|
||||||||
Opsomming
Hierdie ondersoek fokus op die aard en omvang van strategiese mededinging tussen die VSA, China en Rusland in Afrika, waar die VSA veiligheid en diplomatieke vennootskappe beklemtoon, China op infrastruktuurontwikkeling en ekonomiese beleggings konsentreer, en Rusland aandag vestig op militêre samewerking en die uitbreiding van politieke invloed. Internasionale-betrekkinge-teorieë (IB-teorieë) bied ’n omvattende raamwerk om te verduidelik hoe en waarom groot moondhede mag, invloed en hulpbronne in die internasionale stelsel nastreef. Teen die agtergrond van dié raamwerk is die navorsingsprobleem daarop gerig om te bepaal hoe IB-teorieë aangewend kan word om strategiese mededinging tussen die VSA, China en Rusland in Afrika te ondersoek. Dit verleen aan die ondersoek ’n verklarende aard.
Die teorieë wat in die ondersoek gebruik word, is realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie. Die eerste doelwit is om die strategiese belange van die VSA, China en Rusland in Afrika te identifiseer. Strategiese belange manifesteer in veiligheidsamewerking, infrastruktuurontwikkeling, handel, hulpbronverkryging, diplomatieke betrokkenheid en militêre vennootskappe. Die tweede doelwit is om die verklarende waarde van realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie vir die ontleding van grootmoondheidsmededinging te ondersoek. In hierdie verband word kernbegrippe soos anargie, selfhelp, relatiewe mag, magsbalans, interafhanklikheid, identiteit, norme en strukturele ongelykheid geïntegreer om ’n samehangende teoretiese raamwerk vir die ondersoek te ontwikkel. Die derde doelwit, wat in afdeling 4 breedvoerige aandag ontvang, is om mededinging tussen die VSA, China en Rusland teoreties te verduidelik. Dié afdeling toon aan hoe die VSA veiligheidsamewerking, militêre teenwoordigheid en toegang tot kritieke hulpbronne benut om invloed te behou, hoe China ekonomiese uitbreiding, infrastruktuurontwikkeling en multilaterale betrokkenheid aanwend om sy geopolitieke posisie te versterk, en hoe Rusland militêre samewerking, veiligheidsvennootskappe en beskermheer-kliënt-verhoudinge gebruik om invloed uit te brei en Westerse mag te balanseer.
Die bevindinge toon dat geen enkele teoretiese perspektief die ingewikkeldheid van strategiese mededinging volledig kan verklaar nie. Mededinging in Afrika is ’n veelvoudige verskynsel wat gelyktydig deur magsbalans, veiligheidsbelange, ekonomiese interafhanklikheid, identiteite, norme en strukturele ongelykhede gevorm word. Hoewel realisme die sterkste verklaring bied vir die strewe na invloed, veiligheid en toegang tot hulpbronne, lewer liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie noodsaaklike aanvullende insigte wat ’n meer omvattende begrip van grootmoondheidsmededinging in Afrika moontlik maak.
Trefwoorde: Afrika; China; grootmoondheidsmededinging; internasionale betrekkinge; konstruktivisme; kritiese teorie; liberalisme; realisme; Rusland; strategiese mededinging; VSA
Abstract
Strategic competition between the United States, China and Russia in Africa: a theoretical analysis
This study examines the strategic competition between the United States (US), China and Russia in Africa by applying four major international relations (IR) theories: realism, liberalism, constructivism and critical theory. Africa has become an increasingly significant geopolitical arena where major powers pursue security objectives, economic interests, diplomatic influence and access to strategic resources. Rich deposits of critical minerals, expanding markets, growing political influence in multilateral organisations, and strategic geographical positioning have elevated Africa’s importance within contemporary international politics. Although the US, China and Russia employ different instruments of foreign policy, each seeks to expand its influence while responding to the activities of the others. The study argues that this competition cannot be adequately explained by a single theoretical perspective. Instead, an integrated theoretical framework is required to capture the interaction between power politics, economic cooperation, normative influence and structural inequality.
The research follows a qualitative, explanatory design based on documentary analysis of primary and secondary sources, including government policy documents, official strategies, academic literature and reports published by international organisations. The analysis identifies the strategic interests of the three powers and evaluates the explanatory contribution of realism, liberalism, constructivism and critical theory. Key concepts, including anarchy, self-help, relative power, balance of power, economic interdependence, identity, norms and structural inequality, provide the analytical framework for interpreting strategic competition.
The study conceptualises strategic interests as the long-term priorities that guide foreign policy in pursuit of national security, economic prosperity, political influence and international status. Unlike short-term policy objectives, strategic interests are relatively stable and shaped by historical experience, geography, institutional capacity and ideological orientation. They frequently overlap, but also generate competition where access to resources, markets, military facilities or diplomatic influence is contested. Strategic competition therefore represents an ongoing process through which states employ military, economic, diplomatic and ideological instruments to protect or strengthen their relative position within the international system.
Africa has consequently emerged as an important arena of geopolitical rivalry. The continent’s reserves of critical minerals essential for advanced manufacturing and renewable technologies, together with expanding markets and increasing diplomatic influence, make it strategically valuable to all three powers. While their methods differ, each seeks to strengthen long-term influence through a combination of security, economic and political engagement.
The US approaches Africa through a strategy that combines security cooperation, economic engagement and diplomatic partnerships. Contemporary US policy places particular emphasis on counter-terrorism, military cooperation, access to critical mineral supply chains and strategic competition with China and Russia. Institutions such as AFRICOM remain central to military cooperation and capacity building, while programmes such as AGOA and infrastructure initiatives support commercial and strategic objectives. Recent policy developments indicate a more transactional approach in which national security and economic interests increasingly reinforce one another. Although this strategy enhances American strategic influence, it also raises questions regarding the balance between military engagement, development assistance and multilateral diplomacy.
China pursues a broader and more integrated strategy that combines infrastructure development, trade, investment, diplomatic engagement and expanding security cooperation. Through the Belt and Road Initiative (BRI) and the Forum on China-Africa Cooperation (Focac) China has become Africa’s largest trading partner and one of its principal infrastructure investors. Official policy emphasises sovereignty, non-interference and mutually beneficial development while integrating resource acquisition, infrastructure construction, technological cooperation and peacekeeping into a comprehensive long-term strategy. Chinese engagement extends beyond economics to include educational exchanges, diplomatic partnerships, digital infrastructure and growing security commitments. Collectively, these initiatives support China’s broader objective of strengthening its global influence within an increasingly multipolar international order.
Russia’s engagement differs from both the US and Chinese approaches by concentrating primarily on military cooperation, security partnerships, diplomatic expansion and resource diplomacy. Building on historical ties established during the Cold War, Russia promotes principles of sovereignty, anti-colonial solidarity and resistance to Western dominance. Arms sales, military training, private military companies and resources-for-security arrangements have become central instruments for expanding Russian influence, particularly in politically unstable states. Although Russia’s economic presence remains comparatively limited, its strategic use of military cooperation enables it to exercise influence that exceeds its economic capacity, while strengthening diplomatic support within multilateral institutions.
The study evaluates these strategies through four complementary IR theories. Realism provides the principal explanation for strategic competition by portraying the international system as anarchic and characterised by the absence of a central authority capable of enforcing rules among sovereign states. Under these conditions, states operate within a self-help system in which survival and security remain primary objectives. Consequently, they seek to maximise relative power, strengthen military capabilities and develop strategic partnerships. Concepts such as balance of power, relative gains and the security dilemma explain why cooperation is often constrained despite shared interests. The behaviour of the US, China and Russia in Africa reflects these assumptions as each power competes for strategic resources, political influence and favourable geopolitical positions while responding to the activities of rivals.
Liberalism complements realism by demonstrating that international cooperation remains possible despite anarchy. International organisations, economic interdependence and institutional arrangements reduce uncertainty, facilitate information exchange and encourage mutually beneficial cooperation. From this perspective, trade, investment, development assistance and multilateral engagement represent important mechanisms through which states pursue both national interests and collective gains. American development programmes, Chinese infrastructure investment and participation in multilateral institutions illustrate that strategic rivalry frequently coexists with cooperation rather than replacing it. Liberalism, therefore, explains dimensions of great-power interaction that realism alone cannot adequately capture.
Constructivism further broadens the analysis by emphasising that state interests are shaped not only by material capabilities but also by identities, norms and shared meanings. Strategic competition therefore extends beyond military and economic capabilities to include competing narratives regarding development, governance, sovereignty and international order. The US often frames its engagement in terms of democratic governance and rules-based cooperation; China promotes narratives of mutual development and non-interference; while Russia emphasises anti-colonial solidarity and strategic autonomy. These competing identities influence how African states interpret external engagement and contribute to the legitimacy of competing foreign policy strategies.
Critical theory provides a broader structural perspective by questioning the historical and economic foundations of the contemporary international order. Rather than viewing international politics as a neutral arena, it examines how unequal power relations, dependency and historical patterns of domination continue to shape relationships between developed and developing states. Strategic competition may create opportunities for infrastructure development, investment and security cooperation, yet it may also reinforce structural inequalities through unequal economic relationships, resource extraction and political dependence. Critical theory, therefore, encourages evaluation of whether external engagement strengthens Africa’s long-term strategic autonomy or reproduces existing forms of dependency.
The comparative analysis demonstrates that each theoretical tradition explains different dimensions of strategic competition. Realism most effectively explains military rivalry, geopolitical competition and the pursuit of strategic resources. Liberalism highlights the continuing importance of trade, institutions and economic interdependence despite geopolitical rivalry. Constructivism explains how identities, norms and political narratives influence foreign policy and international legitimacy. Critical theory reveals the structural inequalities and historical power relations embedded within external engagement. Rather than being competing explanations, these perspectives provide complementary analytical insights into the complex dynamics of contemporary great-power competition.
The study concludes that strategic competition in Africa is a multidimensional phenomenon shaped simultaneously by material power, institutional cooperation, normative contestation and structural inequality. Although realism provides the strongest overall explanation because security, influence and access to strategic resources remain the dominant drivers of state behaviour, it cannot fully account for the complexity of contemporary international politics. Liberalism contributes important insights into institutional cooperation and economic interdependence. Constructivism highlights the influence of identities and norms. Critical theory exposes enduring structural inequalities within the international system. Together, these theoretical traditions provide a comprehensive analytical framework for understanding the evolving strategic competition between the US, China and Russia in Africa and its implications for the continent’s development, strategic autonomy and role within an increasingly multipolar international order.
Keywords: Africa; China; great-power competition; international relations; liberalism; realism; Russia; strategic competition; United States (US)
1. Inleiding
Afrika word toenemend as ’n geopolitieke speelveld beskou waar die drie groot moondhede, VSA, China en Rusland, meeding vir invloed, hulpbronne en strategiese posisionering. Afrika word nie beskou slegs as ’n kontinent ryk aan natuurlike hulpbronne soos minerale, olie en gas nie, maar ook as ’n streek waar vennootskappe en magsverhoudinge gevorm word. Afrika speel dus ’n belangrike rol in die breër dinamika van mededinging tussen die groot moondhede. Mededinging tussen hierdie drie moondhede word dikwels verklaar deur tradisionele faktore soos ekonomiese belange, militêre strategiese oorwegings, energiebehoeftes en die uitbreiding van politieke-invloed-sones. Die VSA se pogings om demokrasie te bevorder en internasionale organisasies te versterk, China se toenemende betrokkenheid deur die Gordel-en-pad-inisiatief (GPI) en beleggings in infrastruktuur, en Rusland se fokus op militêre samewerking en veiligheidsvennootskappe dui op uiteenlopende benaderings tot betrokkenheid by die kontinent.
