Litnet

Foto: Pixabay

Wanneer is dit meer angswekkend om te lewe as om te sterwe? Dit is ’n vraag wat veral nou weer op die voorgrond tree nadat Ian von Memerty die keuse uitgeoefen het om sy lewe vroegtydig te beëindig – sonder die hulp van ander. Hy noem dit ’n “selfbevryding” van ’n lewe wat vir hom vorentoe, soos hy ouer word, onvoorstelbaar was. Dit is ’n ongewone besluit, veral omdat hy op daardie stadium nie siek was nie en geen sigbare lyding ervaar het nie.

So, wanneer besluit ’n mens self oor die dood?

As palliatiewe werkers wat daagliks met die dood en afskeid te doen kry, is ons taak eerder om ander te help om die dood – en veral die tyd wat die sterfproses voorafgaan – te hanteer eerder as om oor die dood self te besin. Met ander woorde, die vraag vir ons is: Hoe lewe ’n mens ten spyte van die alomteenwoordigheid van die dood?

........

Hoe lewe ’n mens ten spyte van die alomteenwoordigheid van die dood?

........

Hierdie vraag kan oorweldigend wees en die pad vorentoe vreesaanjaend. Daarom is dit nie vir ons vreemd om soms versoeke van pasiënte te kry om hul lewens vroegtydig te beëindig nie. Die omstandighede waarin ons pasiënte hulle bevind, behels meestal die diagnose van ’n lewensbedreigende siekte, gewoonlik nadat hulle reeds ’n lang pad van behandeling agter die rug het – ’n pad van herhaalde hoop en teleurstelling, en die vrees vir dit wat wag. Saam met hierdie diagnoses kom daar dikwels ’n oorweldigende magteloosheid en die vrees dat die pad vorentoe ondraaglik, onseker en sonder hoop is.

........

Hierdie vrees gaan nie net oor fisieke pyn en simptome nie, maar ook oor die emosionele en kognitiewe impak van die siekte. Boonop tref so ’n siekte ’n mens nie in isolasie nie; dit raak die hele kring van geliefdes.

.........

Hierdie vrees gaan nie net oor fisieke pyn en simptome nie, maar ook oor die emosionele en kognitiewe impak van die siekte. Boonop tref so ’n siekte ’n mens nie in isolasie nie; dit raak die hele kring van geliefdes. Pasiënte is bang vir die oomblik wanneer hulle afhanklik van ander gaan word en ’n “las” sal wees. Vrae ontstaan oor die sin van die lewe en of dit nog betekenis kan hê as hulle nie meer hul gewone rolle kan vervul nie. Wie is hulle nou nadat die siekte soveel weggeneem het? Dit is ’n pad van konstante verlies en afskeid, van herbesinning oor wat werklik saak maak en wat in hierdie konteks nog betekenis gee. Dit is te verstane dat daar soms ’n begeerte ontstaan om hierdie pad vinnig te voltooi en ’n einde aan alles te bring.

Wanneer ’n persoon die wens uitspreek om hul lewe vroegtydig te beëindig, neem ons as palliatiewe en hospice-werkers dit baie ernstig op, maar ons sien dit nie as ’n finale gevolgtrekking nie. Vir ons is dit die begin van doelgerigte versorging en intensionele luister – ’n geleentheid vir ’n diep en holistiese gesprek. Ons luister fyn om te verstaan waar die lyding presies lê. Wat lê agter hierdie wens? Is dit vrees? Eensaamheid? Is dit pyn wat nie effektief behandel word nie, of is dit eksistensiële lyding? Ons besef dat ons nie alle swaarkry kan wegneem nie, maar ons poog om die ervaring van sterf betekenisvol en waardig te maak. Die woorde van Viktor Frankl lei ons: “Lyding is nie meer lyding die oomblik wanneer daar betekenis aan gekoppel kan word nie.”

So, hoe benader ons lyding en hoe vind ons betekenis?

Ons weet dat hierdie lyding nie in isolasie ervaar word nie. Almal wat ’n lewe met die pasiënt deel, moet gedurig by veranderinge aanpas en reeds begin afskeid neem van ’n lewe wat nie meer daar sal wees nie terwyl die pasiënt nog daar is. Dit is ’n komplekse proses wat so vinnig verander dat dit kan voel asof ’n mens alle beheer verloor. As palliatiewe werkers vergesel ons pasiënte in hierdie laaste fase van die lewe – wanneer die einde onvermydelik is en die oorblywende tyd gewoonlik nie meer lank is nie. Ons help hulle om te fokus op die hier en nou, weg van ’n onbekende toekoms, om raak te sien wat nog rondom hulle gebeur.

