Foto: Vrystaat kunstefees
Die Suid-Afrikaanse teaterlandskap word gedra deur mense met absolute passie, deursettingsvermoë en ’n onwrikbare geloof in die krag van die kunste. Een so ’n spilpunt in die teatergemeenskap is die akteur, vervaardiger en entrepreneur Sue Diepeveen. As die dryfkrag agter The Drama Factory in die Strand het sy ’n onontbeerlike platform vir kunstenaars van oor die hele land gevorm.
Hoewel Sue dikwels agter die skerms staan om ander te laat skitter, loop haar eie akteursbloed steeds dik. Met haar splinternuwe solovertoning, Ms B-haved, stap sy vanjaar self weer in die kollig by die Vrystaat Kunstefees.
Die produksie, onder die vaardige debuutregie van Natasha Sutherland, sny reg deur die murg van moderne uitdagings in die onderwys.
Sue gee lewe aan die karakter van mev Sally Burkett, ’n geliefde veteraanonderwyseres met 30 jaar se ondervinding, wat skielik geskors word. Die stuk is ’n skreeusnaakse dog menslike kykie na die chaos van nuwe-era-ouers, veranderende skoolbeleide en die absolute hel van Zoom-lesse.
Hierdie rol is die perfekte samevloeiing van Sue se eie waarnemings uit haar vroeëre onderwysdae. Dit is ’n produksie wat die Bloemfonteinse gehore tegelyk gaan vermaak én diep laat nadink.
Die fondament van Sue se ryk loopbaan is gebou op internasionale en plaaslike opleiding. Sy het haar dramastudies in die laat 1980's begin by die Performing Arts Workshop (PAW) – die land se eerste nasionale nierassige teaterskool – waarna sy haar tegniek in Engeland aan die London Academy of Performing Arts en Trinity College of London gaan verfyn het.
Met haar terugkeer na Suid-Afrika het sy haar passie vir die bedryf aanvanklik uitgeleef deur ’n massiewe drama-ateljee met honderde skoliere te bedryf en jong talent vir nasionale eisteddfods af te rig. Hierdie jare lange intieme verbintenis met die onderwyswêreld as kurrikulumonderwyseres sou later as ’n ryk inspirasiebron vir haar eie kreatiewe werk dien.
Op die ouderdom van 40 het Sue ’n doelbewuste skuif terug na voltydse professionele toneelspel gemaak. Sy het sedertdien haar veelsydigheid as akteur bewys met rolle in bekende plaaslike en internasionale rolprente soos die bekroonde Skoonheid (2011) en Honey 3: Dare to dance (2016), sowel as TV-reekse soos Projek Dina. Haar talent strek egter veel verder as die skerm; sy is ook ’n gesogte stemkunstenaar, teatermaker en regisseur.
Haar liefde vir storievertelling het in 2017 gelei tot die stigting van The Drama Factory. Wat begin het as ’n droom om ’n bekostigbare, intieme en professionele teaterruimte na die Helderberg te bring het vinnig ontwikkel in een van die gewildste onafhanklike teaters in die streek. Die verhoog bied ’n veilige hawe vir gevestigde sowel as opkomende talent, met ’n program wat wissel van drama en komedie tot musiek en opvoedkundige teater.
Haar werk agter die skerms het reeds hoë lof en amptelike erkenning verwerf: Sy het die Standard Bank Ovation-toekenning twee maal ontvang as regisseur van die produksie Your perfect life (vervaardig deur F Creations) – die eerste vir die lewende debuut in 2019 en die tweede vir die aanlyn aanbieding in 2021. Haar gewilde kinderproduksie, Die keiser se nuwe klere, wat sy self geskryf, geregisseer en vervaardig het, is ná ’n uitverkoopte speelvak in 2024 benoem vir ’n gesogte Woordtrofee by die Stellenbosch Woordfees.
As teatereienaar en vervaardiger speel Sue ’n kritieke rol om belangrike Suid-Afrikaanse verhale te help ontkiem. ’n Hoogtepunt hiervan was in Junie 2021, toe sy te midde van die streng inperkingsregulasies haar teater as tuiste gebied het vir die wêreldpremière van The unlikely secret agent – the Eleanor Kasrils story.
