Litnet

Titel: Wisselende stemminge
Skrywer: Cas Vos
Uitgewer: Naledi, 2024
ISBN: 9781991256690

I

Wisselende stemminge is Cas Vos se twaalfde digbundel sedert 1999. Die bundel is netjies en keurig deur Naledi uitgegee met ’n voorbladontwerp deur Karen Cronjé na aanleiding van ’n kunswerk deur Christelle Cronjé waarop bome en hulle spieëlbeeld in water uitgebeeld word. Behalwe selfbeskouing, die konkrete en spirituele werklikheid en die wyse waarop ons ons leefwêreld interpreteer, simboliseer spieëls en spieëling in die wêreldletterkunde ook dikwels die dualiteite goed – sleg, lig – donker, dood – lewe. Hierdeur verkry die sentrale tematiek van die digbundel op visuele wyse gestalte.

Die bundel word oorhoofs verdeel in 10 afdelings waarin “wisselende stemminge” op uiteenlopende wyse ondersoek word.

Gedigte is meestal formeel gestruktureer, en dikwels kom rymlose verse voor waarin ’n vaste metriese patroon as bindmiddel dien. Afdeling VIII bestaan byvoorbeeld uit 16 genommerde kwatryne wat ’n verskeidenheid vorme demonstreer waarin dié strofes kan voorkom, soos in die volgende voorbeeld met sy abba-rymskema:

Ek het voor Emmanuel Levinas
se oë gaan sit en hom hoor sing:
liefkosing is ’n beeld van aanraking
waarin bemindes mekaar verras.

In die “Begeleidende notas” (ble 153–60) beskryf Vos die poëtiese tegniek van Ovidius en sê onder andere dat die digter by voorkeur gebruik maak van die kombinasie van heksameter en pentameter “om ’n kragtige geheel” te vorm en prys hy die epiese vers wat Ovidius in die Metamorphoses gebruik, asook sy beheer van die elegiese vers. Die gedig “Hoe en waar vind jy ’n geliefde?” (101–3) is blykbaar ’n vertaling van Ovidius se “Ars Amatoria” (reëls 41–100), hoewel die woorde “vertaling” of “herskrywing” of “naskrywing” nie hier óf in die begeleidende notas voorkom nie en geen bronverwysing na die oorspronklike gedig verskaf word nie. Wanneer hy in die styl van die antieke digters skryf, voel die digter hom blykbaar tuis en is hy op sy vaardigste.

Oor die algemeen word die verse in hierdie bundel gekenmerk deur die skrywer se voorliefde vir “vertel” eerder as “laat sien”. Ek dink byvoorbeeld aan ’n gedig soos “iv Getuies van onheil” (16–9) waaruit ek drie strofes aanhaal:

(...)

Daagliks krepeer werkloses en smeek
vir ’n happie brood langs die bedelpad.
Mens sien die alleenskap van slagvelde
en moorde op straat en agterhokkies, 
familietragedies eindig meestal stormverslae
met leweloses wat getou aan balke hang.

Op 13 Julie 2021 het die hel oopgeswaai.
Ares, die oorlogsgod, het bloeddorstiges
na die slagveld opgeroep; die begeestering
van sy susters, Eris, Fobos en Deinos het
woede by die geweldenaars laat oorkook.

Winkels is geplunder, van byna alles beroof.
Daar is nie pret gemaak nie, die noodlot
is getart, mense is roekeloos afgemaai.
Bloedbelope strate is met flenterlyke besaai.
Smeekroepe dwarrel soos rook, galm tot God.

(...)

In “Geskenk van die see” (4) staan:

Sy [Die see?] bevry gedigte van oortollige bywoorde,
rammelende byvoeglike naamwoorde
wat sêkrag verduister; sy ontbloot die lelle
van skynheiligheid vir alle siendes.

Blykbaar is hierdie raad egter vir ander digters bedoel, want Vos self gee nie blyke dat hy dit ter harte neem of ekonomies en strategies met woorde omgaan nie:

In ’n alleengelate straat sien hy die vrou
krampagtig en hartstogtelik vasgewortel
in die aarde en tog verslae deur teistering.
Sy buig hopeloos in die tempel van smart
waar haar heilige lamp nog steeds vonkel. (54)

Van Elize Botha het die outeur self blykbaar die raad ontvang “om clichés te vermy en die oorvloed / byvoeglike naamwoorde te verdoem” (86).

II

Soos die bundeltitel aandui, is die vernaamste tema dié van “wisselende stemminge”. Naledi bemark die bundel soos volg:

Wisselende stemminge nooi die leser uit om die verskeidenheid lewens-stemminge (sic) op die pad van gedigte te ervaar. Op die reis is daar die wisslende (sic) stemminge van onder andere digters, skilders, komponiste, liefde, onreg, lyding, seisoene en die lewenseinde. Wisselende stemminge is ’n spieël waarin die reisiger sien hoe alles om hom/haar verander, hoe hy/sy al meer die afdrukke van die jare dra en ervaar. (https://naledi.co.za/product/wisselende-stemminge)

Die eerste afdeling van die bundel heet “Wisselende stemminge van gedigte”. In die eerste gedig, “Die see se geheime stemminge” (3) word die see se donker stemminge verwoord aan die hand van oorlogsmetafore:

Sy is daarin gesout om oorlogsskepe (sic!),
voorsien van missiele, vir ’n lokval
na weerloses te stuur en in haar
dieptes tot ondergang te doem;
sy bewaar die wanhoop en doodsgerugte
van blinde matrose en gedienstige slawe.
Daar is geheime wat sy nie uitlap nie.

Daarteenoor staan die tweede gedig, “Geskenk van die see” (4), waarin die see metafoor word vir die skryfproses en waarin ’n stemming van verwondering die botoon voer:

(...)

Sy nooi die digter om in haar dieptes af te daal
na die koraalriwwe en rotse op haar bodem
om ’n skulp waarin ’n perlemoenpêrel skuil
te ontvang en dit as ’n gedig van onskatbare
waarde aan woordvertroosters te skenk.

Aan mense wys sy haar genoegdoening
en verlustig haar in die woord se bevryding.

Die volgende afdeling, “Getuies van wisselende stemminge”, beeld hoofsaaklik donker tye in die menslike lewe uit, onder andere in gedigte soos “ii Die mens se donker tye” (12), “iv Getuies van onheil” (17–9), “v In die wurggreep” (21), “vi Menswording” (21) (“Die verblyf in die moederskoot / is vir die denke vol duister”), “vii Die nag sak uit” (22–3) (“Jy was soos die doodgangers betraan / en jou hart was aan stukke geskeur”) en ander.

In die derde afdeling, “Seisoene se wisselende stemminge” staan die gedig “Karoo-sterrehemel” (43–4) uit as ’n sterk gedig:

(...)

Kyk na en verkyk jou aan die jagter Orion in die buite-
wyke wat soos ’n reusewiel deur die byna leë ruimte sweef;
die helder Carina-newel; die donker Kolesak, draer van koue
gas langs die Suiderkruis; die sterswerm Omega Centauri
en die sterbondel Suidelike Pleiades; die manjifieke versameling –
’n sterreparadys.

(...)

