Litnet

Danie Odendaal

Rus in vrede, my getroue vriend en kollega, Danie Odendaal.

Dit is ’n vriendskap wat begin het by TV1, SAUK in die tagtigerjare. Danie by Ernstige musiek, Annie (Basson) by Dokumentêre programme en ek by die Dramadepartement. Ons al drie was regisseurs. Ek was besig met die preproduksie van Ballade vir ’n enkeling. Annie het so pas Van kerslig tot kollig geskep. Danie was besig met middernagtelike redigering.

Ons was ook bure vir baie jare.

Vir die eerste agt goue jare van Egoli was Franz Marx vervaardiger, Danie hoofskrywer en ek regisseur. Annie sou later volg. Ons drie se kantore was langs mekaar.

Toe begin Danie 7de Laan saam met ons geliefde Annie Basson (sy as medevervaardiger). Hy rokkel my by Egoli af. Hy was vervaardiger en hoofskrywer en ek was regisseur van die meeste van die 5 000 plus episodes wat oor 23 jaar gestrek het. Danie se breinkind.

Om saam met Danie aan Egoli en 7de Laan te kon werk, was om Charles Dickens aan te haal: “… the best of times!” Om Danie se vriend en kollega te wees, was “the ultimate of times!”

Danie het die uitsonderlike prestasies van ’n meestersgraad in Frans aan die Sorbonne en ’n meestersgraad in Engels aan Trinity College Cambridge behaal.

Sy eerste “job” na Cambridge was vir ’n baie welgestelde Britse adellike op ’n yslike landgoed. Danie moes sy sosiale lewe – onthale, ens – behartig. Die sjef het eenkeer vergeet om kaas te bestel en Danie het per helikopter Londen toe gevlieg om net betyds terug te keer met ’n massiewe ronde blok Stilton-kaas!

Met sy terugkeer na Suid-Afrika word hy aangestel as lektor in Engels by die Universiteit van die Witwatersrand. Maar spoedig, met die aanvang van televisie in die sewentigerjare, verruil hy die pos vir dié van regisseur. Hy was een van die eerste regisseurs wat opgelei is onder die BBC om die grondslag vir die nuwe diens te lê.

In 1981 behartig hy die opening van die Staatsteater se regstreekse televisiedekking vanuit Pretoria. Dit was wat buite-uitsendings betref, ’n enorme onderneming vir daardie tyd, met onder andere Verdi se Aida. Dit was ’n groot sukses!

Danie was ’n perfeksionis met ’n verstommende kennis van klassieke musiek. Met die Staatsteater se opening het hy nagte voorberei en gesit met die partiture, want hy het ’n hekel daaraan gehad as die regie nie op die regte instrumente fokus nie. Hy was ’n meester van besonderhede.

Toe Danie se TV-loopbaan aan die begin in 1975 in Suid Afrika afskop, was dit baanbrekerswerk met onder andere die kunsprogram Perspektief, aangebied deur Jeanne Coetzer. Skrywers, skilders, beeldhouers, akteurs, musici, balletdansers, dirigente, en dergelike meer is almal aan die TV-kyker voorgestel.

Uit die wakis, wat Rika Sennett aangebied het, was nog een van sy vroeë produksies.

Dan was daar die laataand sielvolle musiekprogram Net voor nagsê. Hy het Annie Basson se niggie, Mynie Grové, gekry om ’n program van haar nuut geskrewe liedere te skep wat agter die verhoog en in die kleedkamers verfilm is, met die titel Waar ’n konsert eindig. Die SAUK het dit vir jare as ’n “filler” uitgesaai. Tipies van Danie het hy op dié manier vir Mynie bemagtig om haar ware noord te wees.

Vir die departement Ernstige musiek het hy ’n reeks, Encore, geregisseer met opera as fokuspunt, met byvoorbeeld Emma Renzi, Manuel Escorcio en Mimi Coertse. Mimi Coertse was mal oor Danie, want “Hy het my so mooi laat lyk.” Die produksies was altyd van hoë gehalte met uitstekende stelle, beligting, kostuums, klank en kamerawerk.

Vir die Kinderprogramdepartement skep hy die geliefde Fransina Vark, Rompelstompel stories en Saartjie (gebaseer op die immergroen Saartjie Baumann-boeke deur Bettie Naudé).

Later begin hy vryskut vir die Dramadepartement: Dennekruin 12, Beelde, Lokval vir ’n eensame man, Galery, Veldslag (’n verwerking van Karel Schoeman se historiese roman), Moeders en dogters en Netwerk, om net ’n paar te noem.

Die inkleding van Galery was taamlik gestileerd. ’n Beeld wat my bybly, is ’n karakter in ’n pikswart rok, spierwit hoed en bloedrooi lippe. Ek onthou hoe daar ure op stel spandeer is om die glas wyn en een van die karakters se rok dieselfde kleur te kry. Of die telefoon in die voorgrond moes resoneer met die aktrise in die agtergrond se oogskadu en naellak, in appelgroen!

Wat was 7de Laan? ’n Gemengde gemeenskap in die denkbeeldige Hillside (soos Melville in Johannesburg wat prominent in die openingslogo verskyn). Dit het ’n mikrokosmos weerspieël van hoe die nuwe Suid-Afrika sou of kon uitspeel onder Nelson Mandela se omarmende hartsbeleid. Fyn uitgedinkte storielyne en karakters het ’n reënboognasie aangegryp en nader aan mekaar gebring. Perspektiewe is verander deur sagkens die uiteenlopende kulture en bevolkingsgroepe saam te meng, sodat kykers oor ’n wye spektrum opgewonde kon raak oor die diverse karakters wat bymekaar uitkom. Altyd met ’n skeutjie menslike humor!

Danie se inspirasie vir die studie van mense, gemeenskappe en interaksies was geïnspireer deur byvoorbeeld Balzac se meesterwerk La comédie humaine (los vertaal as “die teater van die mensdom”). Sy voorliefde vir letterkunde en droë humorsin rol uit die volgende telefoongesprek: “Danie, wat lees jy nou?” “Nee jong, ek weier om uit die negentiende eeu uit te kom. Ek haak nou vas by Émile Zola en Honoré de Balzac.”

Danie was ’n meesterteksredigeerder. Hy kon enige toneel in perfekte dramatiese ritme “inklap”. Dan het my regiehand met die uitwerk van kameraskote (om die draaiboek in ’n skietteks te omskep) outomaties in harmonie met die ritme in sy kop gevloei, vir die visualisering daarvan.

Hy was altyd getrou aan die beginsels van die uitsaaiwet: Om op te voed, te vermaak, en in te lig. Hy het op al drie gebiede uitgeblink.

Dit is eintlik sy bydrae tot Afrikaans wat uitstaan en waarvoor hy die groot pryse verwerf het. Dis nou afgesien van die talle Saftas, jaar in en jaar uit. Die kykerspubliek het 7de Laan vir 15 jaar herhaaldelik bekroon as gewildste TV-program in die land. Miljoene kinders, immigrante en anderstaliges het aan die hand van 7de Laan leer Afrikaans praat. 7de Laan was amper soos ’n Afrika-renaissance. Franci Phillips vertel toe die reeks op sy hoogtepunt was, het sy vir die Khoisan in die Noord-Kaap geletterdheidsklasse aangebied. Wanneer 7de Laan begin, is kragopwekkers aangeskakel, klasse is gestaak en die jagters het uit die veld teruggekom om te kom kyk en te luister!

Danie is bekroon met die Kanseliersmedalje van die Universiteit van Pretoria. Met die gaan sit op die verhoog het hy sy toga so styf onder hom vasgetrek, dat hy nie sy arms kon lig om sy gradeplegtigheidhoed af te haal toe die rektor op die verhoog kom nie. Daar sit hy toe. Al een op daai groot verhoog met ’n hoed op. Na die tyd was hy net verlig dat hy nie nodig gehad het om ’n toespraak te lewer nie.

Danie het ook die erepenning van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir televisie ontvang. 7de Laan was op die kruin van die landswye gewildheidsleer. Toe hy by die spoggeleentheid in Stellenbosch vorentoe geroep word, was daar ’n opgewonde geroesmoes onder die gehoor wat sy ontvangstoespraak geantisipeer het. Danie met sy kenmerkende gifappeltjierooi wange en oë oopgesper, soos Bennie Boekwurm, het agter die mikrofoon gaan staan en met ’n sagte heserige stem bloot laat hoor: “Dankie.” En vinnig weer gaan sit.

Deur die jare het Danie nooit sy akteurs op hul voorname genoem nie, maar altyd op hul karaktername – selfs gesoute akteurs wat vriende was, soos Annelize van der Ryst en Annelisa Weiland, het hy na verwys as Matrone en Hilda. Hulle was sy boereworskompetisiespan. Toe hy op ’n dag weer vir Vinette Ebrahim Charmaine noem, sê sy: “Danie my naam is Vinette.” Danie se antwoord: “Wel, dan sal ek seker in jou kontrak moet kyk”. Christo Davids, wat Errol gespeel het, merk eendag terloops op: “Oom Daan, jy weet my regte naam is Christo, nè?” Hy loer oor sy bril en antwoord: “Ja, en wat het dit met my te doen?” Hildegardt Whites het Bonita gespeel. Toe sy Danie vir die eerste keer saam met die hoof van die hareafdeling, Morné Maritz, ontmoet, het Hildegardt (met haar lang bos hare) grootoog vir hom geprewel: “Ek’s Hildegardt.”

Danie: “Bonita.”

Hildegardt: “Nee, mnr Odendaal, Hildegardt.”

Danie: “Bonita.”

Hildegardt stil.

Danie: “Bonita. Sit. Morné, ek hou nie van haar hare nie. Sny ses duim af.”

Henry Mylne

Danie en Annie het intens omgegee vir hul 7de Laan-familie. Elkeen se waarde op stel is raakgesien. Eenkeer het die spyseniers by hom gaan kla dat die crew hul borde kos te hoog skep en te veel eet. Danie se reaksie was: “My crew kan eet soveel as wat hulle wil. As hulle daai borde hoog wil skep en seconds wil gaan haal, dan is dit so.”

Annie (as boksvervaardiger) het tydens opnames naby my in die boks gesit. Ons het altyd baie gelag. Annie sou ’n ou People-tydskrif wat in die boks rondlê, beetkry. Nie sy of ek kon oor Donatella Versace en David Hasselhoff van Knight rider-faam se gruwelooslike gesigsontrimpelings kom nie. Of ek sou Annie vertel van ’n nuwe koffieplek in Melville se onweerstaanbare Death by chocolate-koek. Danie het geweet as hy my en Annie saam in die boks ontplooi, moet hy ons monitor. Die foon sal lui. Danie: “Ek sien julle is baie ver voor skedule. Wérk julle daar in die boks?” Annie sou dan met ’n amper dogtertjiestem vol deernis antwoord: “Ja bokkie, en die werk is op standaaaaaard.” En kadoesj plak sy die foon neer in oom Daan se oor. Annie: “Henry, maak klaar dat ons kan gaan Death-by-chocolate!”

As ons (wat uitverkies is as vriende) om Danie en Annie se etenstafel (wat gekreun het onder die lekkerste Franse disse) sit, kon ons vir ure gesels. Danie se kennis en insig het altyd verras.

Sensitief, intuïtief, ’n gut feel-mens, toegewyde vriend, getrou en briljant. Maar dit was te alle tye moeilik om Danie van Annie te skei. Hulle het by mekaar gepas soos handskoene. My ou tante het vir my as kind gewys jy trek die handskoen tot téén jou vingerpunte – styf, noupassend. Só was hulle.

Jy moes baie jare saam met Danie en Annie gewerk en in hul ruimte beweeg het voor jy in hul intieme binnekring toegelaat is. Onderlinge lojaliteit, respek en ’n droë sin vir humor was ’n voorvereiste. ’n Tipiese Annie-lyn was: “Jy weet ons is lief vir jou? Jy weet dit, nè?”

Danie was by uitstek ’n Renaissance-man. Realiteit, intellek, verbeeldingswêrelde, hedonisme en die onaantasbare kon hy naatloos vermeng. Hy was geduldig en kon jou wys op moontlike talente wat jy besit waarvan jy glad nie bewus was nie – die tipiese skrywer-as-waarnemer-van-die-mens-argetipe.

He was a good man.

Danie en Annie

En dan was hy ook ’n opperste romantikus. Ek weet dat hy bitterlik lief was vir Annie. Sy besorgdheid, omgee vir haar en haar welstand was roerend. Wanneer Annie gelukkig was, het sy gesig geskitter in die weerkaartsing van haar geluk. Sonder fanfare het hy sy lewe diep en innig saam met sy geliefdes en kollegas om hom gelewe. En net so uniek en elegant het hy sonder fanfare aangestap.

Annie weet ons besef sy was deel van Danie se lewe soos die res van ons nie kon wees nie. Die meeste mense wens húlle het die spesiale liefde geken wat dié twee gehad het.

Dankie Annie. Dankie Danie.

Oor mense soos dié en dié soort vennootskappe kan nooit ’n finale woord gesê word nie. Dalk gaan geen relaas oor Danie (óf Annie) ooit die geheel weerspieël nie.

Slot

Op Woensdag 30 Oktober 2024 het Annie by hulle huis in Langebaan aangekom. Dit was omtrent 7-uur die aand. Dit was asof Danie net vir haar gewag het. Hulle het mekaar se hande vasgehou. Hy het stil vir haar geglimlag. Sy het stil vir hom geglimlag. En toe het hy rustig hierdie wêreld finaal gegroet.

Glo my, iewers sit hy en sy lewenslange geliefde rugsteunmaat Verna Vels en geniet ’n heerlike “whisks” en bepraat al wat ’n ding is …

Soos Hilda, Charmaine, ou Krokodil en Oubaas vir jare in Oppiekoffie gedoen het: Ons drink ’n knertsie op jou, Danie!

Vir die SABC was hy Danie Odendaal, vir die akteurs, produksiespan en crew oom Daan, en vir sommige bloot net Danie.

Stil, broers,
daar gaan ’n man verby
hy groet
en dis verlaas.
Daar’s nog maar één soos hy,
bekyk hom goed.

- Jan FE Cilliers

(Foto’s verskaf.)

Lees ook:

Elders gesien: Danie Odendaal was briljant op ’n onvolprese wyse

Die sepiewêreld is armer sonder Danie Odendaal

Elders gesien: RIV, Danie Odendaal