Die stuk, gebaseer op Ronnie Kasrils se gelyknamige boek en vir die verhoog aangepas deur Paul du Toit, het uiteindelik nasionale lof en agt Fleur du Cap-benoemings ontvang. Hoewel Sue nie self in die stuk gespeel het nie (Erika Marais het die rol van Eleanor vertolk), was haar visie as teaterbaas instrumenteel om hierdie intieme vertelling van dapperheid en liefde van die bladsy af na die planke te bring.
Die afgelope jaar is sy te sien in die bekroonde stuk Prooi/Prey wat op mensehandel fokus. Sy speel die rol van Imelda, die baas van die sindikaat.
Is Grenslig, wat ook by die Vrystaat Kunstefees debuteer, speel sy die rol van die ma wat haar hele familie verloor het.
Vrae aan Sue
Mev Sally Burkett het 30 jaar se onderwyservaring. Hoe het jy navorsing gedoen om die psige en die spesifieke frustrasies van so ’n veteraanonderwyseres só akkuraat vas te vang?
Soos jy noem, het ek jare lank as ’n gespesialiseerde drama-onderwyser klas gegee en dit was ’n vreugdevolle tyd vir my, want as drama-onderwyser hanteer jy daagliks mense se drome. Wanneer dit tyd was om op die verhoog te stap, het ek jongmense vreeslik opgewonde en ietwat verskrik gesien, terwyl hul ouers die oomblik geniet het. Dit was ’n fassinerende blik op hoe kinders en ouers saambestaan. Hoe ouers hul drome op baie maniere deur hul kinders uitleef.
Ek was deel van die generasie wat moes saamleef met rekenaars wat deel geword het van die daaglikse lewens van onderwysers en die tegnologie wat gesneeubal het wat baie van die ouer personeellede in ’n spiraal gelaat het. Ek weet selfs van ’n situasie waar ’n graad 7-leerling vir ’n kort oomblik binne die skool se aanlyn sekuriteitstelsel vrye teuels gehad het ... Maar dis ’n storie vir ’n ander dag.
Wat navorsing betref, het ek onderwysers wat nog in die beroep is, gevra of hulle van die dinge waarmee hulle te doen gehad het, sou deel, en ek verseker jou dat elke enkele kwessie wat ek in die toneelstuk opper, werklik is.
Ek het diegene wat die beroep verlaat het, gevra hoekom? En laastens het ek tyd op die Departement van Onderwys se webwerf deurgebring om te sien wat tot ’n skorsing sou lei ... dis fassinerende leesstof. Ek het ook drie kinders grootgemaak, so ek was aan beide kante.
Dit was veral moeilik toe ek by dieselfde skool as die kinders gewerk het en dit tyd geword het om leerlinge vir verslae te bespreek. Baie onderwysers vind dit baie moeilik en ek het dikwels gedink dat baie die behoeftes van hul eie kinders verwaarloos ten gunste van hul leerlinge, leerlinge ekstra tyd gee en niks in die tenk vir hul eie oor het nie. Ek het gesien dat onderwysers dikwels die valse ouens is in ’n situasie waar ouers nie altyd die meganismes het om ’n ouerskapsuitdaging te hanteer nie. Dit wil nie sê dat die onderwyser ook altyd reg is nie – daar is ’n paar verskriklike opvoeders daar buite. Alles in ag genome kan hierdie mikrokosmos regtig toksies word, en toe ek daardie lae begin afskil, het ek besef dat daar soveel hier is wat noemenswaardig is om oor te skryf. Natasha Sutherland was ’n juweel toe dit kom by die hou van die projek op ’n koers ... aanhou vra wat ons wil sê ... en dit was eintlik net dat ons onderwysers meer verhef en vereer moet word terwyl hulle die samelewing op die regte pad hou.
