Diana Ferrus. Foto: Engela Duvenage
In die bedrywige landskap van Suid-Afrikaanse letterkunde is daar 'n unieke en betowerende geleentheid wat digters van alle genres, tale, rasse en ouderdomme bymekaar bring waar taal-, ras- en ouderdomgrense oorskry word.
Dit is bekend as die Tuin van Digters-fees, ’n viering van poësie waar kreatiwiteit en uitdrukking vrye teuels het, sonder die beperkings van konvensionele grense.
Die 12de jaarlikse Tuin van Digters, die tuiste van die Afrikaanse digkuns, is die afgelope naweek op 15 en 16 September by die Breytenbach-kultuursentrum in Wellington gehou. Vanjaar se tema, “lewende woord(e)”, verwys na digwoorde wat geskep is en nooit doodgaan nie. Woorde wat gekoester en lewend gehou moet word en ook nuwe digwoorde en -tegnieke wat die koers van die Afrikaanse digkuns aandui.
Een van die merkwaardige aspekte van Tuin van Digters is sy inklusiewe aard. Hierdie fees het die vermoë om grense te oorskry met ’n onverskrokke passie vir die poëtiese vorm. Dit bring digters van alle taalagtergronde saam om ’n unieke ervaring van klank en betekenis te skep.
Pieter Odendaal lees voor uit sy digbundel, Ontaard. Foto: Engela Duvenage
Ons Klyntji se nuutste jaargang is ook op die dag bekendgestel. Charlton Andrew lees daaruit voor. Foto: Engela Duvenage
Hier sien ons dat die grense tussen tale vervaag en deel word van ’n groter taal van emosie en verbeelding.
Een van die prominente digters wat gereeld by Tuin van Digters optree, is die oud-Wellingtonner Breyten Breytenbach self. ’n Digter wat bekend is vir sy diepgaande en deernisvolle verse. Breytenbach se bydrae tot die fees bring ’n diepte van insig en bewustheid. Sy poësie is ’n herinnering aan die krag van taal om oorlewing, liefde en vryheid te vier.
Breytenbach en Dominique Botha, wie se debuutbundel Donkerberg vanjaar die Ingrid Jonker-prys ontvang het, het saam van hulle gedigte voorgelees. Die vorige keer dat Breyten self die fees bygewoon het, was in 2019 toe hy 80 jaar oud geword het.
Breyten Breytenbach en Dominique Botha lees van hulle ouer en nuwe gedigte voor. Foto: Jean Oosthuizen
Die protesdigter Diana Ferrus, wat vanjaar haar 70ste verjaardag vier, is die digter wat hierdie jaar by die fees gehuldig is. Haar poësie is ’n viering van die menslike ervaring in al sy kleur en glorie. Haar werk ondersoek kwessies van identiteit, geregtigheid en die menslike gees. Ferrus se bydrae tot die fees was ’n herinnering aan die krag van poësie om mense te inspireer en te mobiliseer.
Merle Danhouse en Theresa Carstens het met haar gesels. Die lede van die Mengelmoesdigters het lewe gegee aan haar woorde en haar protesgedigte voorgedra. Dit gee ’n stem aan die gesigloses asook ’n platform en ’n identiteit. Daar is ook van Ferrus se getoonsette gedigte gesing.
Mengelmoesdigters saam met Breyten Breytenbach. Foto: Engela Duvenage
Ferrus is onder andere bekend vir haar gedig “I've come to take you home”, ’n huldeblyk aan Sarah Baartman, die Khoi-vrou wat onder valse voorwendsels uit haar geboorteland na Europa geneem is om in die 19de eeu as ’n freak show-attraksie uitgestal te word. Ferrus het die gedig geskryf terwyl sy in 1998 aan die Universiteit van Utrecht in Nederland gestudeer het.
Die gedig, wat sy later ook in Afrikaans vertaal het, het ’n katalisator geword om die Franse regering te oorreed om Baartman se oorskot na 192 jaar terug te gee aan Suid-Afrika, haar land van herkoms. Die gedig was so treffend dat dit ingesluit is in die wetsontwerp wat die oorskot van Baartman se repatriasie moontlik gemaak het. Dit is gepubliseer as deel van die Franse wet, wat ’n eerste in die Franse geskiedenis was. Ferrus en ’n afvaardiging van Suid-Afrika het Baartman se oorskot gaan haal en sy is uiteindelik op 9 Augustus 2002 finaal in haar geboorteland ter ruste gelê.
........
