.
Hy het openlik vertel dat hy nie weer armoede of gebrek in sy lewe wil ervaar nie. Sy dryfkrag lê deels daarin om seker te maak dat sy kind nie met dieselfde ontberings grootword nie. Dit is ’n belangrike korrektief op die dikwels geromantiseerde beeld van ʼn akteur.
Om ’n loopbaan in Afrikaans te kies beteken nie noodwendig dat iemand kies vir ’n lewe buite die ekonomie nie. Inteendeel. Vir baie jong kunstenaars en kultuurwerkers gaan dit juis daaroor om ’n talent te omskep in werk, inkomste en volhoubare geleenthede.
Die vraag is dus nie net of jy van Afrikaans hou nie. Die vraag is ook of jy ’n mark, ’n gehoor en ’n toekoms daarin voorsien en vind.
En die aand se gesprek het gesuggereer dat die antwoord vir meer jongmense as wat ’n mens dalk sou dink, steeds ja is.
Maar geld alleen verklaar nie waarom iemand ’n bepaalde taal kies nie. Vir sommige deelnemers is Afrikaans onlosmaaklik deel van hul herkoms. Die aktrise Miché van Wyk van Steinkopf in Namakwaland sê vir haar is Afrikaans ook die taal van ’n ouma en oupa by wie sy die eerste stories in Afrikaans gehoor het. Haar liefde vir lees en skryf is van kleins af by haar aangewakker deur haar ouma, wat ʼn onderwyseres was.
In kenmerkende Namakwalandse Afrikaans het sy met passie vertel van haar liefde vir die taal en waarom sy ʼn loopbaan in Afrikaans volg. As ʼn "ouma-en-oupa-kind" van ’n klein dorpie het sy die diep wortels van kultuur beklemtoon en hoe sy dit nie van haar kan afskud nie, net soos sy nie die stof van die straat waar sy grootgeword het, kan afskud nie.
Vir Van Wyk is skryf en toneelspel nie net ’n werk nie; dit is ’n roeping wat uit die siel spruit. "My taal is in my siel," sê sy.
Die taal word dan iets meer as ’n instrument van kommunikasie. Dit word ’n argief van die self.
Een van die betekenisvolste gedagtes uit die gesprek was dat ’n mens nie sommer jou komvandaan van jou kan afskud nie. Jy kan vertrek, ander tale leer en in ander wêrelde werk, maar sekere herinneringe en klanke bly saamreis.
Vir ’n skrywer, akteur of kunstenaar is dit dikwels juis daardie bagasie wat die rou materiaal van kreatiewe werk word.
Afrikaans is natuurlik nie vir almal dieselfde taal nie. Dit word verskillend gepraat, met verskillende aksente, registers en geskiedenisse. Maar dit is dalk juis die punt. Die jong generasie erf nie een netjiese, afgeslote Afrikaans nie. Hulle neem ’n taal met baie stemme en probeer daarin hul eie plek vind.
Vir die sanger en liedjieskrywer Selby Williams is 'n loopbaan in Afrikaans veel meer as net 'n kreatiewe keuse. Dit is 'n kragtige middel vir verbinding en genesing. Williams, wat in Avian Park in Worcester grootgeword het, gebruik sy moedertaal om die egte stories, stryd en hoop van sy gemeenskap deur musiek te vertel.
Sy reis van plaaslike gemeenskapsinisiatiewe tot nasionale erkenning ná sy deurbraak met die ATKV-Crescendo-program illustreer die vernuwende krag van eie taal. Deur Afrikaans met kontemporêre en multikulturele klanke te vermeng wys hy hoe 'n taal mense kan verenig en 'n inklusiewe tuiste vir almal kan bied.
Wanneer iemand dus sê Afrikaans is “die taal van my siel”, hoef dit nie ’n slagspreuk oor taalnasionalisme te wees nie. Dit kan bloot beteken: Dit is die taal waarin my ervaring van die wêreld die natuurlikste vorm aanneem.