Die ondersoek volg ’n kwalitatiewe, verklarende navorsingsbenadering wat daarop gemik is om te bepaal hoe strategiese mededinging tussen die VSA, China en Rusland in Afrika vanuit verskillende teoretiese perspektiewe in internasionale betrekkinge verklaar kan word. Die ondersoek maak gebruik van ’n teoretiese-ontledingsontwerp waarin realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie as die primêre teoretiese raamwerke dien. Hierdie vier makroteorieë is doelbewus gekies omdat hulle gesamentlik ’n multidimensionele begrip van grootmoondheidsmededinging moontlik maak deur aandag te skenk aan magsbalans, veiligheid, ekonomiese interafhanklikheid, handel, identiteit, norme, idees, narratiewe, en strukturele ongelykhede. Ander teoretiese benaderings, soos marxisme, afhanklikheidsteorie, wêreldsisteemteorie en neokolonialisme, word nie as primêre raamwerke gebruik nie, omdat hulle hoofsaaklik op ekonomiese uitbuiting en afhanklikheidsverhoudinge fokus en nie dieselfde verklarende vermoë bied om veiligheidsmededinging, geopolitieke magsbalansering, normatiewe invloede en identiteitsvorming te ontleed nie. Die ondersoek steun op primêre en sekondêre inligting wat deur middel van literatuurstudie en dokumentontleding ingesamel is, insluitend akademiese publikasies, beleidsdokumente, regeringsverslae, publikasies van internasionale organisasies en ander gepaste bronne. Die inligting is vervolgens verwerk om kernbegrippe soos anargie, selfhelp, magsbalans, interafhanklikheid, identiteit, norme en strukturele ongelykheid stelselmatig met empiriese voorbeelde van mededinging tussen die VSA, China en Rusland in verband te bring. Die metodologie maak dus gebruik van ’n geïntegreerde teoretiese raamwerk om die onderliggende dryfkragte, dinamika en gevolge van die mededinging op ’n stelselmatige en verklarende wyse te ondersoek.
IB-teorieë is waardevol om die mededinging tussen die VSA, China en Rusland te ontleed. Hierdie begrippe bied ’n gestruktureerde raamwerk waarbinne die dinamika sistematies verstaan kan word. Eerstens help dit om patrone in staatsgedrag te identifiseer deur begrippe soos anargie, magsbalans en selfhelp wat verklaar waarom groot moondhede veiligheid en invloed voortdurend uitbrei en waarom samewerking dikwels beperk bly. Tweedens werp dit lig op oorsaaklike meganismes soos die veiligheidsdilemma, waar verdedigende optrede as bedreigend geïnterpreteer word en spanning verhoog. Derdens maak hierdie begrippe vergelykende ontleding moontlik deur verskillende teoretiese perspektiewe te gebruik. Liberale idees soos interafhanklikheid verduidelik ekonomiese samewerking, terwyl konstruktivistiese begrippe die rol van identiteit en norme beklemtoon. Vierdens bevorder dit metodologiese samehang deur duidelike definisies en stelselmatige ontleding te ondersteun. Samevattend help hierdie kernbegrippe nie net om gebeure te beskryf nie, maar ook om die oorsake en breër implikasies daarvan te verstaan.
Die struktuur van die ondersoek is soos volg.
Afdeling 2 beskryf die strategiese belange van die VSA, China en Rusland en fokus op die belangrikste areas van invloed. Afdeling 3 skets die historiese ontwikkeling van IB-teorieë en kernbegrippe in realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie. Die kernbegrippe bied aanvullende maniere om staatsgedrag en internasionale orde te verstaan. Afdeling 4 ontleed mededinging tussen die VSA, China en Rusland op grond van die teorieë en toon aan dat hoewel elke moondheid verskillende instrumente gebruik om invloed uit te brei, toegang tot hulpbronne, markte, veiligheid en geopolitieke invloed sentrale dryfkragte bly. Afdeling 5 dui aan dat strategiese mededinging tussen die moondhede die gevolg is van wisselwerking tussen mag, ekonomiese belange, identiteite, norme en strukture, wat die noodsaaklikheid van ’n veelvlakkige teoretiese benadering beklemtoon.
2. Strategiese belange
2.1 Wat is strategiese belange in internasionale politiek?
Strategiese belange in internasionale politiek behels die fundamentele, langtermyndoelwitte en prioriteite wat ’n staat se buitelandse beleid en besluitneming rig. Hierdie belange word as noodsaaklik beskou vir die handhawing en uitbreiding van veiligheid, ekonomiese welvaart en internasionale invloed. Anders as korttermyn- of taktiese doelwitte is strategiese belange betreklik stabiel en word dit gevorm deur geskiedenis, geografie, institusionele kapasiteit en ideologiese waardes. Soos Gray (1999) dit stel in Strategy in international politics, is strategie die brug tussen politieke doelwitte en die middele om dit te bereik, wat beteken dat strategiese belange die kern vorm waaruit alle buitelandse beleidskeuses voortspruit.
’n Belangrike dimensie van strategiese belange lê in hoe state mag en invloed binne die internasionale politieke stelsel struktureer. Schelling (2020) verduidelik in Arms and influence dat mag nie slegs militêre kapasiteit is nie, maar ook die vermoë om gedrag deur dreigemente, onderhandeling en afskrikking te beïnvloed. Dit impliseer dat strategiese belange dikwels gerealiseer word deur subtiele vorme van dwang en ’n diplomatieke spel tussen state eerder as deur konflik. Hierdie insig help ons om te verstaan waarom state nie net hul eie veiligheid nastreef nie, maar ook die gedrag van ander state probeer vorm om ’n gunstige magsbalans te handhaaf. Ekonomiese en veiligheidsbelange is dikwels verweef. State gebruik diplomasie, ekonomiese staatkunde en militêre instrumente om toegang tot natuurlike hulpbronne en strategiese handelsroetes te verseker. Mearsheimer (2019) beklemtoon in The tragedy of great power politics dat groot moondhede uitsluitlik strewe na die vermeerdering van relatiewe mag, wat verklaar waarom strategiese belange dikwels tot mededinging lei. Hierdie dinamika is veral sigbaar in streke waar groot moondhede om invloed en hulpbronne meeding.
Institusionele en normatiewe benaderings bied ’n ander perspektief. Finnemore (1996) redeneer in National interests in international society dat nasionale belange nie ’n gegewe is nie, maar sosiaal gekonstrueer word deur internasionale norme, organisasies en historiese prosesse. Dit beteken dat wat as ’n strategiese belang beskou word, kan verander namate internasionale samewerking en idees ontwikkel, soos menseregte of humanitêre ingryping. Strategiese belange funksioneer dus as die dryfkrag agter beide mededinging en samewerking. Samewerking ontstaan wanneer belange oorvleuel, byvoorbeeld in internasionale pogings om klimaatsverandering of terrorisme aan te pak, terwyl mededinging ontstaan wanneer belange bots, soos in militêre vennootskappe en ekonomiese blokvorming. Hierdie dubbele dinamiek wys dat strategiese belange nie staties is nie, maar voortdurend gevorm word deur materiële mag, idees en internasionale mededinging. In die konteks van Afrika word hierdie dinamika duidelik sigbaar. Die VSA poog om strategiese invloed te behou deur veiligheidsamewerking, die bevordering van demokrasie en toegang tot kritieke hulpbronne. China volg ’n strategie van ekonomiese uitbreiding deur in infrastruktuur en die verkryging van hulpbronne te belê. Rusland streef strategiese belange na deur middel van militêre samewerking, die verkoop van wapens en versterking van politieke solidariteit. Die drie moondhede se optrede illustreer hoe Afrika ’n area van geopolitieke mededinging is waar strategiese belange voortdurend met mekaar bots.
2.2 ’n Oorsig van die VSA, China en Rusland se belange in Afrika
2.2.1 Die VSA se strategiese belange
Die artikel ontleed die VSA se strategiese belange vanaf die tweede Trump-administrasie, omrede hierdie periode as ’n belangrike analitiese breukpunt in mededinging met China en Rusland beskou word. Veranderende benaderings tot handel, multilaterale samewerking en veiligheid verskerp mededinging en die formulering van beleid en strategiese prioriteite. Die VSA het reeds dekades lank diplomatieke en historiese bande met Afrikastate wat gekenmerk word deur ’n samevoeging van ekonomiese, diplomatieke en militêre instrumente. Van die VSA se gevestigde programme sluit in ontwikkelingshulp, handelsooreenkomste en beleggingsprogramme (Everill 2025). Tradisioneel is hierdie betrokkenheid versterk deur diplomatieke kanale, multilaterale forums en bilaterale ooreenkomste wat fokus op menseregte, stabiliteit en demokratiese regering (Cooke en Downie 2010). Primêre beleidsraamwerke soos die US strategy toward Sub-Saharan Africa (The White House 2022) beklemtoon byvoorbeeld die bevordering van demokrasie, ekonomiese groei en vrede as kernpilare van Amerikaanse betrokkenheid. Hierdie benadering is verder geïnstitusionaliseer deur meganismes soos die VSA se Africa Command (Africom), wat in 2007 tot stand gebring is om militêre operasies en veiligheidsamewerking te koördineer (Gwatiwa en Van der Merwe 2021).
Ekonomiese samewerking vorm ’n kernkomponent van die VSA se Afrika-beleid. Die African Growth and Opportunity Act (Agoa) wat in 2002 in werking gestel is, bied voorkeurtoegang tot die Amerikaanse mark, mits Afrikalande aan spesifieke politieke en ekonomiese vereistes voldoen.1 Hierdie voorwaardelikheid weerspieël ’n liberale benadering tot internasionale handel, waar ekonomiese integrasie gekoppel word aan normatiewe doelwitte soos goeie regering en institusionele hervorming. Daarbenewens is programme soos Power Africa Initiative daarop gerig om toegang tot elektrisiteit uit te brei en volhoubare ontwikkeling te bevorder. Volgens die African Development Bank Group (2025) vorm hierdie inisiatiewe deel van ’n breër strategie om ekonomiese groei en stabiliteit te ondersteun, terwyl dit terselfdertyd die invloed van ander groot moondhede teenwerk.
Teen hierdie agtergrond verteenwoordig Trump se tweede termyn ’n duidelike heroriëntering van beleid. Trump se Afrika-strategie word gekenmerk deur ’n transaksionele Amerika Eerste-benadering waarin veiligheidsamewerking en kommersiële diplomasie voorkeur geniet bo tradisionele ontwikkelingshulp. Die fokus verskuif dus van die bevordering van demokrasie en armoedevermindering na die beskerming van Amerikaanse strategiese belange, insluitend die bestryding van terrorisme, toegang tot hulpbronne en mededinging met China en Rusland (Channel Africa 2025). ’n Kernaspek van hierdie benadering is die “handel, nie hulp nie”-strategie (“trade not aid strategy”), waar ekonomiese diplomasie hoofsaaklik gesentreer is rondom bilaterale ooreenkomste met lande wat direkte ekonomiese of strategiese voordele vir die VSA inhou.
Veiligheid en teenterrorisme is ’n verdere spilpunt van die Afrika-strategie. Onder Africom is die VSA se militêre betrokkenheid uitgebrei deur middel van lugaanvalle, spesiale operasies en die opleiding van plaaslike veiligheidsmagte. Empiriese voorbeelde sluit in operasies teen Al-Shabaab in Somalië en samewerking met die weermag van Nigerië teen Boko Haram, asook breër betrokkenheid in die Sahel-streek. Hierdie optredes bevestig dat militêre mag ’n primêre instrument van die VSA se beleid in Afrika is. Die doel is om transnasionale terrorisme te bekamp en strategiese belange te beskerm (Solomon 2025:1–10). Programme soos die Trans-Sahara Counterterrorism Initiative illustreer verder hoe die VSA kapasiteitsbou en militêre opleiding gebruik om plaaslike vennote te versterk (Solomon 2025:15). Hierdie strategie word ondersteun deur primêre beleidsdokumente soos die Nasionale Veiligheidstrategie (National Security Strategy, NSS) van die VSA (The White House 2025), waarin die belangrikheid van terrorismebestryding en grootmoondheidsmededinging in duidelike terme uitgespel word.2
Benewens militêre strategieë speel geo-ekonomiese oorwegings ’n toenemend sentrale rol. Die Trump-administrasie lê besondere klem op toegang tot kritieke minerale soos kobalt en litium, veral in die Demokratiese Republiek die Kongo (DRK) en Zambië. Inisiatiewe soos die Lobito-korridor-spoorlyn is daarop gemik om hulpbronne via alternatiewe logistieke roetes te vervoer wat nie onder Chinese beheer is nie (Stephane 2025). Hierdie projekte vorm deel van ’n breër poging om voorsieningskettings vir Amerikaanse nywerhede te beveilig en afhanklikheid van geopolitieke mededingers te verminder. Wat handel betref, volg die administrasie ’n twyfelagtige koers. Hoewel Agoa formeel voortgesit word, ondermyn die instelling van nuwe tariewe op sekere Afrikalande die voordele van voorkeurtoegang. Terselfdertyd dui energiebeleid op ’n verskuiwing weg van klimaatsveranderingsinisiatiewe na ’n groter klem op die ontwikkeling van fossielbrandstowwe (Channel Africa 2025), wat ’n breër herprioritisering van Amerikaanse strategiese doelwitte weerspieël.