.........

Ons beskou hierdie spasie van afskeid as meer as net verlies en hartseer. Ons is gereeld getuies van heling wat plaasvind: vergifnis wat gegee of ontvang word, verhoudings wat verdiep en ware konneksies wat ontwikkel.

.........

Ons beskou hierdie spasie van afskeid as meer as net verlies en hartseer. Ons is gereeld getuies van heling wat plaasvind: vergifnis wat gegee of ontvang word, verhoudings wat verdiep en ware konneksies wat ontwikkel. Dit gebeur dikwels juis in hierdie moeilike oomblikke wat onder normale omstandighede nooit sou plaasgevind het nie. Ons romantiseer geensins die dood nie; dit sal altyd moeilik wees. Maar dit kan ook ’n geleentheid wees om ware menslikheid en waardigheid te ervaar. Ons sien hoe pasiënte vir die eerste keer waarlik as mense waargeneem word, hoe lewensmaats as versorgers tot hul reg kom, en hoe familielede mekaar herontdek. Hierdie “heilige spasies” is dikwels lewensveranderend vir diegene wat teenwoordig is.

Maar wat van mense wat nie toegang tot palliatiewe sorg het nie?

Hoewel hierdie gesprekke spesifiek met ernstig siek mense plaasvind, is die temas van toepassing op enigeen wat voor ’n onsekere toekoms staan, veral in die ouderdom wanneer afhanklikheid toeneem. Wat beteken lewenskwaliteit wanneer jou wêreld kleiner en jou mobiliteit minder word? Die realiteit van finansiële druk in ’n swaarkry-ekonomie, eensaamheid en isolasie bring hierdie vrese na vore. Dit is veral moeilik om jouself te herdefinieer as jou identiteit gekoppel was aan jou werk of rol in die samelewing. Vir baie is produktiwiteit die bron van waarde; om afhanklik te word, is vir sommige eenvoudig te vermoeiend. Ons kry gereeld oproepe van bejaardes wat bekostigbare verblyf soek omdat hul pensioen nie meer hou nie en hul families ver is. Vir ’n groot groep ouer mense het die lewe onbekostigbaar geword. Hoe help die gemeenskap hulle – nie net met basiese behoeftes nie, maar met waardige versorging?

Suid-Afrika is een van die mees ongelyke samelewings ter wêreld. Meer as 80% van die bevolking het nie ’n mediese fonds nie en die openbaregesondheidstelsel is onder enorme druk. Kan ons vir iemand soos Ian von Memerty waarborg dat daar wel hulp, versorging en waardigheid in sy oudag sal wees? Kan ons dit werklik waarborg?

.........

Suid-Afrika is een van die mees ongelyke samelewings ter wêreld. Meer as 80% van die bevolking het nie ’n mediese fonds nie en die openbaregesondheidstelsel is onder enorme druk. Kan ons vir iemand soos Ian von Memerty waarborg dat daar wel hulp, versorging en waardigheid in sy oudag sal wees? Kan ons dit werklik waarborg?

..........

Wanneer is die lewe meer angswekkend as die dood? Hoe kry ’n mens ’n gevoel van beheer terug wanneer alles onseker voel? Ek dink ons kan tot ’n mate oor ons dood besluit, al is dit nie noodwendig oor die “hoe” of “wanneer” nie. Wat ons wél kan doen, is om hierdie gesprekke nou al te begin. Ons moet praat oor wat vir ons belangrik is, oor konneksies, versorgingsdoelwitte en waardes. Ons moet ’n lewende testament opstel. Ons moet dink oor waar ons die streep wil trek wat mediese behandeling betref. As ons oor ons einde kan besin, kan praktiese oorwegings die vrees temper: Waar wil ek versorg word? Wie moet daar wees? Hoe moet die omgewing lyk, watter musiek moet speel en watter rituele moet uitgevoer word?

Baie eenvoudige oorwegings wat beheer teruggee. Jou stem wat gehoor word, tot die einde.

Lees ook:

Die dood en die sin van lewe: ’n onderhoud met Anton van Niekerk

Was Ingrid Jonker ’n slagoffer van die rooi skoene?