Ms B-haved takel die “hel van Zoom-aanlyn onderrig”. Teater self moes tydens die grendeltyd hard aanpas by die digitale wêreld. Kon jy van jou eie ervarings as teatereienaar gedurende daardie tyd in Sally se skoene inbring?
Genade, dit voel vir my asof ek aan posttraumatiese stres ly wanneer ek aan Covid en al die beperkings dink; boonop het ons ook ons dak tydens daardie verskriklike tydperk verloor. Wat my die meeste bybly, is hoe mense na The Drama Factory gestroom het sodra hulle kon, hoe bly hulle was om mekaar te sien, en hoe die stoele – wat aanvanklik noukeurig met afstand tussenin geplaas is – skielik langs mekaar gestaan het sodra die ligte aangegaan het. As ’n bedryf moes ons baie vinnig aanpas en het ons oornag kundiges in lewende stroming geword. ’n Gelukkige herinnering is die maak van ’n inperkingsrolprent genaamd *Grow* saam met my dogters. Ek het aanlyn onderrig gegee en myself geleer hoe om tuis opnames vir my stemwerk te maak. So, al het ek hulpeloos gevoel, het ek ook die geleentheid aangegryp om nuwe vaardighede aan te leer. Ek het ook tyd gehad om met die beligting by The Drama Factory te eksperimenteer – ’n vaardigheid wat ek vandag nog baie gebruik. Dit was bisar: Ons het spesiale reispermitte gekry omdat ons deel van die media was, en tog was die kern van ons werk in duisternis gedompel.
Hierdie produksie is Natasha Sutherland se debuut as regisseur. Hoe het julle kreatiewe vennootskap lyf gekry, en hoe het haar visie as regisseur jou spel as solokunstenaar gevorm?
Ek het Natasha nog altyd bewonder. Sy is nie net pragtig aan die buitekant nie, maar het ook die warmste en vrygewigste hart. Haar solo-optrede in Shirley Valentine was betowerend en toe ek hoor dat sy na Kaapstad verhuis het, het ek ingespring voordat iemand anders haar kon kry, en wat ’n plesier om met ’n regisseur van dié kaliber saam te werk. Met haar uitgebreide ervaring is sy so maklik om mee saam te werk. Sy het regtig gehelp om die draaiboek te skep – daar is só baie wat ’n mens kan skryf oor die lot van onderwysers sonder om te aanvallend te wees teenoor diegene met wie hulle daagliks te doen het.
Ons wou iets hê wat meer raak aan ’n ouer onderwyser wat probeer byhou, en die rol van onderwyser kan net so maklik vir tannie of ouma verruil word. Ons het baie tyd spandeer om na die verskillende karakters wat in die toneelstuk verskyn te kyk met ’n lens van begrip dat moderne ouers ’n verskriklik moeilike tyd het in ’n wêreld waar elke beweging onder ’n mikroskoop is en daar min simpatie of ondersteuning is as jy, hemel verhoede, dinge soms ’n bietjie skeefloop. Natasha is nogal snaaks en dit het die toneelstuk se bedoeling goed gepas. Die pragtige stel was ook haar breinkind en hoewel dit baie is om van lokaal tot lokaal rond te sleep, is die gehoor mal oor die klein verfynings.
Om alleen op die verhoog te staan in ’n eenvroustuk is ’n reuse uitdaging. Hoe verskil die energie en die voorbereiding vir ’n solostuk soos Ms B-haved van jou vorige ensemblespel?
Solovertonings is ekonomies en maklik om mee te reis, maar baie eensaam. Akteurs voed mekaar en ek mis dit regtig wanneer ek ’n solovertoning doen. Toer is baie minder lekker op jou eie. Ek dink ook dat ’n mens in ensemblewerk ’n bietjie meer groei, want elke keer as jy ’n reël kry, moet jy dit ontvang voordat jy dit beantwoord, en daarin lê die towerkrag. Ek is mal daaroor om in ’n ensemble te werk en hoop om meer van daardie soort werk te doen. Vir ’n solovertoning maak mens baie staat op die gehoor vir jou spieël en soms is hulle so besig om met jou saam te voel dat hulle baie stil is, wat jou kan laat twyfel. Die aantrekkingskrag vir beide is dus eintlik om met ’n gehoor te skakel en ’n boodskap oor te dra – dit is waar die towerkrag lê.