Op diplomatieke vlak beklemtoon die Afrika-strategie transaksionele bilateralisme eerder as uitgebreide multilaterale betrokkenheid. Samewerking met organisasies soos die Verenigde Nasies (VN) en die Afrika-Unie (AU) word verminder en groter prioriteit word verleen aan direkte ooreenkomste met individuele state (African Development Bank Group 2025). Hierdie benadering veroorsaak egter diplomatieke spanning, veral met Suid-Afrika, waar meningsverskille oor beleid en geopolitieke belyning tot verswakte verhoudinge lei (De Villiers 2025). Die vermindering van Amerikaanse finansiële steun vir vredesendings verteenwoordig verder ’n beduidende afwyking van vorige administrasies se fokus op multilaterale konflikbestuur.
Die Afrika-strategie hou sowel voordele as nadele vir Amerikaanse nasionale veiligheid in. Aan die een kant versterk dit die VSA se vermoë om terrorisme te bekamp en toegang tot kritieke hulpbronne te verseker. Aan die ander kant kan die oorbeklemtoning van militêre oplossings, tesame met die afskaal van sagte mag en multilaterale betrokkenheid, die VSA se legitimiteit en langtermyn invloed in Afrika ondermyn (Kohnert 2025). Vir Afrikastate skep hierdie beleid terselfdertyd geleenthede vir beleggings en veiligheidsamewerking, maar ook risiko’s van afhanklikheid en verhoogde geopolitieke druk (Dehner 2025).
Ten slotte weerspieël Trump se Afrika-beleid ’n strategiese kombinasie van harde en sagte mag, waarin teenterrorisme, hulpbronveiligheid en mededinging met China en Rusland sentraal staan. Alhoewel hierdie benadering korttermyn veiligheidsvoordele oplewer, bly die langtermyn gevolge vir stabiliteit, ontwikkeling en Afrika se strategiese outonomie ingewikkeld en onseker.
2.2.2 China se strategiese belange
China se Afrika-beleid, soos uiteengesit in amptelike beleidsdokumente en ondersteun deur gesaghebbende akademiese bronne, verteenwoordig ’n geïntegreerde en strategies gekoördineerde benadering wat ekonomiese ontwikkeling, veiligheid, diplomasie en ideologiese invloede saamvoeg. Hierdie beleid word duidelik geartikuleer in die witskrif3 van The State Council of the PRC 2021, sowel as binne multilaterale raamwerke soos die Forum vir China-Afrika-samewerking (Focac) en internasionale inisiatiewe soos die GPI. Gesamentlik vorm hierdie instrumente die institusionele en beleidsraamwerke waarbinne China sy betrokkenheid in Afrika struktureer. Die kernpunte van China se 2021-witskrif is saamgevat in die volgende paragraaf. China en Afrikastate streef daarna om gelyke vennootskappe te bou, saam te werk aan ’n gedeelde toekoms vir die mensdom, en die beginsel van nie-inmenging in binnelandse aangeleenthede te respekteer en te handhaaf. Samewerking sal fokus op ekonomiese ontwikkeling deur handel, investering en infrastruktuur, asook op sektore soos gesondheid, landbou en tegnologie. Daarbenewens streef China en Afrikastate daarna om multilateralisme en ’n gebalanseerde wêreldorde te bevorder (Zhang 2021).
Histories gesproke het China se betrokkenheid in Afrika sy oorsprong in die Koue Oorlog-era, waar politieke solidariteit met postkoloniale state sentraal gestaan het. Hierdie solidariteit is gegrond op die Vyf Beginsels van Vreedsame Naasbestaan.4 Die beginsels is in 1954 tydens samesprekings met Indië geformuleer (Taylor 2014), en vorm steeds die normatiewe kern van China se buitelandse beleid. Soos Alden en Large (2017) aanvoer, posisioneer hierdie raamwerk China as ’n vennoot van die Globale Suide eerder as ’n mag wat wêreldoorheersing nastreef. Brautigam (2019) en Taylor (2014) beklemtoon dat hierdie historiese solidariteit ’n belangrike bron van diplomatieke legitimiteit in Afrika bly.
Focac, wat in 2000 gestig is, funksioneer as die primêre forum vir China-Afrika-samewerking en het ontwikkel tot een van die belangrikste diplomatieke platforms wêreldwyd. Dit vergemaklik die koördinering van beleid, finansiële verbintenisse en strategiese samewerking oor ekonomiese, politieke en veiligheidskwessies. Volgens Mtembu en Mabera (2021) dien Focac nie slegs as ’n platform vir ontwikkeling nie, maar ook as ’n meganisme waardeur China sy internasionale norme, insluitend die “een China”-beleid, bevorder en institusionaliseer.
’n Kernpilaar van China se Afrika-strategie is infrastruktuurontwikkeling deur die GPI. Hierdie inisiatief fokus op die ontwikkeling van spoorweë, hawens, energie-infrastruktuur en digitale netwerke om verbinding en handel te bevorder. Empiriese voorbeelde sluit grootskaalse spoorlynprojekte in Kenia en Ethiopië in, sowel as energieprojekte in Zambië (Edimo en Rajaoson 2025). Volgens Brautigam (2019) verteenwoordig hierdie benadering ’n “ontwikkeling deur infrastruktuur”-model wat ekonomiese groei prioritiseer sonder die politieke voorwaardes wat dikwels met Westerse hulp gepaard gaan. Hierdie strategie is sterk geo-ekonomies van aard. Afrika dien as ’n bron van kritieke hulpbronne soos olie, koper en kobalt, en terselfdertyd as ’n groeiende mark vir Chinese uitvoere. Sedert 2008 is China Afrika se grootste handelsvennoot, met handel wat toegeneem het van ongeveer $10,6 miljard in 2000 tot sowat $295 miljard teen 2024 (Ngundu 2025). Hierdie ekonomiese betrokkenheid word dikwels gestruktureer deur hulpbron-vir-infrastruktuur-ooreenkomste, wat volgens Alden en Large (2017) ’n strategiese middel is om langtermyn toegang tot grondstowwe te verseker.
Op veiligheidsvlak beklemtoon China se amptelike beleidsdokumente ’n toenemende betrokkenheid in Afrika. Die 2021-witskrif stel dit onomwonde dat China Afrika in vredesendings, teenterrorisme-operasies en die bou van kapasiteit sal ondersteun. Sedert die vroeë 2000’s het China meer as 30 000 vredesmagte ontplooi en lewer dit beduidende finansiële en logistieke bydraes tot VN-missies in lande soos die DRK, Liberië, Mali en Soedan. Die vestiging van China se eerste oorsese militêre basis in Djiboeti, tesame met die uitbreiding van militêre opleiding, gesamentlike oefeninge en wapenverkope, dui op ’n meer proaktiewe veiligheidsrol. Esteban en Lin (2024) verbind hierdie ontwikkeling met die Global Security Initiative (GSI), wat China se visie vir ’n alternatiewe internasionale veiligheidsorde beliggaam, ’n orde wat fokus op stabiliteit, ontwikkeling en staatsoewereiniteit eerder as Westerse inmenging.
Benewens staatsmilitêre betrokkenheid maak China toenemend gebruik van private veiligheidskontrakteurs om projekte en burgers te beskerm, veral in konflikgebiede. In 2012 het Chinese veiligheidskontrakteurs die weermag van Soedan geadviseer tydens die bevryding van 29 Chinese oliewerkers wat in Suid-Kordofan ontvoer is. In Ethiopië is die Chinese maatskappy DeWe Security aangestel om ’n Chinese aardgasprojek ter waarde van ongeveer $4 miljard te beveilig, een van die grootste projekte wat deur Chinese veiligheidskontrakteurs in Afrika beskerm word. Tydens die burgeroorlog in Suid-Soedan in 2016 het DeWe Security gehelp om honderde Chinese oliewerkers uit gevaarlike gebiede te ontruim en belange rondom olieprojekte te beskerm (Nantulya 2020). Soos Arduino (2020) en Nantulya (2020) aantoon, vorm hierdie praktyk deel van ’n breër strategie om ekonomiese en veiligheidsbelange te integreer.
In samehang hiermee bevorder China die “partyweermagmodel”, waarin die weermag ondergeskik is aan die regerende party. Volgens Frohman en Rausch (2025) word hierdie model deur opleiding en uitruilprogramme oorgedra na Afrikalande, wat bydra tot die vorming van veiligheidsinstellings en politieke stabiliteit. Focac fasiliteer ook party-tot-party-samewerking, wat idees oor regimeveiligheid en politieke beheer versterk.
Die Verenigde Front-strategie speel ’n belangrike rol in China se sagtemagbenadering. Deur netwerke met politieke, ekonomiese en akademiese elites te bou, insluitend die aanbieding van beurse, opleidingsprogramme en diplomatieke uitruilings, bevorder China ’n gunstige beskouing van die land se ontwikkelingsmodel (Zafar en Ahmed 2025). Hierdie strategie word verder versterk deur China se groeiende invloed in Afrika se medialandskap. Staatsmedia soos China Global Television Network (CGTN) en Xinhua News Agency versprei narratiewe van “wen-wen-samewerking” en bied ’n teenwig teen Westerse diskoerse (Kurlantzick 2023; Zhang, Wasserman en Mano 2016).
China se Afrika-beleid is ingebed in ’n breër visie vir ’n multipolêre wêreldorde waarin multilateralisme, ontwikkeling en soewereiniteit sentraal staan. Volgens Zheng (2010) en Hillman (2020) weerspieël hierdie visie China se strewe om internasionale magsverhoudinge te hervorm ten gunste van groter verteenwoordiging vir ontwikkelende lande. Afrika word in amptelike dokumente gekonseptualiseer as ’n strategiese vennoot in hierdie proses. Inisiatiewe soos die GPI en GSI dien as praktiese instrumente waardeur hierdie visie geïmplementeer word. Rolland (2017) toon aan dat die GPI bydra tot die herstrukturering van internasionale ekonomiese netwerke, terwyl Hillman (2020) argumenteer dat dit China se strategiese invloed in Afrika verdiep.
Empiries gesproke is China se betrokkenheid in Afrika wydverspreid en multidimensioneel. Dit sluit in infrastruktuurprojekte soos die opgradering van die Tanzanië-Zambië-spoorlyn (Tazara), die ontwikkeling van hawens soos Lekki in Nigerië, en die implementering van ’n digitale syroete wat fokus op 5G/6G, KI en satelliettegnologie (Ngundu 2025). Verder word verkryging van hulpbronne, soos litium in Zimbabwe en Mali, koper in Botswana en Zambië, en kobalt in die DRK, strategies geïntegreer in China se ekonomiese beleid. Op diplomatieke vlak gebruik China Afrika se steun in multilaterale forums soos die VN om internasionale doelwitte te bevorder, terwyl beleidsinisiatiewe soos nultariewe op uitvoere van 53 Afrikalande handel en ekonomiese samewerking stimuleer (Chihwai 2024).
In samevatting van hierdie afdeling word vermeld dat die gevolge van China se Afrika-strategie ingewikkeld en veelvoudig is. Aan die een kant is daar beduidende geleenthede vir infrastruktuurontwikkeling, ekonomiese groei en tegnologiese vooruitgang. Aan die ander kant is daar verskeie uitdagings, insluitend skuldvolhoubaarheid, afhanklikheid en verhoogde geopolitieke mededinging met die VSA en, in ’n mindere mate, Rusland. China se groeiende veiligheidsrol en ideologiese invloed kan ook Afrika se strategiese outonomie beïnvloed. Nietemin bly China se Afrika-beleid ’n omvattende en dinamiese strategie wat die vasteland se ontwikkelingspad en posisie binne die internasionale orde toenemend vorm.