Die gesprek het ook die ou, maar dikwels ongemaklike waarheid oor kreatiewe werk aangeraak: Talent is nie dieselfde as ’n loopbaan nie.
Schawna-Leze Meiring het verwys na skryf as ’n talent én ’n vaardigheid wat ontwikkel moet word. Dit is dalk een van die belangrikste boodskappe vir jongmense wat ’n toekoms in die kunste oorweeg. Meiring is redakteur van kinderboeke by Penguin Random House-uitgewers, en 'n outeur van opvoedkundige studiegidse vir jeugromans.
Jy kan ’n aanleg hê om stories te vertel, maar jy moet steeds leer skryf, sê sy.
Jy kan ’n natuurlike verhoogteenwoordigheid hê, maar jy moet steeds jou ambag slyp. En jy kan lief wees vir Afrikaans, maar liefde vir ’n taal maak jou nie vanself ’n professionele skrywer, akteur of kultuurwerker nie.
Een aspek wat soos ʼn goue draad deur die gesprek geloop het, is dat die kreatiewe bedrywe dissipline verg. Dit vra dat ’n mens soms werk doen wanneer jy nie geïnspireer voel nie. Dit vra ook dat jy bereid moet wees om jou eie stem te vind eerder as om bloot die stemme van die vorige generasie na te praat.
Dalk is dit juis waar die grootste uitdaging vir jong Afrikaanssprekende kunstenaars lê: nie om die taal te beskerm soos ’n museumstuk nie, maar om dit as ʼn stuk gereedskap te gebruik.
Die gesprek by Middelvlei het ook ’n verdere vraag laat ontstaan: Wat gebeur met Afrikaans in ’n tyd van kunsmatige intelligensie, e-boeke en ’n digitale kultuur waarin inhoud in oorvloed beskikbaar is?
Die antwoord is waarskynlik dat tegnologie die vorm van storievertelling sal verander, maar nooit die menslike behoefte aan stories sal wegneem nie.
’n Algoritme kan ’n sin skryf. Dit kan selfs ’n verhaal naboots. Maar dit kan nie outomaties die ervaring vervang van iemand wat sy of haar eie wêreld herken in ’n toneelstuk, gedig, roman of lied nie.
Die gesprek by Middelvlei was nie ’n naïewe een waarin almal voorgee dat ’n loopbaan in Afrikaans maklik is nie, maar een waarin jongmense steeds redes vind om dit te doen.
Hulle kies dit omdat hulle stories het om te vertel en dit vir hulle die taal is waarin hulle die wêreld hoor. Hulle wil graag hulle talente gebruik om ʼn verskil te maak in die taal waarin hulle tuis is.
En soms, heel eenvoudig, omdat hulle besluit het om nie deur gebrek of hul omstandighede gedefinieer te word nie.
Dalk is dit die belangrikste les van so ’n Ommietafelgesprek. Die toekoms van Afrikaans gaan nie uiteindelik deur organisasies, beleidsdokumente of nostalgie alleen bepaal word nie.
Dit gaan bepaal word deur die jongmense wat môre opstaan en besluit om nog ’n storie te skryf, nog ’n verhoog te betree, nog ’n boek uit te gee of nog ’n gehoor in Afrikaans aan te spreek.
Die vraag is dus nie net of Afrikaans ’n toekoms het nie. Die interessanter vraag is wie daardie toekoms gaan maak. As die gesprek by Middelvlei enigiets bewys het, is dit dat daar steeds jongmense is wat bereid is om hul hand op te steek vir Afrikaans en daarin te wil werk.
Solank daar stories is wat spesifiek uit Suid-Afrikaanse ervarings, gemeenskappe en tale gebore word, sal daar ’n plek wees vir kunstenaars wat dit in Afrikaans kan vertel.
Lees ook: