In ’n land waar munisipaliteite al jare lank sukkel met swak dienslewering, infrastruktuurverval en korrupsie, is Suid-Afrikaners se geduld op ’n breekpunt.
Met die munisipale verkiesings van 2026 wat vinnig naderkom, die sewende sulke verkiesing sedert die aanvang van demokrasie in 1994, is die vraag nie meer óf verandering sal kom nie, maar wie dit sal bring.
Hierdie sentiment het Dinsdag duidelik na vore gekom tydens ’n lewendige paneelbespreking ("Plaaslike verkiesings: Onderweg na 2029") by die Toyota Stellenbosch Woordfees, deel van Netwerk24 se gespreksreeks. Onder leiding van die ervare politieke joernalis Gert van der Westhuizen het paneellede die ANC se swak rekord op plaaslike vlak ontleed en bespiegel oor die moontlikhede vir opposisiepartye om die vakuum te vul.
Die paneellede – Christo van der Rheede van die FW de Klerk-stigting, Willem Jordaan, redakteur van Die Burger, en Llewellyn Prince, politieke joernalis by Netwerk24 – was dit eens: Die ANC se prestasie op munisipale vlak is ’n swaar las wat hulle in die komende verkiesing sal dra. Van der Westhuizen het die gesprek gestuur met skerp vrae oor die chaos in munisipaliteite – van slaggate in paaie tot onbetroubare elektrisiteit en watertekorte – en hoe kiesers se frustrasie dit kan omskep in stemme vir verandering.
Van links: Gert van der Westhuizen, Christo van der Rheede, Willem Jordaan en Llewellyn Prince (foto: Jean Oosthuizen)
"Die ANC is op ’n afwaartse spiraal," het Van der Rheede beklemtoon, en bygevoeg dat daar ’n gevoel van desperaatheid in die party heers. Hy het gewys op die noodsaaklikheid vir die DA om sterk te presteer in groot metropole soos Johannesburg, Tshwane en Nelson Mandela-baai om ‘n werklike impak te maak.
Maar Van der Rheede se kommer strek verder. Hy het gewaarsku dat die DA steeds deur baie kiesers as "te wit" beskou word, wat hulle vermoë om swart stemme te wen, ondermyn. "Is Helen Zille die regte persoon om swart kiesers in Johannesburg te oortuig?" het hy gevra, en sy twyfel uitgespreek oor haar vermoë om die nodige brug te bou. Dit is ’n kritieke punt in ’n land waar ras en identiteit nog steeds diepgewortelde rolle speel in politieke keuses. Die DA, as die grootste opposisieparty, moet nie net beleid beloof nie, maar ook diversiteit demonstreer om breër aantrekkingskrag te hê, het Van der Rheede betoog.
Prince het ’n meer optimistiese noot aangeslaan oor Johannesburg spesifiek. Hy glo dat kiesers se frustrasie met die huidige ANC-geleide regering so intens is dat hulle bereid is om enigiemand te ondersteun wat behoorlike dienste kan lewer. "Hulle gee nie om wie regeer nie, solank daar skoon water uit die krane kom en die ligte aanbly," het hy gesê. Hierdie sentiment weerspieël ’n breër tendens: Suid-Afrikaners is moeg vir beloftes en soek tasbare resultate. Jordaan het dit ondersteun deur te sê dat die land se veerkragtigheid ondanks die ANC se mislukkings bemoedigend is. "Suid-Afrika werk nie danksy die ANC nie, maar ten spyte daarvan," het hy opgemerk, en verwys na die swak bestuur wat munisipaliteite in krisisse dompel.