2.2.3 Rusland se strategiese belange
Rusland se Afrika-beleid en strategie het oor die afgelope dekade ’n merkbare herlewing beleef en word gekenmerk deur ’n samevoeging van historiese erfenis, geopolitieke doelwitte en pragmatiese ekonomiese belange. Hierdie benadering is nie ad hoc nie, maar vloei direk voort uit amptelike beleidsraamwerke soos die Foreign Policy Concept of the Russian Federation. Ten opsigte van Afrika fokus die beleidsraamwerk op die bou van ’n multipolêre wêreldorde en die vermindering van Westerse invloed, terwyl Afrika as ’n strategiese vennoot in die konteks van Globale Suide-samewerking beskou word. Die beleid prioritiseer sterker politieke en diplomatieke bande, uitbreiding van militêre en veiligheidsamewerking (veral operasies om terrorisme te bestry), en die ontwikkeling van ekonomiese samewerking in energie, mynbou en handel. Die beleid beklemtoon ook respek vir soewereiniteit en nie-inmenging in die interne aangeleenthede van Afrikastate met ’n sterk antikoloniale narratief. Afrika word dus beskou as ’n sleutelstreek vir Rusland se globale strategiese invloed (The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation 2023). Die institusionalisering van hierdie beleid word verder bevestig deur platforms soos die Russia-Africa Summit, wat dien as ’n formele meganisme om Russiese betrokkenheid op die vasteland te koördineer en uit te brei (Summitafrica.ru 2023).
Hierdie strategie is diep gewortel in die historiese nalatenskap van die Sowjetunie tydens die Koue Oorlog, toe Moskou aktief antikoloniale bewegings in Afrika ondersteun het.5 Soos aangetoon deur geskiedskrywers Shubin en Mazov (2013), het hierdie ondersteuning militêre opleiding, wapenverkope en diplomatieke erkenning ingesluit, veral in Angola, Mosambiek en Ethiopië. Dié geskiedenis word vandag doelbewus heraktiveer in amptelike Russiese diskoers om ’n wettige, ideologiese raamwerk van anti-imperialistiese solidariteit te skep. Dié raamwerk word in die 2023-beleidsdokument beklemtoon deur te fokus op soewereiniteit, nie-inmenging en multipolariteit (The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation 2023).
Op diplomatieke vlak word hierdie beleidsbeginsels prakties geïmplementeer deur ’n versterking van Rusland se teenwoordigheid en netwerkvorming in Afrika. Die uitbreiding van diplomatieke infrastruktuur, insluitend nuwe ambassades in Niger, Sierra Leone en Suid-Soedan en die opgradering van konsulaatkantore in Gambië en Liberië dien as empiriese voorbeelde (TVP World 2025). Die doelwit is om Rusland se internasionale diplomatieke uitreik te versterk en steun in multilaterale forums te konsolideer. Volgens ontledings deur Ramani (2023) is hierdie diplomatieke uitbreiding daarop ingestel om steun uit die Globale Suide te mobiliseer en Rusland se internasionale isolasie te versag, veral in die konteks van die Oekraïne-konflik.
Die 2023-buitelandsebeleidkonsep beklemtoon veiligheidsamewerking as ’n sleutelmeganisme vir invloed. ’n Verslag van die Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI 2024) bevestig dat Rusland die grootste wapenverskaffer aan Afrika is, met beduidende uitvoere na Algerië, Egipte en Angola. Wapenverkope word dikwels gekoppel aan breër strategiese doelwitte, naamlik die onderhouding van militêre toerusting en logistieke ondersteuning wat langtermyn afhanklikheid van Afrikalande skep. Rusland se militêre ooreenkomste met Mali en Burkina Faso sluit nie net wapens in nie, maar ook opleiding en operasionele ondersteuning, wat direk aansluit by die beleidsdoelwit om veiligheidsvennootskappe as ’n meganisme vir politieke invloed te gebruik (Ramani 2023).
Hierdie dinamika word verder versterk deur Rusland se uitgebreide opleiding van militêre personeel. Offisiere van Afrikalande word in Russiese militêre akademies opgelei, en tegniese opleiding vir wapenstelsels word plaaslik verskaf. Soos Trenin (2019) aandui, vergemaklik hierdie praktyk die vorming van elite-netwerke wat lojaliteit en institusionele afhanklikheid bevorder. Dit is ’n duidelike implementering van die beleid se fokus om langtermyn verhoudinge te vestig.
’n Unieke en empiries goed gedokumenteerde uitvloeisel van Rusland se strategie is die gebruik van private militêre maatskappye, veral die Wagner-groep en opvolgeenhede soos die Afrikakorps. In die Sentraal-Afrikaanse Republiek (SAR), Mali en Libië verskaf hierdie groepe regimebeskerming, terrorismebestrydingsoperasies en opleiding. ’n Verslag van die Council on Foreign Relations (2023) toon dat veiligheidsdienste dikwels direk gekoppel is aan die verkryging van konsessies in goud- en diamantmyne. Verder vergestalt Rusland se gebruik van private militêre maatskappye die praktyk van aanneemlike ontkenbaarheid (“plausible deniability”) wat die Russiese regering in staat stel om indirek by veiligheids- en militêre aktiwiteite betrokke te raak sonder formele aanspreeklikheid. Dit versterk die buigsaamheid van die land se buitelandse beleid en beperk diplomatieke risiko’s (United Nations 2025).
Ekonomies word die beleidsdoelwitte van hulpbrontoegang en ontwikkeling van strategiese sektore duidelik belig deur projekte in die energie- en mynbousektore. Staatsbeheerde ondernemings soos Rosatom is betrokke by kernenergie-ooreenkomste in lande soos Egipte (El Dabaa-projek), terwyl Russiese firmas in olie- en gasprojekte regoor Afrika belê. Hierdie betrokkenheid weerspieël die beleidsprioriteit om Rusland as ’n sleutelspeler in internasionale energievoorsiening te posisioneer en ekonomiese vennootskappe te versprei. Die sogenaamde hulpbronne-vir-veiligheid-model is sigbaar in lande soos die SAR, waar veiligheidsondersteuning direk gekoppel is aan hulpbronontginning (Council on Foreign Relations 2023; Snyman 2025).
Verder is Rusland se strategie daarop gemik om media en ekonomiese instrumente vir invloed te gebruik. Media en digitale platforms soos RT (Russia Today), Sputnik en Telegram dien as die kern van Rusland se beleid om die Russiese boodskap aan Afrikalande oor te dra. Herd (2021) voer aan dat die kanale hulleself as ’n brug tussen Afrika en Rusland beskou en plaaslike joernaliste oplei om pro-Russiese inhoud te skep. Die doel is om Rusland as die enigste ware vennoot vir Afrika uit te beeld. Die uitvoer van graan funksioneer verder as ’n gestruktureerde diplomatieke meganisme binne Rusland se buitelandse beleid, veral in die nadraai van Rusland se inval in Oekraïne. Graan is byvoorbeeld ’n meganisme vir die verlening van humanitêre hulp, ’n diplomatieke meganisme in bilaterale en multilaterale verhoudinge, en ’n meganisme vir normatiewe en propagandistiese invloed. Deur voedselveiligheid strategies met geopolitieke doelwitte te integreer, poog Rusland om invloed in Afrika te konsolideer en uit te brei, terwyl dit terselfdertyd alternatiewe netwerke van afhanklikheid en samewerking buite die Westerse orde bevorder (The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation 2023).
Rusland se Afrika-strategieë hou voordele vir die land en vir Afrika in. Vir Afrikalande is Rusland ’n alternatiewe vennoot wat nie streng politieke voorwaardes stel nie en groter ruimte vir die uitoefening van beleid en veiligheidsondersteuning moontlik maak. Vir Rusland beteken dit verhoogde geopolitieke invloed, toegang tot kritieke hulpbronne en diplomatieke steun in internasionale organisasies. Tog is die nadele ewe beduidend. Voorbeelde uit Mali en die SAR toon dat Russiese betrokkenheid dikwels met menseregteskendings en die versterking van outoritêre regimes gepaardgaan. Die slotsom is dat Russiese invloed beperk bly tot die beskerming van politieke elites en uitbreiding van strategiese invloed, eerder as breë ekonomiese ontwikkeling.
3. Realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie in perspektief
3.1 Oorsig van IB-teorieë en perspektiewe op grootmoondheidsmededinging in Afrika
Die studie van internasionale politiek het na die einde van die Eerste Wêreldoorlog diepgaande veranderinge ondergaan, vanaf normatief-filosofiese oorwegings tot empiries ondersteunde teoretiese raamwerke wat staatsoptrede binne ’n regeringlose internasionale stelsel verklaar (Dunne, Kurki en Smith, reds., 2016). Hierdie ontwikkeling weerspieël nie net historiese konflik en magsverskuiwings nie, maar ook die akademiese strewe na ’n geïntegreerde begrip van konflik, samewerking, orde en verandering. Voor die Eerste Wêreldoorlog was internasionale politiek grotendeels beïnvloed deur klassieke politieke filosofie en internasionale reg (Keene 2006). Die verwoesting van die oorlog het egter die behoefte geskep om empiries gegronde insigte oor konflik en vrede te ondersoek wat gelei het tot die stigting van die Volkebond in 1920. Woodrow Wilson, president van die VSA van 1913 tot 1921, was ’n groot kampvegter vir die stigting van die organisasie (Levin jr. 1968; Angell 2017). In The twenty years’ crisis het Carr (2001)6 kritiek gelewer op die Volkebond deur te wys dat magsrealiteite dikwels onderskat word en dat norme slegs binne ’n magsraamwerk betekenisvol is. Carr se denkrigtings het die weg gebaan vir die ontwikkeling van realisme as oorheersende denkrigting in IB-teorieë.
Realisme is die eerste stelselmatige poging om internasionale politiek binne ’n regeringlose, internasionale politieke stelsel te help verstaan. Die afwesigheid van ’n sentrale gesag plaas die staat se veiligheid bo alle ander oorwegings, met mag en oorlewing as primêre dryfvere, soos omskryf deur Morgenthau (2005)7 in Politics among nations. Klassieke realiste beklemtoon die onbetroubaarheid van ander state en die selfhelpkarakter van die internasionale politieke stelsel as die kern van konflik en mededinging. Strukturele realisme, of neorealisme, brei hierdie perspektief uit deur te fokus op die internasionale politieke stelsel se struktuur, waarin die verspreiding van mag state se beleid en strategiese keuses beperk en rig (Waltz 2010). Hierdie raamwerk verduidelik waarom die internasionale politieke stelsel verander oor tyd, byvoorbeeld die verskuiwing van ’n bipolêre stelsel tydens die Koue Oorlog (die VSA as die oorheersende wêreldmag) na ’n multipolêre stelsel ná die Koue Oorlog (die opkoms van verskeie wêreldmoondhede) (Mearsheimer 2019). Realiste onderskei tussen defensiewe en offensiewe realisme. Defensiewe realiste (Waltz 2010), beskou veiligheid as primêr vir oorlewing, terwyl offensiewe realiste magsuitbreiding as primêr vir oorlewing beskou (Mearsheimer 2019). Die onderskeid tussen defensiewe en offensiewe realisme bied empiries waardevolle raamwerke vir die ontleding van konflik, die vorming van bondgenootskappe en die balansering van mag.
Liberalisme bied ’n ander perspektief deur samewerking as prakties en volhoubaar binne ’n regeringlose, internasionale politieke stelsel te beskou (Keohane en Nye 2012). Die intellektuele oorsprong van liberalisme is Immanuel Kant se Perpetual peace (Humphrey 1991-vertaling), wat argumenteer dat republikeinse regerings, internasionale reg en ekonomiese interafhanklikheid as middele dien om oorlog en konflik te verminder. Keohane (2005) beklemtoon dat internasionale organisasies samewerking bevorder deur transaksiekoste te verminder, vertroue te versterk en interafhanklikheid tussen state te struktureer. Nye jr. (2004) se begrip sagte mag illustreer verder dat invloed nie net deur militêre of ekonomiese kapasiteit bepaal word nie, maar ook deur kulturele aantrekkingskrag en gedeelde norme, soos in die Europese Unie (EU) se samewerkingstrukture en China se vorme van sagte mag (Confucius-sentrums, kulturele vertonings en media).
Konstruktivisme fokus op hoe norme, gedeelde betekenisse en identiteite staatsoptrede struktureer. Belange word sosiaal gevorm deur historiese praktyke en intersubjektiewe norme (Wendt 1999). Ander werke, insluitend dié van Ruggie (1998) en Checkel (1998), beklemtoon die wedersydse vorming van strukture en kulturele betekenisse en hoe norme geïnternaliseer word binne staatsbeleid en identiteit. Hierdie perspektief verduidelik dat staatsoptrede nie slegs deur strukturele motiewe bepaal word nie, maar ook deur historiese en kultuursosiologiese kontekste waarin leiers en elites saamwerk.