Afdelings IV, V en VI word onderskeidelik gewy aan die wisselende stemminge van skilders, komponiste en woordkunstenaars. ’n Belangrike kenmerk van die bundel is die gesprek met ander kunstenaars – intertekstualiteit en ekfrasme. Die doel van dié kunsgrepe is gewoonlik om ’n nuwe betekenislaag tot ’n bestaande kunswerk toe te voeg, om bestaande kunswerke binne ’n nuwe filosofiese raamwerk te betrag, of om ’n eie kunswerk binne ’n wyer verwysingsraamwerk te plaas. Dit is logies dat intertekstualiteit in ’n gedig ’n funksie moet hê en dat dit nie blote naskrywing van groter digters se werk kan wees of die leen van reeds bestaande materiaal nie. Die resultaat behoort ’n kunswerk uit eie reg te wees. In die betrokke afdelings maak Vos ryklik gebruik van die stof van ander kunstenaars, soos Leonardo da Vinci, Rembrandt van Rijn, Vincent van Gogh, JS Bach, WA Mozart, Ovidius, William Shakespeare, NP Van Wyk Louw, Alfred lord Tennyson (’n vertaling van sy “Ulysses” wat nie as vertaling vermeld word nie en waarvan die bronverwysing na die oorspronklike nêrens verskyn nie), en heelwat ander. Gedigte in hierdie afdelings is minder suksesvol en dikwels het dit vir my gevoel asof intertekstualiteit slegs ter wille van intertekstualiteit gebruik word en soms selfs afbreuk doen aan bestaande kunswerke.

Hans du Plessis het lank gelede oor iets wat ek voorgelê het, gesê hy plaas dit mits ek die woord “liefde” uithaal. Onder woorde wat hulle betekenisfunksie weens oorgebruik en misbruik verloor het, is die woord “liefde” sekerlik Nommer Een. Gedigte in afdeling VII, “Liefde se wisselende stemminge” (en heelwat ander gedigte in die bundel) sou kon baat vind by Hans du Plessis se raad; kyk byvoorbeeld “By jou leer ek”, bl 93):

Ek en my ego so groot,
naaste op wal stippeltjieklein.
Liefde kan oral wees
soos ’n sonstraal in die siel.

In afdeling IX word die lyding van Sokrates, Maria en Josef, Herodes, Perpetua en Septimus Serverus beskryf – telkens as iets wat ons in hedendaagse tye steeds beleef.

Die slotafdeling handel oor ouderdom en die naderende dood. Hier, soos in die res van die bundel, kom spiritueel besinnende gedigte voor. Dit is die langste afdeling in die bundel, met 22 gedigte. Vir my was die eenvoudige “Byna verby” (149) een van die bestes in die bundel. Ek haal dit in sy geheel aan:

Byna verby

Pyne kom in my liggaam loseer
en ek is sonder enige verweer.

Nadat die son gloeiend ontwaak,
is die dag voor my leeg en naak.

As ek in die dowwe spieël kyk,
gewaar ek hoe rimpels my bestryk,
sien ek hoe ek ná vele jare lyk.

My woorde is besig om te verrot,
die einde is my gedigte se lewenslot

Mag ek net duskant my vertrek
vra dat stilte se sluier my bedek.

III

Hoewel daar in die bundel ’n handvol goeie gedigte voorkom wat deeglik afgewerk en deurdink is, het die geheel by my die indruk van oordaad gelaat: te veel gedigte, te woordryk en blomryk, te veel getokkel op dieselfde snaar, te veel “vertel”, te min “gewys”, en te min tematiese afwisseling: 10 afdelings; 110 gedigte; 160 bladsye oor dieselfde tema. Ek blameer eerstens die keurder dat hy/sy nie iewers halt geroep het nie. Daar moes indringend gesnoei gewees het totdat ongeveer 40–50 gedigte oorgebly het. Tweedens: Indien daar wel ’n keurder betrokke was en die outeur nie ag geslaan het op die aanbevelings nie, moet die uitgewer wat die bundel gepubliseer het sonde

r om daarop aan te dring dat alle voorstelle van die keurder bygewerk word, die blaam dra. Ten slotte: ’n Professioneel gekwalifiseerde anonieme keurder met ’n onverbiddelike skalpel is ’n uitgewer se beste vriend; ’n streng uitgewer wat sy/haar (eie) keurder vertrou, is ’n skrywer se beste vriend.

Lees ook:

Ligloop op jou lewenspad deur Cas Vos: ’n lesersindruk

Onder die vlerke van jou liefde deur Cas Vos: ’n lesersindruk

Beskut teen vrese deur Cas Vos: ’n lesersindruk

Die landskap van die psalms