Die stuk balanseer op die fyn lyn tussen skandale, frustrasie en die lagspiere. Hoe geredelik vind julle dat gehore (veral diegene wat nie self in die onderwys is nie) aanklank vind by Sally se lot?
Ek het regtig gefokus daarop om uit te vind hoe meer volwasse mense ’n wêreld moet hanteer wat vinniger verander as wat ’n mens ’n oog kan knip, eerder as net onderwysers self. Baie grootouers het hierdie uitdaging terwyl hulle ’n wêreld van ouerskap navigeer wat baie anders lyk as waarmee hulle grootgeword het, en hoewel dit waar is vir baie generasies, moes ons nog nooit tevore sulke groot veranderinge in kort tye hanteer nie. Die tempo waarteen inligting ontvang of nagevors word, het eksponensieel verander, wat selfs jong ouers laat wankel, so ’n mens kan net begin dink hoe grootouers moet voel. Snaaks egter, soos Sally sê: “Hoe meer dinge verander, hoe meer bly hulle dieselfde.” Glashouers het byvoorbeeld in ’n groot mate weer deel van ons lewens geword en dit is wat my ouma gebruik het voordat Tupperware selfs uitgevind is. Ouers lag ook as hulle hulself op die verhoog weerspieël sien, en ek dink hulle waardeer dit dat die toneelstuk nie hul ideale ondermyn nie, maar eerder beklemtoon hoe moeilik die taak is om ’n kind in die huidige omgewing groot te maak. Moderne ouerskap is so uitdagend. Die meeste mense probeer net by die program bly – jy ken dit, en gehore het die gevoel geniet dat hulle nie alleen hierin is nie.
Sally Burkett moet nuwe-era-ouers en veranderende kurrikulums trotseer. Dink jy die stuk lewer subtiele sosiale kommentaar oor hoe die samelewing vandag na gesagsfigure kyk?
Absoluut. Onderwysers en ouers moes ewe veel met nuwe beleide en nuwe kurrikulums worstel, en as dit net daar sou stop ... maar dit gebeur nie. Ons sien geweldige druk op skole rakende groot kwessies soos die behoorlike insluiting van gestremde leerders op die sportveld, of die gebruik van KI in die klaskamer. Kwessies waarvoor daar miskien geen vinnige en koste-effektiewe oplossing is nie. Baie keer moet die skoolraad ingryp waar daar geen protokol bestaan nie en hulle het soms te doen met warm humeure en grys areas. Omdat ’n skool ’n mikrokosmos op sy eie is, en ouers baie beskermend teenoor hul kinders is, kan dit wees soos om in ’n orkaan te probeer onderrig.
Die skoolstelsels is dikwels nie in pas met wat die moderne samelewing eis nie, en ongelukkig dra die onderwysers die las daarvan. Daar moet op gelet word dat die fiktiewe Littleman's ’n goed toegeruste skool in ’n middelklasbuurt is, en die kwessies wat ons aanraak, resoneer oor baie sosio-ekonomiese agtergronde. Maar om te handel met onderwysers wat probeer verseker dat hul leerlinge nie verhonger of verdrink in ’n diep toilet nie, is hierdie ’n toneelstuk wat sekerlik ook geskryf moet word en beslis nie onder die dekmantel van komedie nie. Ek hoop dat iemand skerpsinniger as ek hierdie kant van die muntstuk sal aanpak, maar ek hoop dat Ms B-Haved mense ’n idee gee van wat ons as ’n samelewing aan ons onderwysers verskuldig is.
Wat is jou indrukke van die Vrystaat Kunstefees as ’n platform vir nuwe teater, en watter tipe energie verwag jy van die Bloemfonteinse gehore vir Ms B-haved? Is dit jou eerste Vrystaat Kunstefees?