Kritiese teorie is ’n benadering wat die bestaande internasionale orde bevraagteken en ondersoek hoe mag, ongelykheid en oorheersing in wêreldpolitiek gehandhaaf word. Anders as tradisionele teorieë soos realisme en liberalisme, wat die internasionale stelsel as gegewe aanvaar, fokus kritiese teorie op hoe politieke, ekonomiese en sosiale strukture ontstaan en wie daarby baat vind. Die benadering is sterk beïnvloed deur Karl Marx se Das Kapital en die Frankfurt Skool.8 Kritiese teoretici argumenteer dat internasionale instellings, ekonomiese stelsels en selfs idees oor veiligheid dikwels die belange van magtige state, elites of oorheersende groepe bevorder. Daarom poog denkers in kritiese teorie nie net om die wêreld te verklaar nie, maar ook om maniere te vind om die internasionale politieke stelsel regverdiger en meer inklusief te maak. ’n Toonaangewende skrywer in kritiese teorie is Robert Cox (1981), wat aanvoer dat alle teorieë “vir iemand en vir ’n doel” bestaan. Dit beteken dat teorieë nie slegs neutrale beskrywings van die werklikheid is nie, maar sekere perspektiewe, belange en doelwitte weerspieël.
Realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie bied elk ’n unieke perspektief waardeur strategiese mededinging tussen die VSA, China en Rusland in Afrika verstaan kan word. Vanuit ’n realistiese perspektief poog die VSA, China en Rusland om strategiese invloed in Afrika uit te brei deur middel van militêre teenwoordigheid, veiligheidsvennootskappe en toegang tot hulpbronne. Die balans van mag is die kernfokus. Liberalisme beklemtoon egter dat samewerking moontlik is deur middel van internasionale organisasies, ekonomiese interafhanklikheid en sagte mag. Die VSA bevorder multilaterale en demokratiese samewerking, terwyl China die GPI gebruik om ekonomiese infrastruktuur en interafhanklikheid uit te brei.
Konstruktivisme, wys dat staatsbelange gevorm word deur identiteite, norme en gedeelde betekenisse. Die VSA, China en Rusland het elkeen bepaalde narratiewe oor ontwikkeling, historiese bande en kulturele betrokkenheid wat invloed uitbou en versterk. Kritiese teorie bevraagteken hierdie magstrukture deur te wys hoe internasionale, ekonomiese en politieke stelsels ongelykheid reproduseer en sekere state bevoordeel. In dié verband word China se ekonomiese projekte, die VSA se bevordering van demokrasie, en Russiese veiligheidsbetrokkenheid almal beskou as deel van ’n groter stryd vir oorheersing.
Saam bied hierdie teorieë ’n geïntegreerde raamwerk om te verstaan hoe materiële mag, organisatoriese samewerking, sosiale idees en strukturele ongelykheid die dinamiek van grootmoondheidsmededinging in Afrika vorm.
3.2 Kernbegrippe in IB-teorieë
Hierdie afdeling integreer kernbegrippe binne die tradisies van realisme, liberalisme (neoliberalisme as uitvloeisel van liberalisme), konstruktivisme en kritiese teorie. Die begrippe bied ’n samehangende raamwerk om mededinging tussen die VSA, China en Rusland te verstaan. Die kernbegrippe verskaf nie net duidelikheid nie, maar maak dit ook moontlik om ingewikkelde gedrag, soos absolute mag, relatiewe mag, magsbalans, vennootskapvorming en strategiese optrede, analities te vergelyk en te verklaar. Die kernbegrippe word prakties toegepas in afdeling 4.
Eerstens word die anargiese aard van die internasionale politieke stelsel beskryf. In internasionale betrekkinge verwys anargie na die afwesigheid van ’n wêreldregering wat gesag oor alle state uitoefen. Die vraag is of anargie as ’n gemeenskaplike vertrekpunt vir realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie in die ontleding van internasionale verskynsels dien, en hoe dié teorieë se interpretasie van die begrip verskil. Die antwoord is dat die vier makroteorieë die bestaan van anargie erken, maar op verskillende maniere interpreteer.
Anargie is ’n kernbegrip in die teorie van realisme, en dwing state om op oorlewing, mag en veiligheid te fokus. Internasionale konflik en magsmededinging word grootliks vanuit die begrip van anargie verklaar. Liberalisme erken die bestaan van anargie, maar argumenteer dat konflik vermy kan word deur saam te werk in internasionale organisasies, en ekonomiese interafhanklikheid en demokratiese beginsels te bevorder (Roach en Barber 2024). Konstruktivisme erken ook die bestaan van anargie, maar beskou die begrip as sosiaal gekonstrueer. Hier word verwys na Wendt (1999) se bekende stelling: “Anargie is wat state daarvan maak.” Dit beteken dat die aard en gevolge van anargie bepaal word deur state se spesifieke beskouings oor norme en idees en hoe dit deur state geïnterpreteer word. Kritiese teorie is minder geneig om anargie as vertrekpunt te aanvaar. Die fokus vir kritiese teorie is eerder op historiese, ekonomiese en sosiale wisselwerking en magsverhoudinge wat die internasionale stelsel vorm. In die afwesigheid van ’n sentrale wêreldregering kan die VSA, China en Rusland in Afrika meeding vir hulpbronne, markte en militêre uitbreiding sonder om deur ander gesagstrukture beheer te word. Mededinging tussen die drie groot moondhede is dus ’n uitvloeisel van anargie as strukturele kenmerk van die internasionale stelsel.
Dit is verder belangrik om tussen anargie as ’n strukturele kenmerk van die internasionale stelsel en anargie as nie-strukturele element van chaos of interne wanorde binne state te onderskei. Die volgende voorbeelde illustreer die onderskeid. In die DRK verteenwoordig burgeroorloë en geweld chaos en wanorde binne die staat. Wanneer buurlande en eksterne moondhede (VSA, China, Rusland) egter by die konflik betrokke raak om hulle eie veiligheids- en ekonomiese belange te bevorder, weerspieël dit anargie op internasionale vlak. Daar is geen wêreldgesag wat die moondhede se optrede kan beheer nie. Militêre staatsgrepe in Mali, Burkina Faso en Niger is voorbeelde van politieke onstabiliteit binne die state en nie anargie as strukturele kenmerk van die internasionale stelsel nie. Dit vind egter betekenis vir anargie as strukturele kenmerk wanneer internasionale organisasies en ander state nie die mag het om die staatsgrepe te voorkom en militêre optrede af te dwing nie. Die beperkte sukses van die VN om konflik op te los is ’n gepaste voorbeeld van anargie as ’n strukturele kenmerk van die internasionale stelsel. Die VN kan bemiddel, vredesendings stuur en sanksies aanbeveel, maar beskik nie oor absolute gesag om vrede en veiligheid in konfliksones te bewerkstellig nie. Konflik en staatsgrepe is dus voorbeelde van interne wanorde en swak staatskapasiteit, terwyl die onvermoë van eksterne rolspelers en internasionale organisasies om hierdie situasies te beheer die anargiese aard van die internasionale stelsel illustreer.
Tweedens funksioneer state binne ’n selfhelpstelsel, waar oorlewing die primêre doelwit is en geen staat op ’n ander kan staatmaak vir veiligheid nie. Selfhelp in internasionale betrekkinge is direk verwant aan anargie, omdat die afwesigheid van ’n sentrale wêreldgesag beteken dat geen oorkoepelende regering state kan beskerm of reëls kan afdwing nie. Die gevolg is dat state in ’n anargiese, internasionale stelsel verantwoordelikheid vir hulle eie oorlewing moet aanvaar. Militêre, ekonomiese en diplomatieke vermoëns word gebruik om bedreigings teen te staan en belange te bevorder (Roach en Barber 2024). In ’n selfhelpstelsel is vertroue tussen state beperk, aangesien geen waarborg bestaan dat ander state mag vir eie voordeel gebruik nie. State se strewe na mag lei dus tot mededinging, wapenopbou en die sluit van strategiese vennootskappe as maniere om onsekerheid te verminder. Selfs wanneer samewerking plaasvind, is dit dikwels tydelik en gebaseer op wedersydse belange eerder as absolute vertroue. Die versterking van een staat se veiligheid mag deur ander state as potensiële bedreigings beskou word. Selfhelp is ’n kernbegrip in internasionale betrekkinge en toon aan hoe state hulle gedrag in die anargiese, internasionale stelsel struktureer en nasionale belange prioritiseer (Grieco 1988).
Derdens is relatiewe mag, soos deur Grieco (1988) verduidelik, ’n kernbegrip in realisme. Die begrip verwys na die vergelyking van ’n staat se mag met dié van ander state eerder as die totale hoeveelheid mag wat ’n staat besit. In die internasionale politieke stelsel is state nie net bekommerd oor hoeveel mag hulle het nie, maar ook oor hoe hulle mag vergelyk met potensiële mededingers s’n. Hierdie idee sluit aan by Powell (1999), wat beklemtoon dat state hulle posisies voortdurend evalueer om magsverskuiwings te bepaal en hoe om veiligheid en oorlewing te handhaaf. Selfs al verhoog ’n staat ekonomiese of militêre vermoëns, kan onsekerheid steeds toeneem indien ’n ander staat vinniger of in groter mate groei. Relatiewe mag is nou verbind aan die idee van veiligheid en mededinging, waar state nie net samewerking nastreef nie, maar ook poog om te voorkom dat ander state ’n groter strategiese voordeel verkry. Selfs wanneer samewerking moontlike voordele vir alle state inhou, kan dit beperk word indien ’n staat vrees dat ’n ander staat meer voordeel uit die samewerking sal verkry. Dit staan in IB-teorie bekend as die probleem van relatiewe winste.
Twee ander begrippe, wat in verband staan met relatiewe winste, is wen-verloor-verhoudinge of nulsom-uitkomste. Een staat kan wen slegs indien ’n ander staat verloor, omdat daar ’n vaste hoeveelheid mag of voordeel is wat tussen state verdeel word (Powell 1999). Hierdie dinamika word verder verduidelik deur Walt (1987), wat aantoon hoe state in ’n anargiese stelsel bondgenootskappe vorm en strategiese gedrag aanpas om potensiële bedreigings te balanseer, eerder as om bloot op absolute winste te fokus. Dit beklemtoon hoe samewerking dikwels deur wantroue en strategiese berekening beperk word. Indien twee state byvoorbeeld handel dryf en albei ekonomies baat vind, kan een staat steeds bekommerd wees dat die ander staat vinniger groei en uiteindelik ’n militêre of strategiese voordeel verkry. Hierdie vrees kan samewerking beperk of selfs konflik bevorder, aangesien die fokus op die behoud van relatiewe voordeel is en nie op absolute winste nie. Relatiewe mag staan dus sentraal tot realisme, omdat dit verklaar waarom state dikwels mededinging bo samewerking verkies, selfs in situasies waar samewerking wedersyds voordelig kan wees. Dit beklemtoon die konstante fokus op oorlewing, veiligheid en die voorkoming van magsverlies in ’n anargiese internasionale stelsel (Walt 1987).
Twee voorbeelde illustreer hoe relatiewe mag in die praktyk werk. Eerstens: Tydens die Koue Oorlog het die wapenwedloop tussen die VSA en die Sowjetunie duidelik die logika van relatiewe mag weerspieël. Albei state het militêre en kernwapenvermoëns opmerklik uitgebrei, nie omdat hulle militêr ’n voorsprong wou handhaaf nie, maar eerder weens die vrees dat onvermoë om te produseer tot ’n agteruitgang in militêre vermoëns sou lei (Gaddis 2005). Selfs wanneer sekere ooreenkomste oor wapenbeheer, soos die Strategic Arms Limitation Talks (SALT) moontlike stabiliteit kon bied, was daar steeds diep wantroue dat een party ’n strategiese voordeel kon verkry. Die fokus was dus nie daarop om wedersydse veiligheid te verseker nie, maar op magsbalansering. Dit is ’n tipiese voorbeeld van Powell (1999) se redenasie oor wantroue en onsekerheid in die anargiese internasionale stelsel en Grieco (1988) se idee van relatiewe voordeel. ’n Tweede voorbeeld: In die hedendaagse internasionale stelsel is strategiese mededinging tussen die VSA en China ’n duidelike voorbeeld van relatiewe mag in werking. Selfs al is daar wedersydse ekonomiese afhanklikheid, fokus albei state op wie vinniger tegnologiese en militêre vooruitgang kan maak, veral op gebiede soos die vervaardiging van halfgeleiers, KI en maritieme militêre vermoëns. Beperkings in tegnologie en handel toon hoe samewerking beperk word deur die vrees dat winste in ekonomiese integrasie kan lei tot ’n groter relatiewe voordeel vir die ander party (US Department of Commerce 2023). Hierdie dinamika weerspieël Walt (1987) se siening dat state strategiese gedrag aanpas om potensiële bedreigings te balanseer eerder as om bloot op samewerking te vertrou.
Vierdens is daar die begrippe absolute mag en absolute winste. Keohane (2005) skryf dat absolute mag die basis van ’n staat se vermoë uitmaak, naamlik totale kapasiteit om op te tree en invloed uit te oefen, terwyl dit by absolute winste gaan om die voordeel of uitkoms wat ’n staat uit mededinging of samewerking verkry. Daar is ’n verband tussen die twee begrippe, omdat ’n groter mate van absolute mag dikwels die potensiaal verhoog vir groter absolute winste. Absolute winste beïnvloed die motivering van state om met ander state saam te werk, aangesien state met groter kapasiteit en vermoëns verwag om groter voordeel uit samewerking te verkry. Absolute mag en absolute voordeel is egter nie direk afhanklik van mekaar nie, aangesien ’n staat met groter absolute mag nie noodwendig groter absolute winste uit ’n spesifieke verhouding verkry nie. Kleiner state kan soms groter winste uit samewerking kry as groter state. Die fokus in liberalisme is op absolute winste, terwyl realisme die konteks waarbinne die beleid uitgevoer word, skep (Keohane 2005; Gilpin 1981). Die gevolge van hierdie onderskeid is dat absolute winste samewerking bevorder, terwyl relatiewe winste samewerking beperk. Absolute winste staan ook bekend as wen-wen-verhoudinge of nie-nulsom-uitkomste.
Vyfdens is die veiligheidsdilemma, soos deur Jervis (1978: 167–214 ) beskryf, een van die belangrikste begrippe in die studie van IB-teorieë, veral binne die teorie van realisme. Dit verwys na ’n situasie waar ’n staat se pogings om eie veiligheid te versterk, onopsetlik ’n gevoel van onsekerheid en bedreiging by ander state verhoog. Dit skep ’n siklus van wantroue, spanning en potensiële konflik. In ’n anargiese internasionale stelsel, waar daar geen sentrale gesag of wêreldregering bestaan nie, kan state nie seker wees van ander state se bedoelings nie. Selfs wanneer ’n staat militêre vermoëns uitbrei vir doeleindes van verdediging, kan ander state dit as potensiële bedreigings interpreteer. Hierdie onsekerheid spruit voort uit die feit dat daar geen absolute manier is om te onderskei tussen defensiewe en offensiewe militêre vermoëns nie. Gevolglik aanvaar state dat selfhelp nodig is om oorlewing te verseker. Spanning tussen die VSA en China in die Indo-Stille Oseaan- streek word deur die lens van die veiligheidsdilemma verstaan. Die VSA se weermag is ontplooi om nasionale belange en belange van Japan en Suid-Korea as bondgenote te beskerm. China beskou die betrokkenheid van die VSA se weermag as ’n bedreiging en skerp sy eie veiligheid op om aggressie en uitbreiding van die VSA die hoof te bied (International Crisis Group 2025a). Belangrik is dat die veiligheidsdilemma nie noodwendig tot oorlog lei nie, maar die waarskynlikheid van samewerking bemoeilik. Dit skep ’n omgewing van permanente onsekerheid, waar state geneig is om die ergste van mekaar te verwag. Jervis (1978) redeneer dat internasionale organisasies dié onsekerheid kan versag, maar solank as wat die internasionale stelsel anargies is, kan onsekerheid nooit werklik uitgeskakel word nie. Die veiligheidsdilemma beklemtoon die tragiese aard van internasionale politiek. State streef veiligheid na, maar pogings om veiligheidsdoelwitte te bereik kan juis onveiligheid vir almal vergroot.
Sesdens beklemtoon liberale insigte die rol van ekonomiese interafhanklikheid en multilaterale organisasies in die bevordering van samewerking, selfs binne ’n anargiese internasionale politieke stelsel. Nietemin kan hierdie interafhanklikheid ook nuwe kwesbaarhede en vorme van strategiese afhanklikheid skep (Keohane en Nye 2010).’n Uitvloeisel van liberalisme is neoliberalisme, waar Krasner (1983) en Axelrod (1984) as toonaangewende skrywers van die teorie argumenteer dat samewerking tussen state moontlik is, selfs binne ’n anargiese internasionale stelsel. Neoliberaliste beskou state as rasionele rolspelers wat eiebelang nastreef, maar ook bereid is om saam te werk wanneer dit tot wedersydse voordeel strek. Anders as klassieke liberalisme, wat fokus op vrede, demokrasie en interafhanklikheid as breër normatiewe ideale vir wêreldorde, is neoliberaliste meer analities en fokus op praktiese meganismes wat samewerking moontlik maak, veral deur internasionale organisasies en regimes (Keohane en Nye 2010). Hierdie organisasies verminder ongelyke verhoudinge in die deel van inligting, verlaag transaksiekoste en bevorder vertroue tussen state. Neoliberalisme is van besondere waarde om grootmoondheidsgedrag te verklaar, omdat dit aantoon hoe selfs mededingende state steeds kan saamwerk op gebiede soos handel, veiligheid en klimaat, waar samewerking binne organisasies konflik verminder en voordele verhoog.
In die sewende plek speel ideologie ’n belangrike rol om state se idees, waardes en oortuigings in internasionale betrekkinge te verstaan. Ideologie help om te verduidelik hoe state belange definieer en optrede regverdig. Ideologie neem verskillende vorme aan, soos liberalisme, nasionalisme of sosialisme, en speel ’n rol in hoe samewerking of konflik tussen state ontstaan. Die uitvoerbaarheid van ideologie verskil sterk tussen die hoofteorieë in internasionale betrekkinge. In realisme is ideologie betreklik onbelangrik, aangesien realiste fokus op mag, veiligheid en oorlewing in ’n anargiese stelsel. Ideologie word as ’n middel gebruik om invloed uit te oefen eerder as werklike dryfkrag van gedrag. In liberalisme is ideologie van beperkte belang en word dit gebruik om waardes soos demokrasie, menseregte en samewerking tussen state en internasionale organisasies te bevorder. Ideologie staan sentraal tot konstruktivisme, omrede ideologie die norme, identiteite en idees vorm wat bepaal hoe state hulle belange verstaan en hoe hierdie belange sosiaal gekonstrueer word. Vanuit die perspektief van kritiese teorie word ideologie krities ondersoek, aangesien dit bestaande ongelykhede en historiese patrone van oorheersing regverdig en bestendigheid verleen aan magstrukture soos imperialisme en kapitalisme. Ideologie vervul dus ’n beperkte rol in realisme, ’n ondersteunende rol in liberalisme, ’n kernrol in konstruktivisme en ’n kritiese rol in kritiese teorie (Dunne, Kurki en Smith, reds., 2016).
Konstruktivisme in internasionale betrekkinge beklemtoon dat internasionale politiek nie slegs deur materiële mag, ekonomiese hulpbronne of militêre vermoëns bepaal word nie, maar ook deur idees, norme, identiteite en intersubjektiewe betekenisse wat tussen state ontwikkel. Volgens hierdie benadering is die internasionale stelsel ’n sosiaal gekonstrueerde werklikheid waarin die gedrag van state gevorm word deur hoe hulle mekaar interpreteer, eerder as deur objektiewe of strukturele kenmerke alleen. State reageer dus nie bloot op materiële bedreigings nie, maar op begrip van ander se bedoelings, historiese ervarings en kulturele persepsies (Wendt 1999; Johnston 2003). Binne hierdie raamwerk is anargie nie ’n onveranderlike toestand nie, maar ’n sosiale orde wat deur voortdurende wisselwerking tussen state geskep en herskep word. Dit beteken dat wat as “bedreigings” of “bondgenootskappe” beskou word, kan verander soos wat norme en identiteite ontwikkel. Internasionale organisasies speel in hierdie konteks ’n belangrike rol as ruimtes waar norme nie net toegepas word nie, maar ook onderhandel en getransformeer word. Dit beïnvloed beide samewerking en konflik (Tsygankov 2016). Opkomende moondhede soos China gebruik byvoorbeeld internasionale organisasies om bestaande Westerse norme uit te daag en alternatiewe normatiewe raamwerke te bevorder, wat kan lei tot verandering in globale verwagtinge en internasionale gedrag (Ikenberry 2018). Konstruktivisme beklemtoon dus dat verandering in wêreldpolitiek moontlik is omdat idees en sosiale betekenisse nie staties is nie, maar voortdurend deur wisselwerking en interpretasie hervorm word (Nagy 2023).
Kritiese teorie in internasionale betrekkinge fokus op die ontleding van hoe globale magstrukture, ongelykheid en historiese prosesse van oorheersing, veral kapitalisme en imperialisme, die wêreldorde vorm en handhaaf. Anders as realisme en liberalisme, verwerp kritiese teorie die aanname dat state gelyke en rasionele rolspelers in ’n neutrale anargiese stelsel is. In plaas daarvan beklemtoon die teorie dat die internasionale stelsel ingebed is in historiese en ekonomiese verhoudings wat sekere state bevoordeel en ander benadeel. Elke teorie weerspieël sekere belange en kan bestaande magsverhoudinge legitimeer. Vanuit kritiese teorie word tradisionele teorieë soos realisme gekritiseer omdat hulle magspolitiek en konflik as natuurlik en onvermydelik voorstel, terwyl hulle die historiese oorsprong van ongelykheid ignoreer. Strange (1996) argumenteer dat realisme verkeerdelik internasionale politiek bloot tot anargie en magsbalans reduseer, aangesien die teorie nie die diep strukture van die internasionale ekonomie en finansiële stelsels in ag neem nie. Verder kritiseer Strange liberalisme deur aan te toon dat internasionale organisasies nie noodwendig ongelykheid verminder nie, maar dit dikwels reproduseer deur bestaande magsverhoudinge te verstewig. Selfs konstruktivisme word gekritiseer, omdat die fokus op idees en norme nie voldoende is om die materiële realiteite van ekonomiese uitbuiting en strukturele ongelykheid te verklaar nie. Daarom beklemtoon kritiese teorie dat werklike verandering in internasionale betrekkinge moontlik is slegs deur die transformasie van onderliggende ekonomiese en politieke strukture wat globale ongelykheid in stand hou (Linklater 1998).
’n Ander begrip wat spesifiek van waarde is om Rusland se verhoudinge met Afrikalande te ontleed, is die beskermheer–kliënt-verhouding. Dit is ’n ongelyke politieke verhouding waarin ’n magtige rolspeler beskerming, hulpbronne of militêre en ekonomiese steun aan ’n swakker rolspeler verskaf. Dit gebeur in ruil vir lojaliteit, politieke steun of toegang tot strategiese voordele (Joseph 1987). Hierdie verhouding is dikwels informeel, maar kan sterk gestruktureer wees en kom gereeld voor in internasionale politiek waar afhanklikheid en invloed belangrik is. Ten opsigte van internasionale betrekkinge bied hierdie begrip ’n nuttige lens om mag en samewerking te verstaan. Realisme beskou die verhouding as ’n strategiese instrument vir magsuitbreiding en veiligheid binne ’n anargiese stelsel. Liberalisme vertolk die verhouding as interafhanklikheid, maar beklemtoon die ongelyke voordeel tussen die beskermheer en kliënt. Konstruktivisme beskou die verhouding as die deel van betekenisse, identiteite en sosiale verwagtinge (Baylis, Smith en Owens 2020).
Samevattend toon hierdie geïntegreerde raamwerk dat mededinging tussen die VSA, China en Rusland nie tot een dimensie beperk is nie, maar eerder die resultaat is van die samevoeging van strukturele faktore (anargie en selfhelp), strategiese oorwegings (relatiewe mag en balansering), organisatoriese samewerking (interafhanklikheid en multilateralisme), ideegebaseerde invloed (konstruktivisme), en beskerming vir lojaliteit.