Diana Ferrus is onder andere bekend vir haar gedig “I've come to take you home”, ’n huldeblyk aan Sarah Baartman [...] Die gedig, wat sy later ook in Afrikaans vertaal het, het ’n katalisator geword om die Franse regering te oorreed om Baartman se oorskot na 192 jaar terug te gee aan Suid-Afrika, haar land van herkoms.
.......
Tribal Echo het die impak van Diana Ferrus se werk saam met Frazer en Deniel Barry deur die lens van musiek, toonsettings, voordrag en storievertel ondersoek. Die item met die titel “Warrelende woorde: ’n lofsang aan lady Di” het die impak van Ferrus se skryfwerk op hul eie kreatiewe skryfkuns uitgelig met van hul eie oorspronklike musiek.
Ferrus het ’n welverdiende staande applous van die gehoor ontvang nadat sy haar gedig oor Sarah Baartman, “Ek het gekom om jou huis toe te neem”, voorgedra het. Ferrus se werk het ’n invloed op rassake, geslag en versoening, en sal dit altyd hê.
Diana Ferrus en Anne-Ghrett Erasmus tydens Ferrus se huldiging. Foto: Engela Duvenage.
Tuin van Digters is ’n viering van die unieke kruisbestuiwing van kulture, idees en emosies. Hierdie geleentheid wys dat poësie nie net ’n vorm van kunswerk is nie, maar ’n lewenskragtige krag wat grense kan oorskry en harte kan raak. Dit is ’n herinnering daaraan dat ongeag wie ons is of waar ons vandaan kom, ons almal deel van ’n ryk en gedeelde menslike ervaring is.
Die gesprek “Ekke” tussen Klara du Plessis en Louise Viljoen het die kollig op transtaligheid laat val. Du Plessis, wat in Bloemfontein grootgeword het en nou in Montreal, Kanada woon, is onder andere die outeur van Ekke, wat in 2019 die wenner was van die Pat Lowther Memorial Award, ’n nasionale prys wat in Kanada toegeken word aan ’n digbundel wat deur ’n vrou geskryf is.
Haar nuutste bundel, G (wat “ggggg” uitgespreek word), het Du Plessis en Khashayar “Kess” Mohammadi saam in ’n gedeelde Google-dokument geskryf as ’n daad van gasvryheid in hul tale, Afrikaans en Persies.
Die g-klank is ’n resonansie wat tussen Afrikaans en Persies gedeel word. Op grond van hierdie gemeenskaplike klank in hul onderskeie tale, en ’n speelse insluiting van homonieme oor Engels, Afrikaans en Persies, bou die twee digters voort op hulle albei se vroeëre transtalige en vertaalwerk, insluitend Du Plessis se bekroonde Ekke en Mohammadi se Me, you, then snow (Palimpsest Press).
........
Klara du Plessis beskryf transtaligheid as ’n soort letterkunde wat tussen tale gebore word waar die tale as’t ware teen mekaar skuur.
........
Du Plessis beskryf transtaligheid as ’n soort letterkunde wat tussen tale gebore word waar die tale as’t ware teen mekaar skuur.
In G is daar ’n sterk interaksie tussen Afrikaans en Persies. Hoewel die twee tale ver van mekaar is en die twee digters mekaar se tale nie magtig is nie, ontmoet hierdie ou taal, Persies, en die jong taal Afrikaans mekaar tog op ’n vreemde transtalige manier met Engels as tussenganger.
Volgens Du Plessis is ’n land soos Suid-Afrika met sy vele amptelike tale by uitstek geskik om transtaligheid verder te verken.
Breyten Breytenbach; Yolande Breytenbach en Isabeau Botha; Riku en Jacki Lätti. Foto’s: Jean Oosthuizen
In hierdie betowerende tuin van poësie is daar ’n belofte van vryheid en vereniging wat mens selde by ’n kunstefees aantref. Tuin van Digters is ’n fees waar die verskeidenheid van stemme ons daaraan herinner dat ons, in ons eenvoudigste en diepste vorm, mense is wat verbind word deur die taal van die hart. Hierin lê die mag van die Tuin van Digters, ’n fees wat ons daaraan herinner dat die wêreld ’n ryk en gevarieerde plek is om in te woon en te skryf.
........
Tuin van Digters is ’n fees waar die verskeidenheid van stemme ons daaraan herinner dat ons, in ons eenvoudigste en diepste vorm, mense is wat verbind word deur die taal van die hart.
........
Nog een van die interessante gesprekke was tussen die skrywer, digter en akademikus Annie Klopper, die liriekskrywer en digter Hunter Kennedy van die Afrikaanse punkrockgroep Fokofpolisiekar, en Burgert Senekal, navorsingsgenoot aan die Universiteit van die Vrystaat.