’n Groot bekommernis wat deur die hele paneel gedeel is, is die lae kiesersopkoms. Minder as 60% van geregistreerde kiesers het in die 2024- algemene verkiesing gestem, en jongmense onder 30 registreer nie eers nie. "Politieke partye moet uitvind hoekom mense wegbly," het die paneel beklemtoon. Van der Rheede het voorgestel dat partye meer fokus op die jeug se verantwoordelikheid en basiese kwessies soos infrastruktuur. Hy glo dat deur die jeug te mobiliseer, partye nie net stemme kan wen nie, maar ook ’n nuwe generasie leiers kan kweek. Dit is ’n oproep tot aksie in ’n tyd wanneer apatie die demokrasie ondermyn – as kiesers nie deelneem nie, bly die status quo voortbestaan.
Die bespreking het ook gedraai om die onstabiliteit van koalisieregerings op plaaslike vlak. Tans is daar ongeveer 80 "hangende rade" waar geen party ’n absolute meerderheid het nie, wat tot brose alliansies lei. Die versplintering van die politieke landskap gee klein partye oneweredige mag, waar "die stert die hond swaai", soos die paneel dit gestel het. Hierdie onstabiliteit beïnvloed dienslewering direk, met partye wat meer fokus op eiebelang en magsposisies as op burgers se behoeftes. Die paneel het kritiek gelewer op die regering van nasionale eenheid (RNE), wat nie ’n goeie voorbeeld stel van samewerking nie. In plaas van landsbelang, oorheers partypolitiek, wat tot voortdurende konflik lei.
’n Kernrede vir die ANC se probleme, volgens Jordaan en Van der Rheede, is die beleid van kaderontplooiing. Kaders word aangestel op grond van lojaliteit eerder as bevoegdheid, wat munisipaliteite in platforms vir persoonlike verryking omskep. "Dis die ingangsvlak vir eie belange," het Van der Rheede gesê. Hy stel voor dat aanstellings op meriete gedoen word om onbevoegde amptenare uit te skakel. Jordaan het bygevoeg dat sonder ’n einde aan hierdie praktyk, geen verandering sal kom nie – selfs nie met president Cyril Ramaphosa se versekerings dat die ANC munisipaliteite sal regruk nie. Hierdie kritiek sny diep, aangesien dit die ANC se strukturele probleme blootlê en verklaar waarom probleme soos korrupsie en swak bestuur voortduur.
Wat kleiner partye betref, het Prince die Patriotic Alliance (PA) onder Gayton McKenzie uitgelig as ’n potensiële bedreiging vir die DA in die Wes-Kaapse platteland. Tog glo hy nie die PA se steun is groot genoeg om die DA te onttroon nie. Kiesers sal uiteindelik kies vir partye wat dienste kan lewer, het hy gesê. Die SAKP sal waarskynlik nie veel ANC-stemme steel as hulle onafhanklik meeding nie, terwyl die EFF in ’n krisis is met sleutelleiers wat reeds die skip verlaat het. Die groot onbekende is die MK-party. Ondanks interne chaos, glo die paneel dat MK sterk kan presteer, veral in KwaZulu-Natal, waar hulle verskeie munisipaliteite kan oorneem.
Van der Rheede het verduidelik dat MK se sukses in 2024 deels te danke was aan die kaping van ANC-takke. Baie ANC-werkers het kiesers oorreed om vir MK te stem as ’n manier om die ANC "reg te ruk". Dit dui op die ANC se interne verdeeldheid en hoe voormalige lede soos Jacob Zuma se ondersteuners die party ondermyn. As MK hierdie momentum behou, kan hulle ’n groot faktor wees in plaaslike politiek, veral in streke waar die ANC swak presteer.
Ter afsluiting het die paneel ’n oproep gedoen vir verantwoordelike stemgedrag en beter partybeleid. Met 2026 op die horison is dit ’n kans vir Suid-Afrikaners om verandering af te dwing. Die vraag bly: Sal die opposisie – of dit die DA in koalisies, of radikale partye soos MK is – die sinkende skepe red? Of sal apatie en koalisiechaos die chaos verleng? Een ding is seker: Die kiesers se frustrasie is ’n kragtige krag, en partye wat dit ignoreer, doen dit op eie risiko.
Kyk en lees ook:
SteedsDink met LitNet Akademies: André Duvenhage oor sy akademiese navorsing