Prent: Gerd Altmann op Pixabay
- Koos Holtzhausen (met insette deur ChatGTP)
Ek het grootgeword onder die indruk dat daar twee wêrelde bestaan: die letterkunde/tale en die wiskunde/wetenskap.
Die wêreld van die wiskunde
In die wiskunde het ons van rekenkunde, algebra en meetkunde geleer. Die vakgebiede fisika, chemie en die oorkoepelende ingenieurswese is gebaseer op wiskundige denke: stellings en bewyse, waaruit nuttige toepassings ontwikkel het. Ons moderne wêreld is gebaseer op ontwikkelinge soos meganika, elektrisiteit en die chemie.
........
In die wiskunde het ons van rekenkunde, algebra en meetkunde geleer. Die vakgebiede fisika, chemie en die oorkoepelende ingenieurswese is gebaseer op wiskundige denke: stellings en bewyse, waaruit nuttige toepassings ontwikkel het. Ons moderne wêreld is gebaseer op ontwikkelinge soos meganika, elektrisiteit en die chemie.
........
Aanvanklik is die ontwerpe van hierdie stelsels met behulp van handberekeninge gedoen, gebaseer op die breinkrag van ingenieurs en wetenskaplikes. In die tweede helfte van die 20ste eeu het elektroniese rekenaars hulle verskyning gemaak, gebaseer op die binêre getallestelsel, met twee syfers: 0 (af) en 1 (aan). Met behulp van elektronika kon rekenaars blitsvinnig ingewikkelde berekeninge doen.
Inligting is aan die elektroniese rekenaars oorgedra deur middel van rekenaartale soos Fortran, Pascal en andere. Ingenieurs en wetenskaplikes kon opdragte aan die rekenaar oordra met behulp van kodering wat vir hulle verstaanbaar is. Hierdie opdragte is dan omgeskakel na binêre kodes wat toeganklik vir rekenaars is. Die rekenaar het dus reageer volgens reëls wat deur programmering vasgelê is.
Die wêreld van tale en letterkunde
Die letterkunde het sy oorsprong in die gesproke woord. Mettertyd het verskillende vorme van skrif ontwikkel en is gesproke verhale, geskiedenis en mites op verskillende wyses op leiklip, perkament, papirus en papier vasgelê. Die uitvinding van die drukpers deur Johannes Gutenberg in 1450 het gelei tot die ontstaan en bestaan van talle boeke. Aanvanklik was die hoofmotivering die vertaal en verspreiding van die Bybel, maar mettertyd is talle boeke in vele tale oor ’n verskeidenheid onderwerpe geskryf, onder andere deur beroemde skrywers soos Goethe en Shakespeare. Terselfdertyd het die letterkundige wetenskap en grammatika in verskeie tale ontwikkel.
Die koms van KI
Op 30 November 2022 is ChatGPT deur OpenAI bekendgestel. Binne dae het miljoene mense dit begin gebruik en was daar baie gou ’n wêreldwye debat oor hoe dit bestaande opvoedkundige en ander praktyke sou beïnvloed. Tot op daardie datum was die rekenaar deel van die wêreld van die wiskunde, waar dit onder meer gebruik is vir take soos die berekening en simulasie van fisiese verskynsels. Selfs as teksverwerker en vertaler was die rekenaar bloot ’n argivaris van woorde, nie ’n skepper daarvan nie.
KI is gebaseer op masjienleer, ’n metode om ’n rekenaar uit voorbeelde te laat leer eerder as om vooraf reëls in te programmeer. Met die opkoms van masjienleer het iets fundamenteel verander. Taal self het ’n berekenbare objek geword. Miljarde sinne is ontleed, patrone is geïdentifiseer, waarskynlikhede is bereken. Waar ’n mens ’n sin lees en ’n betekenis daaraan heg, lees die masjien dit as ’n verspreiding van moontlikhede: Gegee hierdie woord, wat is die waarskynlikheid van die volgende een?
........
KI is gebaseer op masjienleer, ’n metode om ’n rekenaar uit voorbeelde te laat leer eerder as om vooraf reëls in te programmeer. Met die opkoms van masjienleer het iets fundamenteel verander. Taal self het ’n berekenbare objek geword. Miljarde sinne is ontleed, patrone is geïdentifiseer, waarskynlikhede is bereken. Waar ’n mens ’n sin lees en ’n betekenis daaraan heg, lees die masjien dit as ’n verspreiding van moontlikhede: Gegee hierdie woord, wat is die waarskynlikheid van die volgende een?
........
Wat hieruit voortspruit, is meer as blote outomatisering. Groot taalmodelle kan nou redeneer, opsom, vertaal en selfs skynbaar argumenteer. Dit gebeur nie omdat die masjien ’n begrip van waarheid of estetika ontwikkel het nie, maar omdat statistiese patrone op ’n ongekende skaal toegepas word. Die mees menslike van ons vermoëns, taal, word dus deur berekening voortgebring.
Die skeidslyn word afgebreek
Hier vervaag die ou skeidslyn. Die wêreld van stellings en bewyse ontmoet die wêreld van metafore en mites. Wat eens die domein van die digter was, word nou gedeeltelik die produk van algoritmes. En tog bly daar ’n verskil: Betekenis ontstaan steeds in die ontmoeting tussen teks en die menslike leser. Die masjien produseer patrone; die mens lees betekenis daarin.
Dit is moontlik dat die skeiding van die twee wêrelde waaraan ons gewoond geraak het (die sogenaamde twee kulture waarvan CP Snow skryf), nie so vanselfsprekend is as wat ons veronderstel het nie. Wiskunde is immers ook ’n taal: ’n streng, presiese simboliese stelsel waarmee ons die wêreld beskryf. Taal het óók ’n onderliggende struktuur wat reëls en patrone gehoorsaam. Dat ’n masjien nou taal deur wiskundige prosedures kan voortbring, is miskien nie só revolusionêr nie, maar net ’n herontdekking van ’n ou verwantskap.
Masjiene wat praat, skryf en dig
As ’n rekenaar ’n sonnet skryf of ’n filosofiese argument formuleer, word ons gekonfronteer met ’n moeilike vraag: Wat is die betekenis van “verstaan”? Is begrip ’n innerlike ervaring, of is dit die vermoë om patrone konsekwent en oortuigend toe te pas?
Die debat tussen voorstanders en kritici van KI sal waarskynlik nog lank voortduur, maar een ding is reeds duidelik: Die grens tussen taal en wiskunde is nie meer ondeurdringbaar nie. Uit die skynbaar betekenislose opeenvolging van 0’e en 1’e ontstaan sinne, verhale en denke. Die masjien wat gebou is om te tel, het begin praat. En in daardie stem hoor ons nie net die krag van berekening nie, maar ook iets van onsself.
Lees ook:
PenAfrican: AI and the future of creative arts – why writers are not as replaceable as we fear