Hulle het gepraat oor die rol van KI in toekomstige poësie en letterkunde. Die paneel was van mening dat KI gekom het om te bly. Hoewel dit beslis nie die doodsklok lui vir kreatiewe kuns soos poësie of ander letterkunde nie, laat dit reeds sy voetspoor in sowel die skryf- as die digkuns. In plaas daarvan om daarteen te skop moet dit straks eerder as gereedskap in die letterkunde gebruik word.
Annie Klopper, Hunter Kennedy en Burgert Senekal. Foto: Louis Duvenage
Daar bestaan volgens die paneel geen rede om te vrees dat iets soos ChatGPT digters ooit sal vervang nie. Daarvoor is die kreatiewe gees van die menslike verstand nodig. Die geheim is om KI as ’n stuk gereedskap op die regte manier te gebruik, byna soos ’n hamer wat ’n bedreiging kan wees in die verkeerde hande, maar ’n nuttige stuk gereedskap in die regte hande.
Tuin van Digters is nie net ’n fees nie; dit is ’n viering van die menslike gees en die wonder van taal. Dit herinner ons daaraan dat poësie, in al sy vorme en tale, ’n kragtige medium is wat ons kan inspireer, uitdaag en verenig. In Tuin van Digters is daar geen grense nie, net die vryheid om te droom, te skryf en te deel.
In sy bedankingswoorde Saterdagaand het Breyten gesê die ontstellendste is dat hy nie meer gewoond is om met mense te kan praat in sy eie hartstaal nie.
“Miskien nie die taal wat ek die beste ken nie, maar die taal wat die diepste slaan, die taal met die meeste eggo’s, die taal van grootword, die taal van mens word, die ritmes van daardie taal, ons wonderlike hibriede taal.
........
Breyten oor sy hartstaal: “Miskien nie die taal wat ek die beste ken nie, maar die taal wat die diepste slaan, die taal met die meeste eggo’s, die taal van grootword, die taal van mens word, die ritmes van daardie taal, ons wonderlike hibriede taal.”
........
“Dis moeilik; ons gaan mekaar waarskynlik nie gou weer sien nie.”
Hy het ook verwys na diegene wat nie meer daar is nie en gemis word. “Ek weet julle lag bedags en ek weet julle probeer julle bes doen. Ek weet ook julle gee om vir mekaar soos niemand anders kan omgee nie. Maar ek vermoed ook julle huil in die nag. Mens dink daaraan. Niemand is alleen nie. Julle doen wonderlike dinge. Dis julle wat die wêreld soos ons dit ken, aanmekaar hou; ek salueer dit. Julle het moed, julle het krag en solank ek kan, sal ek probeer om solidêr te bly.”
Die hooforganiseerder van die fees, Francois Lötter, sê die besonderse wyse waarop deelnemers weer vanjaar met ’n vars en verrassende nuwe aanslag vorendag gekom het, het die Tuin van Digters-fees finaal gevestig as die “Tuiste van die Afrikaanse Digkuns”, soos wyle Ampie Coetzee dit ’n paar jaar gelede beskryf het.
Gedaantespel uitgveoer deur Hanru Niemand, Frieda van den Heever en Riku Lätti. Foto: Jean Oosthuizen
Lötter het sy dank uitgespreek vir die wyse waarop gevestigde sowel as jong opkomende digters die geleentheid aangegryp het om Afrikaanse poësie ’n inspuiting te gee en in die intieme ruimte bloot te stel aan mekaar sowel as om nuwelingdigters, liefhebbers van Afrikaanse gedigte en digters in ander tale bloot te stel.
Hy het sy dank uitgespreek aan die hoofborge, Dagbreek Trust en NB Uitgewers, asook die ATKV en Boland Kelders en uitgewers wat help om die toekoms van Afrikaanse digkuns by Tuin van Digters te bevorder en uiteindelik te verseker.
Die huldiging van Diana Ferrus, wat as protesdigter diep spore in haar eie grootwordgemeenskap sowel as daarbuite getrap het, was vir hom een van die hoogtepunte van Tuin van Digters 2023, sê Lötter. “Sy inspireer met haar voorbeeld as digter, mens en mede-Afrikaner almal van ons om met respek saam te leef en saam te speel om op alle terreine in Suid-Afrika ’n gesamentlike toekoms vir Afrikaans, vir mekaar en die land te bou.”
Tuin van Digters is ’n fees wat inderdaad ’n bietjie van die magie van poësie na vore bring. Dit bly ’n ervaring wat nie misgeloop behoort te word nie. Volgende jaar se Tuin van Digters word op 13 en 14 September by die Breytenbach-sentrum in Wellington gehou.
Lees ook: