Foto: Gys Loubser
Sommige mense laat ’n leemte wanneer hulle sterf. Ander laat ’n nalatenskap. Bettina Wyngaard laat albei.
Daar is skrywers wat stories vertel, en daar is skrywers wat ’n taal help verander. Bettina was een van laasgenoemdes. Sy het Afrikaans nie net gebruik as medium nie; sy het dit uitgedaag, verbreed en herinner aan die taal se vermoë om die volle omvang van die menslike ervaring te dra. Met haar afsterwe op 24 Julie 2026 het ons nie net ’n bekroonde skrywer verloor nie, ons verloor ’n gewete, ’n openbare intellektueel en ’n vrou wat geglo het dat die gebruik van woorde ’n daad van geregtigheid kan wees.
Bettina se pad het in Grabouw begin, maar haar invloed het lankal die grense van die Overberg oorskry. As regsgeleerde het sy die strukture van mag verstaan; as skrywer het sy die letsels daarvan op gewone mense se lewens verstaan. Hierdie twee wêrelde het mekaar voortdurend gevoed. Daarom was haar romans, rubrieke en openbare gesprekke nooit bloot menings of vermaak nie. Dit was pogings om sin te maak van ’n samelewing waarin geregtigheid dikwels oneweredig uitgedeel word.
Haar debuut, Troos vir die gebrokenes, het dit duidelik laat blyk dat sy nie belangstel in gerieflike verhale nie. Sy het geskryf oor mense wat dikwels ongesiens leef – vroue, kinders, slagoffers van geweld, gemeenskappe wat deur armoede en uitsluiting gevorm word. Sy het geweet dat die grootste taak van literatuur nie is om antwoorde te gee nie, maar om ons te leer kyk; om die mens raak te sien wat agter ’n opskrif, ’n hofsaak of ’n statistiek skuil.
Maar Bettina was meer as haar boeke. Haar weeklikse LitNet-rubriek, “Wat sê Bettina?”, het gewys hoe diep sy in die openbare lewe ingeweef was. Sy het nie geskroom om oor politiek, die reg, geslagsgeweld, menseregte of die verantwoordelikheid van die staat te skryf nie. Haar skryfwerk het altyd by mense geëindig teen die agtergrond van “die persoonlike is polities en die politiese is persoonlik”. By hul waardigheid. By hul reg om veilig te leef. By hul reg om gehoor te word.
Dit is dalk waarom haar stem uniek was. Sy het ferm geskryf, maar selde sonder deernis. Sy het kritiek gelewer, sonder om haar menslikheid prys te gee. Sy het geweet dat woede alleen nie ’n samelewing verander nie; begrip, gesprek en volgehoue betrokkenheid kan. Daar is die voorbeeld hoe sy rassisme by sommige Afrikaanse feeste vasgevat het en ’n klein stormpie veroorsaak het deur mikroaggressies aan te vat en nie as “Jy verbeel jou. Dis nie so diep nie” af te maak nie. Dit verg moed om onverskrokke te leef.
As lid en voormalige ondervoorsitter van PEN Afrikaans het sy haar ook vir ander skrywers beywer. Sy het jong stemme aangemoedig, nuwe gesprekke begin en gehelp om Afrikaans as ’n taal van veelstemmigheid te vestig. In ’n tyd waarin tale dikwels politieke slagvelde geword het, het Bettina daarop aangedring dat Afrikaans ruim genoeg is vir almal wat daarin hul waarheid wil vertel.
Daar is ’n besonderse ironie in die dood van ’n skrywer. Die liggaam swyg, maar die stem bly leef. Elke boek op ’n rak, elke rubriek in ’n argief en elke leser wat deur haar woorde verander is, getuig daarvan dat die dood nie die laaste woord het nie.
Ons sal Bettina onthou vir haar moed. Nie noodwendig die dramatiese soort moed wat opslae maak nie, maar die alledaagse moed om aan te hou skryf wanneer die waarheid ongemaklik is. Om vrae te bly vra wanneer ander tevrede is met maklike antwoorde. Om op te staan vir mense wat selde iemand het wat namens hulle praat.
In ’n onderhoud het sy eenmaal gesê dat sy gesprekke wil aanwakker en perspektiewe wil uitdaag. Dit het sy reggekry. Sy het ons gedwing om anders te lees, anders te dink en, hopelik, anders te leef.
Vir die Afrikaanse letterkunde is haar afsterwe ’n verlies. Maar Bettina Wyngaard se grootste nalatenskap lê waarskynlik nie net in haar boeke nie. Dit lê in die voorbeeld wat sy gestel het: dat skryfwerk nie van die lewe afgesonder is nie; dat literatuur en geregtigheid mekaar kan ontmoet; dat empatie ’n vorm van intellektuele moed is.
Die beste huldeblyk wat ons aan haar kan bring, is nie om haar net te onthou nie. Dit is om haar ernstig op te neem. Om aan te hou luister na die vrae wat sy gestel het. Om ruimte te maak vir stemme wat nog nie gehoor word nie. Om Afrikaans met nuuskierigheid, deernis en onverskrokke eerlikheid te gebruik, soos sy dit gedoen het .
Rus sag, Bettina Wyngaard.
Jou lewe was ’n argument vir geregtigheid.
Jou woorde bly ’n uitnodiging tot menslikheid.
“Fight for the things that you care about, but do it in a way that will lead others to join you,” aldus regter Ruth Bader Ginsburg, wat ook reeds oorlede is.
Lees ook:
Elders gesien: Vroeg-Julie voer ek en Bettina dan ons laaste gesprek