Ilse van Staden het met haar debuutbundel, Watervlerk (2003), dadelik ’n eie plek in die Afrikaanse digkuns ingeneem. Die bundel is met sowel die Eugène Marais-prys as die Ingrid Jonker-prys bekroon, en kritici het veral gelet op die vindingrykheid van haar taalgebruik: die woordvormings en samestellings waarmee sy nuwe ruimtes vir Afrikaans oopmaak. Vier verdere digbundels het gevolg, tot by verveertaal (2023), asook ’n kortverhaalbundel en romans in Afrikaans en Engels.
Haar gedigte het ook in Duitse en Griekse vertaling verskyn, en is as luisterboek in Afrikaans en Duits beskikbaar. Op 25 September verskyn haar jongste roman, Metamorfose.
Ilse van Staden gesels met Peter Constantine, die vertaler van haar poësie in Duits en Grieks. (Constantine se vroeëre onderhoud met Ilse van Staden, en sy Engelse vertalings van haar gedigte in World Literature Today, is ook te lees.)
Die woorde waardeur ek jou poësie leer ken het, was: "ai, dat daar weer visse deur my tuin kon swem! / statig soos walvishaaie, gespikkelde pasifiste, / of goudvisse verlos uit klein glaskoepels". Jou gedig "terugkeer", waarvan hierdie die openingsreëls is, is altyd die eerste van jou gedigte waaraan ek dink.
Dit is die eerste gedig uit my derde bundel, Die dood is ʼn mooi blou blom, wat ek in 2009 self gepubliseer het. Ek het met die hulp van ʼn vriendin letterlik die boeke (net 12 eksemplare) van my rekenaar af gedruk, self gebind en onder die naam Pandora Boeke “uitgegee” vir nabye vriende en familie. Later het ek dit as e-boek aanlyn beskikbaar gestel. Dit is opgedra aan my ma, wat onverwags oorlede is etlike maande voor die boek gedruk is.
Die gedig betrek baie van die temas wat dikwels in my poësie voorkom: visse, water, verandering (evolusie of metamorfose) en ook die dood.
Dat jy die bundel later as e-boek beskikbaar gestel het, was vir my ’n groot wins. Afrikaanse boeke is nie altyd maklik bekombaar in die VSA, waar ek woon, nie, en jou bundel was destyds een van die min wat ek onmiddellik op Kindle kon koop en begin lees. Daar is iets besonders aan die kontras tussen die 12 eksemplare wat jy self vir vriende en familie gebind het, en die feit dat die bundel later digitaal lesers ver buite daardie kring kon bereik.
My eie voorkeur is altyd vir ’n hardekopie, maar ek besef die voordeel van digitale boeke. Waar ek self buite Suid-Afrika woon, is dit vir my ’n groot gemis om nie maklike toegang te hê tot Afrikaanse letterkunde nie, sy dit poësie of prosa.
Ten spyte van die hartseer waarin die bundel ontstaan het, en die beskeie begin daarvan, het dit vir my nog altyd ’n plek van groot skeppingskrag gebly. Gedigte daaruit was ook die eerste van jou werk wat ek in Grieks vertaal het, vir ’n spesiale afdeling in Teflon Magazine, Griekeland se voorste tydskrif vir hedendaagse buitelandse letterkunde.
In "terugkeer" word die tuin ’n plek waar land en water, hede en oertyd, lewe en dood oor mekaar skuif. Sou jy sê dat dié soort verskuiwing een van die sleutels tot jou werk is?
Definitief. Ek was nog altyd gefassineer deur die natuur en die prosesse van die natuur. Dit spruit deels daaruit dat ek op ʼn plaas grootgeword het, naby aan die aarde – paddavisse wat paddas word, eiers wat uitbroei tot hoenders, papies wat vlinders en sywurms word, sade wat ontkiem, diere (en mense) wat gebore word of doodgaan. Mens kan nie anders as om intens bewus te wees van hierdie veranderings nie. Dieselfde verskuiwings gebeur dan ook in taal, soos in “Skonelapper” uit my debuutbundel Watervlerk (2003): “Woorde kan migreer soos vlinders, / letters trek na beter plekke.” Linguistiek is vir my net so ʼn fassinerende studieveld, en etimologie, woorde se uitbroei en verandering.