Ek was gelukkig genoeg om op te tree in Prooi/Prey, wat verlede jaar by die Vrystaat Kunstefees gedebuteer het, wat my eerste besoek aan die fees was, en ek was verstom. Die gehore is lewendig, en mag ek sê dat die terrein toeganklik en kompak was en daar is baie aandag aan detail. Ek is verheug om vanjaar ’n komediestuk te kan opvoer, aangesien my karakter in Prooi nie ’n simpatieke een was nie, so ek hoop dat Sally haar pad na hul harte kan vind.
Die feit dat die fees ’n meeslepende stuk so swaar soos Prooi/Prey aangebied het, is ’n bewys van hul etos om grense te verskuif en ’n kans te waag op voorpuntteater. Die fees het ’n wonderlike verskeidenheid vermaak en wonderlike platforms vir uitvoerende kunstenaars sowel as skrywers en visuele kunstenaars. Ek los my kredietkaart vanjaar by die huis, want daar is heeltemal te veel lekkernye te koop in die stalletjies! Ek het die mense so boeiend en geïnteresseerd in die prosesse gevind, en ek kan nie wag om te sien hoe hulle op Sally se storie reageer nie. Ek sal ook optree in Grenslig, nog ’n meeslepende stuk wat handel oor wat dit is om vir jou lewe te moet vlug tydens ’n oorlog, wat ongelukkig iets is wat baie werklik is vir baie mense regoor die wêreld en inderdaad ook tans aktueel in ons land.
Komedie is dikwels die beste medisyne vir pyn of trauma. Sonder om te veel te verklap: Is daar oomblikke in die stuk waar Sally se komiese fasade kraak en die gehoor ’n dieper, meer kwesbare kant van haar sien?
Ja, daar is ’n bietjie lag óór, ’n bietjie lag sáám, en hopelik ’n dieper begrip van wat ’n onderwyser dryf. Hierdie is ’n storie, nie ’n stand-up komedie nie, so die lag moet saam met ’n paar trane gaan – soos dit in die lewe is.
As gehore die teater verlaat ná Ms B-haved, wat is die een boodskap of emosies wat jy hoop hulle met hulle sal saamneem huis toe?
Ek hoop dat hulle sal stilstaan, die blomme sal ruik en hul families sal geniet sonder om hulle te veel oor die wêreld in die algemeen te bekommer. Dat vriendelikheid altyd sal seëvier. Dat ons soms moet terugstaan van belaglike situasies, ons harte ’n bietjie moet beskerm en leer om kleinlikheid te laat vaar. Ek hoop dat hulle die persoon langs hulle sal omhels en besef dat dit ’n dorpie verg om ’n kind groot te maak, en dat ons daardie dorpie is.
Sue, jy het ook ander projekte op jou dagboek. Vertel meer oor die eerste reisende teaterplatform, Teater op Toer, wat in Augustus by The Drama Factory in die Strand en Die Koelkamers op Paternoster gehou word? Jy speel ook in verskeie teaterstukke?
Ons is so opgewonde om Teater op Toer aan te bied. Natuurlik is ons bly om Prooi/Prey te vertoon, wat moeilik is, maar noodsaaklik om te kyk. Ons is trots daarop om ’n Naledi-toekenning saam met Leftfoot Productions daarvoor te wen. Boonop is dit baie groot vir ons om nog ’n Naledi-bekroonde stuk, Trans/Vaal, aan te bied. Maar regtig, die hele konsep van ’n reisende-verteenwoordiger-tipe vertoning is opwindend en iets wat ek lank reeds as een van die mees volhoubare oplossings in ons huidige teaterklimaat beskou het.
Ons het ’n paar solovertonings, ’n paar duo's, ’n bietjie ensemblewerk, en ek dink dis ’n goeie mengsel sodat daar iets vir almal is. Baie mense kan nie na die groot sentrums of bekende feeste kom nie, so dit is ’n kans vir kwaliteitteater om na kleiner dorpe te kom ... net soos toe teater ontstaan het. Dit gee ons tyd om mondelingse reklame te bou, want ons bied al die vertonings oor ’n tydperk van twee weke aan, so ons hoop dit kry mense van die rusbank af en in die ouditorium in.