Tabel 1. ’n Vergelykende tabel van kernbegrippe in IB-teorieë
| Kernbegrip | Realisme | Liberalisme | Konstruktivisme | Kritiese teorie |
| Anargie | ✓ | ✓ | ✓ | 0 |
| Selfhelp | ✓ | 0 | 0 | 0 |
| Magsbalans | ✓ | 0 | 0 | 0 |
| Interafhanklikheid | 0 | ✓ | 0 | 0 |
| Identiteit en norme | 0 | 0 | ✓ | 0 |
| Ongelykheid en oorheersing | 0 | 0 | 0 | ✓ |
Tabel 1 bied ’n vergelykende oorsig van die kernbegrippe wat met die vier hoofteorieë van internasionale betrekkinge geassosieer word. Die tabel toon dat realisme die sterkste fokus plaas op anargie, selfhelp en magsbalans as verklarings vir staatsgedrag in die internasionale stelsel. Liberalisme deel die erkenning van anargie met realisme, maar beklemtoon ekonomiese interafhanklikheid as ’n meganisme wat samewerking tussen state moontlik maak. Konstruktivisme erken eweneens die bestaan van anargie, maar fokus veral op die rol van identiteite, norme en gedeelde betekenisse in die vorming van staatsbelange en internasionale gedrag. Kritiese teorie onderskei hom van die ander benaderings deur die klem te plaas op ongelykheid en oorheersing as strukturele kenmerke van die internasionale stelsel. Die tabel illustreer dus hoe elke teorie verskillende dimensies van internasionale politiek beklemtoon en saam ’n omvattende raamwerk vir die ontleding van strategiese mededinging tussen groot moondhede bied.
4. Strategiese mededinging tussen die VSA, China en Rusland: ’n teoretiese ontleding
4.1 Die VSA
Die uitgangspunt in hierdie afdeling is dat die VSA nie ontwikkeling (liberalisme) as doelwit in Afrika beskou nie, maar ’n vorm van herstruktureerde magsuitbreiding voorstaan wat ekonomiese, militêre en normatiewe dimensies saamvoeg onder die dekmantel van samewerking en stabiliteit.
Volgens ’n verslag van die VSA se National Intelligence Council (2025) is internasionale magsuitoefening toenemend ’n funksie van multipolêre mededinging. In hierdie konteks word Afrika stelselmatig in internasionale magsblokke geïntegreer en is die fokus minder op die ontwikkeling van gemeenskappe en ekonomieë. Die uitbreiding van Africom,9 insluitend operasies van onbemande lugvaartuie (hommeltuie) in Somalië, Niger en Libië, toon hoe militêre teenwoordigheid as veiligheidsamewerking herformuleer word, maar in die praktyk die soewereiniteit van Afrikastate beperk. Eksterne beheer word deur die VSA as norm geïnstitusionaliseer (US Department of Defense 2024).
Die begrip selfhelp is ’n groot oorweging vir die VSA se najaag van strategiese belange in Afrika. Die kwessie is nie om op gelyke voet met ander moondhede mee te ding nie, maar om veiligheid na geopolitiese randgebiede te eksternaliseer. Afrika word as strategiese tussensone beskou en gebied waar hulpbronne bekom word. Die Lobito-korridor-projek10 bevestig die neomerkantilistiese patroon waarin hulpbronne in Afrika binne die raamwerke van die VSA en Westerse vennote geïntegreer word. Om kritieke minerale as nasionale veiligheid te raam, en hulpbronne in Westerse industriële veiligheidsraamwerke te integreer dien as beweegrede (US Geological Survey 2024).
Die VSA se betrokkenheid in Afrika word ook verstaan deur die begrip relatiewe mag, soos Sheehy (2024) uitwys in sy ontleding van hedendaagse grootmoondheidsmededinging in infrastruktuur- en ontwikkelingspolitiek. Projekte soos die Lobito-korridor-projek en die United States International Development Finance Corporation se beleggings om ontwikkeling in Afrika te ondersteun, dien nie slegs as ontwikkelingsinisiatiewe nie, maar as strategiese instrumente om Chinese invloed in voorsieningskettings van kritieke minerale te beperk. Vanuit die lens van realisme is Afrika dus, volgens Sun (2025) se vertolking van Sino-Amerikaanse mededinging, ’n streek van geopolitieke mededinging waar infrastruktuur en finansiële netwerke magsverskuiwings in die internasionale stelsel beïnvloed. Selfs wanneer die VSA se betrokkenheid in Afrika as die vestiging van vennootskappe en ontwikkeling voorgestel word, is die onderliggende doelwit om afhanklikheid te herstruktureer ten gunste van Amerikaanse belange. Hierdie dinamika word weerspieël in Amerika se Nasionale Veiligheidstrategie (NVS), wat China as strategiese mededinger raam en Afrika as ’n hoofstreek van grootmoondheidsmededinging beklemtoon.
Die liberale voorstelling van die VSA se strategie in Afrika, gebaseer op organisasies, interafhanklikheid, norme en samewerking, is nie neutraal nie, maar ingebed in die voortsetting van die VSA se strukturele oorheersing. Liberale organisasies en norme bevorder nie altyd samewerking nie, maar aanvaar sekere belange as universeel vanselfsprekend. In hierdie verband kan die VSA se bevordering van interafhanklikheid in Afrika gelees word as ’n vorm van gestruktureerde integrasie in ’n wêreldorde wat reeds deur Westerse kapitaal en organisasies oorheers word.
Die begrip interafhanklikheid, wat in liberalisme veronderstel is om konflik te verminder, het vir die VSA ’n teenoorgestelde betekenis. “Interafhanklikheid” is vir die VSA ’n middel om ongelyke verhoudinge te skep en Afrikalande in internasionale voorsieningskettings te integreer. Skrywers soos Bond (2014) beweer dat die VSA doelbewus internasionale finansieringstrukture skep waar kapitaal noordwaarts gerig bly, terwyl risiko’s en skuld in die Suide gekonsentreerd is. Die gevolg is dat die VSA se aannames oor die wedersydse voordeligheid wat ontwikkeling inhou, inderwaarheid daarop gerig is om verdeeldheid tussen die Noorde en Suide in stand te hou. Die rol van die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en die Wêreldbank, beide deur die VSA gestig, het volgens George (1992) ten doel om staatskapasiteit in Afrika te verswak. Hulle dien nie as stabiliseerders van ontwikkeling nie, maar as kanale van neoliberale magsuitoefening en konsolideer die belange van die VSA en sy vennote in Afrika.
Die VSA se fokus op demokrasie en goeie bestuur kan eweneens gekritiseer word as ’n vorm van normatiewe magsuitoefening. Programme soos die bevordering van demokrasie deur die United States Agency for International Development (USAID) word dikwels geregverdig as ondersteuning vir politieke stabiliteit. Robinson (2013:228–34) toon egter in ’n empiriese ondersoek oor die agentskap aan dat demokratiese bevordering selektief toegepas word en dikwels gekoppel is aan strategiese belange eerder as deurlopende normatiewe verbintenisse. Hierdie selektiwiteit ondermyn liberaliste se aanspraak dat demokrasie universeel bevorder word. Verder is die VSA se deelname in streeksorganisasies in Afrika ’n vorm van strukturele ongelykheid waar ideologie gebruik word om organisatoriese reëls, kapitaalvloei en handelspraktyke vas te stel. Liberalisme beklemtoon dat alle samewerkende partye baat kan vind in onderhandelinge, maar dat met die VSA as die oorheersende mag, die werklike verspreiding van winste ongelyk bly. Dit sluit aan by Cox (1981) se argument dat die oorheersende wêreldmag oor die vermoë beskik om internasionale en streeksorganisasies te reproduseer om die land se belange te verteenwoordig. Samevattend word aangedui dat die VSA se sagte mag in Afrika nie samewerking as hoofdoelwit nastreef nie, maar ’n subtiele instrument van invloed is wat die VSA se internasionale magsverhoudinge versterk en in stand hou.
Die veiligheidsdilemma word in ’n groot mate in Afrika deur eksterne moondhede gereproduseer. ’n Verslag van die VSA se Department of Defense (2024) wys op militêre teenwoordigheid as defensief en stabiliserend, maar empiriese bewyse deur SIPRI (2025) toon meer ingewikkelde uitkomste. Dit wys onder meer dat verhoogde militêre aktiwiteit in die Sahel saamval met toenemend swak staatsbestuur en burgerlike onveiligheid. In Niger het militêre samewerking nie volhoubare stabiliteit meegebring nie, maar bygedra tot die wettiging van militêre elites wat Westerse teenwoordigheid later verwerp het. Hierdie patroon dui op ’n selfondermynende veiligheidslogika waarin militêre ingryping konflik reproduseer eerder as oplos (Aljazeera 2024). Defensiewe ontplooiings kan deur ander state as bedreigend vertolk word, wat die klassieke veiligheidsdilemma in werking stel. Dit word geïllustreer met die teenwoordigheid van die VSA se magte in die Sahel en die Horing van Afrika. Militante groepe mobiliseer optredes teen die VSA, terwyl plaaslike regerings se afhanklikheid van die VSA se veiligheidsdienste toeneem. Die veiligheidsdilemma dra verder by tot die verbrokkeling van staatstrukture. Clapham (1996) beklemtoon dat eksterne inmenging interne magsbalanse kan destabiliseer. Dié punt word deur Menkhaus (2014: 1–17) se ontleding van Somalië, waar teenterrorisme-operasies plaaslike konflik vererger het, bevestig. Lake (2009) vertolk die VSA se rol in Afrika as ’n poging om institusionele kapasiteit te bou en te versterk, maar die teenoorgestelde uitkoms is waar. Veiligheidstrukture in organisasies word verswak as gevolg van ongelyke verhoudinge tussen rolspelers. Finnemore (1996) skryf dat die oorheersende wêreldmoondheid veiligheidstrukture in internasionale organisasies vorm omdat rolspelers die waardes en norme van die moondheid in ag neem wanneer besluit word om beskermend of bedreigend op te tree.
Vanuit ’n konstruktivistiese perspektief speel idees, waardes en norme ’n belangrike rol in die vorming van internasionale betrekkinge en state se gedrag (Finnemore 1996). Die VSA poog daarom om hierdie norme in Afrika te versprei deur diplomatieke betrokkenheid, ontwikkelingshulp en ondersteuning aan demokratiese organisasies aan te bied. Tog word konstruktivistiese aansprake oor norme en demokrasie gekritiseer as ’n manier waarop ideologie gebruik word om strategiese belange te bevorder. Volgens Hopf (2002) funksioneer norme nie altyd neutraal nie, maar word dikwels ideologies geformuleer om spesifieke buitelandsebeleidsdoelwitte te regverdig. Die VSA bevorder byvoorbeeld menseregte as universele waardes, maar die toepassing daarvan is nie altyd konsekwent nie. Voorbeelde uit Egipte, Ethiopië en Rwanda toon dat veiligheids- en strategiese belange dikwels voorkeur geniet bo die beskerming van menseregte. Hierdie teenstrydigheid dui daarop dat die bevordering van norme soms ondergeskik is aan geopolitieke oorwegings. As gevolg hiervan word die geloofwaardigheid van die VSA se normatiewe leierskap in Afrika bevraagteken. Dit skep terselfdertyd geleenthede vir ander normatiewe ordes om invloed uit te oefen, veral China se model, wat nie-inmenging en soewereiniteitsgesentreerde ontwikkeling beklemtoon (Amare 2025). Die VSA se konstruktivistiese invloed in Afrika is dus nou verweef met die bevordering van ideologie, waar normatiewe doelwitte en strategiese belange dikwels saamvloei.
Donald Trump se Amerika Eerste-benadering dui op ’n heroriëntering van die VSA se beleid in Afrika. Die VSA as die oorheersende mag in wêreldpolitiek het tradisioneel ’n sterk invloed in die AU en streeksorganisasies gehad. Onder die tweede Trump-administrasie verskuif die fokus egter weg van multilaterale bestuur na transaksiegerigte bilaterale verhoudinge wat ontwerp is om Amerikaanse voordele te maksimeer (The White House 2025). Volgens Gavin (2025), senior vennoot vir Afrika-beleid by die Council on Foreign Relations, het die VSA se multilaterale betrokkenheid in Afrika afgeneem, terwyl bilaterale veiligheids- en hulpbronooreenkomste toegeneem het. Vanuit realisme word hierdie verskuiwing verstaan as ’n uitdrukking van die vermeerdering van mag en strategiese selfbelang, waar buitelandse beleid heroriënteer word om direkte geopolitieke en materiële voordele te verseker. Liberalisme beklemtoon egter dat die afname in multilateralisme die VSA se rol as stabiliserende invloed in die AU en ander instellings verswak. Vanuit konstruktivisme weerspieël dit ’n heroriëntering van Afrikalande as strategiese ruimtes binne die VSA se buitelandse beleid, waar Afrikalande as onderhandelbare entiteite vir energie, mededinging en invloed beskou word.