In my laaste twee bundels is daar ook die verskuiwing as gevolg van emigrasie – die letterlike verwisseling van plek, maar ook die nuwe perspektiewe wat noodwendig ʼn invloed het op ʼn mens se skryfwerk. Alles groei; selfs doodgaan is ʼn groeiproses. Of soos NP Van Wyk Louw dit stel: “en niks is dood, en alles dans / en reik na naamlose dinge uit.”
Vir die Duitse keur het ek uit al vyf bundels gekies, en die boek het uiteindelik Quastenflosser geheet, die Duitse woord vir “selakant”. Dit is op sy beurt nog ’n verskuiwing: gedigte wat hul oorspronklike konteks verlaat en in ’n ander taal iets nuuts word.
Dis so ’n wonderlike woord, “Quastenflosser” – “tosselvin”. Ja, die klein verskuiwings in vorm of betekenis wat vertalings teweegbring, verryk die oorspronklike keer op keer. Ek is baie dankbaar (en bevoorreg) dat die gedigte só vir meer mense toeganklik is.
Wat ’n pragtige nuwe Afrikaanse woord – “tosselvin”! Ons behoort dit vir die Woordeboek van die Afrikaanse Taal voor te stel. Afrikaans het daardie wonderlike vermoë om nuwe woorde tuis te laat voel. Dit was ’n besonder interessante uitdaging om neologismes uit jou gedigte, soos “waterblyery” en ”stil-skap”, in Grieks en Duits te probeer herskep. Jou woord “eenuurverlatenheid” het in Duits die fassinerende nuwe woord “Einuhrmorgenseinsamkeit” geword.
En “Winterleichtwindblauerhimmel”. Ongelukkig kan ek nie Grieks lees nie, maar die letters lýk vir my so mooi.
Kort nadat ons mekaar die eerste keer leer ken het – nou al ’n paar jaar gelede – het ek jou in ’n onderhoud vir die Amerikaanse literêre tydskrif World Literature Today gevra: “Hoe word een van jou gedigte ’n gedig? Wat is jou skryfstrategieë, en het dié strategieë oor die jare heen verander?” Ek wil daardie vraag nou graag weer aan jou stel.
En nou kan ek sê ja, dit het wel verander. Dis steeds ’n proses wat tot ’n groot mate in die onderbewuste gebeur, maar miskien is daar deesdae meer bewuste intensie in die inisiëring van ’n gedig. Taal en klank en woordspel is steeds vir my belangrik, maar dis nie meer noodwendig die wegspringplek nie. Ek vind byvoorbeeld die gedigkompetisies op Versindaba wonderlik stimulerend, nie ter wille van die kompetisie nie, maar oor die uitdaging om vir ’n spesifieke tema of in ’n spesifieke formaat te skryf wat ek andersins dalk nooit sou oorweeg nie. Dit oefen die skryfspiere.
Ek het die afgelope jaar of wat ook meer Engelse poësie begin lees. Dit het ’n ander ritme en ek vind dit bevry my eie gedigte van ’n sekere verknogtheid aan táál.
Ek versamel idees – temas, metafore, frases – in notaboeke om later oor te tob. Soms sal ek vir dae met ’n idee rondloop, dit soos ’n klippie of ’n lekkergoed van kies tot kies versit tot ek óf die kern daarvan kraak óf dit onverrigtersake uitspoeg. Die konsep van ’n hele gedig as metafoor, eerder as metafore ín ’n gedig, is iets wat ek ook nog wil ontgin.
Dis opvallend dat die klippie in die mond lê en nie in die kop nie – dit is amper asof die gedig geproe word voordat dit gedink word. Wat gebeur met die klippie wat jy onverrigtersake uitspoeg? Kom dit later terug?
Nee, die weggespoegte klippies vergader maar op ’n hoop waardeur ek soms krap, maar dis selde dat ek dit regkry om iets daarmee te doen. Maar dis ’n interessante idee op sigself. Dalk lê daar ’n gedig in. Los klippies …
Het van die los klippies dalk hul weg gevind na jou nuwe roman, Metamorfose, wat op 25 September verskyn?
Dis ’n baie interessante gedagte. Die spore van my vorige skryfwerk loop definitief dwarsdeur die nuwe roman. Een van die gedigte in my debuutbundel is immers getitel “Metamorfose”. Maar ek wil my dit effens anders verbeel: ’n tuin, ’n woud selfs, met ruigtes – bome, struike, hoekies waar diere wegkruip, lower waardeur insekte en voëls flits, ’n slang of twee. ’n Waterpoel ook, met visse, natuurlik, en salmanders en paddas, mosbedekte klippe en spoelklippies en rotsgravures. Dit is die omgewing waarin ek die afgelope drie dekades arbei – pluk hier ’n saad, plant daar ’n veer, oes ’n woord, beluister die hartklop van ’n boom, rol ’n stomp om, gooi ’n klippie in die poel. En dan gebruik mens maar wat jy daaruit haal, wat jy uit die aarde en die wind oes, dit wat in jou sak val of aan jou vingerpunte kleef, en jy ploeg weer terug dít wat afval is, en kom later terug om te sien wat uit die kompos ontkiem het. Of uit die klip.
Ek dink dít is waaruit Metamorfose gegroei het.
Die agterplatteks van Metamorfose praat van grense wat wasig word, maar noem nie waarin Julia verander nie. Ek verstaan die versigtigheid, maar dit voel asof ’n mens Kafka se Die gedaanteverwisseling bespreek sonder om die insek te noem. Die metamorfose in jou roman is subtiel, maar skouspelagtig. Hoeveel wil jy hier verklap?
Nee, ek gaan niks verklap nie! Ek besef dit beperk die bespreking hier, maar ek sal dit graag nog ‘n bietjie geheim wil hou. Die verskil is seker dat die metamorfose by Kafka aan die begin van die boek gebeur en in my storie eers aan die einde, of hoogstens halfpad die boek in. Die einde het vir my ook onkant gevang. Ek het ’n ander slot beplan, maar toe neem die storie sy eie loop.
Dis ’n goeie punt. Die metamorfose hou heelwat verrassings in, en ek is bly dat ek dié lae self kon ontdek toe ek die roman gelees het. Ek sou dieselfde ervaring graag gun aan ’n leser wat die boek vir die eerste keer oopmaak. Ek het telkens treffende weerklanke van jou poësie in hierdie roman teëgekom. Die opdrag, "Vir Marcella de Boom, wie se naam ek beny", het my teruggevoer na die opdrag "vir Ms Casuarina Bird" van een van my gunstelinggedigte, "só ’n naam".
Jy krap inderdaad nou diep lae hier oop.
Casuarina Bird is die werklike naam van ’n vrou wat ek by die plaaslike kunsmuseum ontmoet het. Dit het my gefassineer dat iemand na ’n boom (kasuaris of “she-oak”) én ’n voël vernoem kan wees. Dink jy nie dit kleur ’n mens se bestaan wanneer jou hele identiteit reeds so nou in verbinding gebring is met die natuur of ander wesens nie? Jou “komvandaan”, soos ek dit in die gedig noem.
Metamorfose se opdrag is beide ’n hartsaak en ’n leidraad. Marcella de Boom was my ma: my mentor, my grootste aanhanger, my beste vriendin. My medeboomliefhebber. Sy het dikwels bome geteken of geskilder; haar Noord-Sotho-naam het beteken “die een wat alleen in die bos loop”. De Boom was haar nooiensvan, dus kan ek darem daarop aanspraak maak dat ek ’n halwe boom is. Is dit voldoende leidraad en verklapping?
Ek kies karakters se name in my boeke dikwels versigtig en intensioneel. Die uiterste voorbeeld hiervan is Palabra (“woord”) in my vorige roman, Palimpses. In Metamorfose is daar Julia en Larus en Aniso – ek laat dit aan lesers oor om self die betekenisse te ontdek en die verwysings te gaan raaklees.
Daardie verbinding met ander wesens loop ook op onverwagte maniere deur die roman. Dit het my gefassineer om Octopuses: underwater wonders onder jou bronne raak te sien.
Die mens is so egosentries, ons dink Homo sapiens is die norm. Ons aanvaar nog katte en honde min of meer as familie, maar krap net ’n bietjie verder en jy sien hoe ongelooflik ander wesens is. Selfs net ’n perd – wat op sy toonnaels loop! ’n Bees met vier mae. Voëls, insekte. Teen die tyd dat jy by die seekat kom, is dit suiwer wetenskapfiksie: drie harte, agt arms wat kan afbreek en hergroei, ink … Daar is een spesie met die wetenskaplike naam Wunderpus photogenicus!
En dan beweeg jy verder van diere na plante ... The light eaters, nog een van my bronne. Ek was verbluf, oorweldig, heeltemal uit die veld geslaan oor plante. Plante het bewussyn. Ek glo dit vas.