Kritiese teorie plaas die VSA se betrokkenheid in Afrika binne ’n breër strukturele magsorde. Bestaande ekonomiese en politieke strukture in Afrika word gereproduseer om vorme van afhanklikheid te skep en Afrikastate binne die VSA se ontwikkelings- en veiligheidsraamwerke op te neem. Die VSA se militêre teenwoordigheid, ekonomiese voorwaardelikheid en selektiewe normtoepassing beperk Afrikalande se strategiese outonomie, selfs wanneer samewerking plaasvind. Gill (1993) argumenteer dat die VSA deur middel van internasionale organisasies beleidshervorming in Afrika afdwing, byvoorbeeld die aanbied van ontwikkelingshulp en veiligheidsamewerking. Die hervorming gaan met politieke voorwaardes gepaard wat die VSA se strategiese belange versterk en minder klem op plaaslike ontwikkeling lê. Kritiese teorie wys daarop dat die VSA se betrokkenheid in Afrika nie slegs oor ontwikkeling of veiligheid handel nie, maar oor die instandhouding van ’n internasionale magsorde wat Afrika se beleidsruimte om ontwikkeling binne raamwerke soos die AU se Agenda 2063 uit te voer, beperk (Chae en Han 2024).
Die vier teorieë dui aan dat die VSA se betrokkenheid in Afrika gekenmerk word deur ’n samevoeging van realisme, organisatoriese invloed, normatiewe beheer en strukturele ongelykheid. Realisme beklemtoon dat die VSA ’n strategiese ruimte skep vir magsuitbreiding, toegang tot natuurlike hulpbronne en militêre teenwoordigheid. Liberalisme fokus op die VSA se bevordering van instellings, reëls en regulasies in handel met Afrika, soos die IMF, Wêreldbank en ontwikkelingsprogramme wat ongelyke uitkomste en afhanklikheid versterk. Konstruktivisme verduidelik hoe die VSA norme soos demokrasie en menseregte versprei, maar dat hierdie norme selektief en strategies toegepas word om invloed te behou. Kritiese teorie argumenteer dat al hierdie praktyke uiteindelik ingebed is in die VSA se oorheersende wêreldorde wat strukture van afhanklikheid in Afrika reproduseer en die VSA se posisie versterk.
4.2 China
Hierdie afdeling fokus op China se strategiese posisionering binne Afrika, en die ontleding is binne die tradisies van realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie geanker. Die doel is om ’n geïntegreerde toepassing van die vier teorieë op China se ekonomiese, veiligheids- en normatiewe praktyke in Afrika aan te bied.
Vanuit ’n realistiese perspektief word China se betrokkenheid in Afrika primêr verstaan as ’n funksie van selfhelp en die vermeerdering van mag binne ’n anargiese internasionale stelsel. Mearsheimer (2019) se offensiewe realisme argumenteer dat groot moondhede se invloed uitbrei wanneer materiële geleenthede ontstaan, veral in streke wat kritieke hulpbronne en strategiese toegang bied. Dié logika is sigbaar in die DRK, waar Chinese maatskappye soos China Molybdenum beherende aandele in die Tenke Fungurume-kopermyn verkry het, wat direkte toegang tot kobalt en koper verseker. Die minerale word gebruik in die vervaardiging van batterye, digitale tegnologie en militêre nywerhede (Zimmerman en Walsh 2025). Die verankering van hulpbronne versterk China se relatiewe nywerheidsposisie in mededinging vir tegnologiese vooruitgang en toon hoe ekonomiese uitbreiding ’n vorm van strukturele magsopbou word. Terselfdertyd konseptualiseer realisme die veiligheidsdilemma as ’n inherente gevolg van China se eksterne uitbreiding, soos geïllustreer deur die bou van ’n militêre basis in Djiboeti. Die teenwoordigheid van die basis lei tot spanning en konflik met ander moondhede in die streek (Kovrig 2018). Die bou van infrastruktuur soos GPI-projekte word ook verstaan deur die lens van realisme. Hier word die Addis Abeba-Djiboeti-spoorlyn as voorbeeld genoem, waar nie net handel bevorder word, maar ook die uitbreiding van invloed en toegang tot noodsaaklike hulpbronne. Verder word lenings en beleggings aangebied, wat langtermyn verhoudinge en afhanklikheid skep en China se relatiewe magsposisie teenoor ander moondhede versterk (Zafar en Ahmed 2025:744–57).
Neoliberalisme is ’n teorie wat insigte in China se betrokkenheid in Afrika kan verskaf. Volgens Krasner (1983) en Axelrod (1984) lê die teorie klem op die rol van interafhanklikheid en internasionale organisasies as stabiliserende meganismes om konflik te vermy en samewerking te bevorder. Focac-aksieplanne funksioneer as organisatoriese raamwerke wat beleid tussen China en 53 Afrikalande struktureer. Binne die Focac-raamwerk word samewerking in infrastruktuur, handel, digitale ekonomie en openbare gesondheid geïnstitusionaliseer. Vanuit ’n neoliberale perspektief verminder Focac dus transaksiekoste en verhoog samewerking tussen China en Afrikalande. Tog problematiseer empiriese bewyse hierdie optimistiese aannames van samewerking. In Ethiopië het China die Addis Abeba-Djiboeti-spoorlyn gefinansier en ontwikkel as deel van infrastruktuur- en ontwikkelingsamewerking. Alhoewel die projek aanvanklik ekonomiese integrasie en handelsverbindings versterk het, het dit terselfdertyd tot beduidende skuld van ontvangerlande gelei. As gevolg van laer as verwagte uitvoerinkomste was Ethiopië later genoodsaak om met China te heronderhandel vir die terugbetaling van skuld. Dit het ’n toenemende mate van finansiële afhanklikheid en strukturele kwesbaarheid blootgelê (Brautigam en Hwang 2016). ’n Ander voorbeeld is Zambië, waar Chinese staatsinstellings finansiering vir die ontginning van koper en die bou van infrastruktuur verskaf het. Die projekte het egter hewige debat oor die herstrukturering van skuld en ekonomiese soewereiniteit ontlok, wat Brautigam (2019) se argument ondersteun dat interafhanklikheid in praktyk dikwels ongelyke onderhandelingsmag weerspieël. Verder is Focac ’n belangrike kanaal vir normatiewe institusionalisering. Die herhaalde bevestiging van die “een China”-beleid deur Afrikastate, in ruil vir finansiële ondersteuning vir die bou van infrastruktuur, toon dat Focac nie net ekonomiese samewerking bevorder nie, maar ook politieke lojaliteite vorm. In Kenia, waar die Mombasa-Nairobi-standaardspoorlyn met Chinese finansiering en aanleg ontwikkel is, word die projek deur staats- en Chinese media uitgebeeld as ’n voorbeeld van “wen-wen-ontwikkeling”, terwyl kritici eerder die langtermyn fiskale en operasionele afhanklikheid uitlig (Van Staden 2019). As slotsom word aangevoer dat China se betrokkenheid in Afrika hoofsaaklik deur eie nasionale belange en bilaterale ooreenkomste gedryf word, eerder as deur multilaterale forums en gedeelde reëls. Om dié rede bied neorealisme nie ’n samevattende verklaring van samewerking nie.
Deur die lens van die konstruktivisme word China se Afrikabeleid nie slegs deur materiële belange soos handel, hulpbronne en marktoegang gedryf nie, maar ook deur die aktiewe produksie en verspreiding van identiteit en norme. Callahan (2016) argumenteer dat China se internasionale rol binne ’n diskoers van Suid-Suid-samewerking geraam word. Binne hierdie raamwerk word die Vyf Beginsels van Vreedsame Naasbestaan (Taylor 2014) herbevestig en prakties toegepas in diplomatieke samewerking. Tydens Zimbabwe se presidensiële krisis in 2008 het China deurgaans die beginsel van soewereiniteit beklemtoon om eksterne politieke ingryping teen te staan. Normatiewe magsvertoon word verder verdiep deur die Global Security Initiative (GSI), wat veiligheid herdefinieer as staatgesentreerde stabiliteit eerder as ingryping in die skending van menseregte. China se andersoortige denkwyse oor veiligheid is sigbaar in Mali, waar veiligheidsopleiding, toerusting en ontwikkelingshulp sonder politieke voorwaardes verskaf word. Esteban en Lin (2024) argumenteer dat die GSI ’n organisatoriese raamwerk skep waarin stabiliteit, staatskapasiteit en ontwikkelingsuitkomste voorrang bo liberale demokratiese hervorming geniet. China se normatiewe magsuitbreiding in Afrika het ten doel om ooreenkomste tussen identiteit, legitimiteit en organisatoriese mag te toon. Eerstens word China beskou as ’n ontwikkelingsvennoot en nie ’n land wat norme afdwing nie. Dit maak die land se invloed meer aanvaarbaar in postkoloniale lande waar Westerse betrokkenheid histories as gevestig en oorheersend ervaar is. Hierdie selfposisionering vorm deel van ’n breër strategie van samewerking eerder as normatiewe oorheersing. Tydens die koloniale periode is norme sterk deur Westerse moondhede afgedwing.11 Tweedens bied China se model ’n praktiese alternatief vir state wat vinnige infrastruktuurontwikkeling en veiligheidsondersteuning verlang, aangesien hulp sonder politieke voorwaardes aangebied word. Dit verminder die aantrekkingskrag van die VSA en Westerse lande se liberaal-demokratiese vereistes. Derdens skep herhaalde diplomatieke praktyke soos nie-inmenging en bilaterale samewerking nuwe normatiewe verwagtinge oor aanvaarbare internasionale gedrag. Dit versterk veiligheid en herdefinieer ontwikkeling as staatsgedrewe stabiliteit en ekonomiese groei eerder as die bevordering van demokrasie en menseregte (Taylor 2006; Alden en Large 2018).
Vanuit die perspektief van kritiese teorie word China se toenemende betrokkenheid in Afrika verstaan as ’n herkonfigurasie van internasionale kapitalisme en nie die bevordering van ekonomiese samewerking of Suid-Suid-solidariteit nie. China se multilaterale raamwerke soos Focac en die GPI funksioneer as organisatoriese meganismes waardeur ekonomiese integrasie, infrastruktuurontwikkeling en diplomatieke invloed saamgevoeg word. Die meganismes is vasgevang in internasionale produksienetwerke wat histories deur ongelyke magsverhoudings gekenmerk word. Afrika tree in baie gevalle op as verskaffer van grondstowwe en natuurlike hulpbronne, terwyl China die rol van verwerker en vervaardiger vervul, wat die globale waardeketting ongelyk laat funksioneer. Lande soos die DRK en Liberië voer hulpbronne uit na China, waar die hulpbronne in industriële produksie herverwerk word. Dit versterk afhanklikheidsverhoudinge tussen China en Afrikastate (Mthembu en Mabera 2021).
Hierdie patroon ondersteun Bond (2014) se argument dat Suid-Suid-samewerking dikwels bestaande wêreldsistemiese ongelykhede herproduseer eerder as om dit te transformeer. Alden en Large (2019) wys verder daarop dat China se Afrika-strategie toenemend gekenmerk word deur ’n samevoeging van ekonomiese diplomasie en strategiese belange wat nie losgemaak kan word van globale magsmededinging nie. Brautigam (2015) beklemtoon dat Chinese ontwikkelingsooreenkomste dikwels ingewikkeld is en beide geleenthede en nuwe vorme van skuld- en afhanklikheidsverhoudings skep. Kritiese teorie toon dus dat China se betrokkenheid in Afrika nie werklik ’n alternatief tot Westerse oorheersing verteenwoordig nie, maar eerder ’n herorganisering van globale mag binne bestaande strukture van ongelykheid is. Afrika se posisie in die wêreldekonomie is steeds beperk en afhanklik van transnasionale produksie- en finansiële netwerke wat deur eksterne rolspelers oorheers word.
Die vier teoretiese benaderings bied saam ’n multidimensionele verklaring van China se betrokkenheid in Afrika. Realisme interpreteer China se optrede as die vermeerdering van mag binne ’n anargiese stelsel, waar hulpbronne, infrastruktuur en militêre teenwoordigheid strategiese invloed versterk, soos gesien in die DRK en Djiboeti. Neoliberalisme beklemtoon institusionele samewerking deur Focac en interafhanklikheid, maar wys ook op ongelyke uitkomste soos skuld en afhanklikheid in Ethiopië en Zambië. Konstruktivisme fokus op normatiewe mag, waar China deur diskoerse van Suid-Suid-samewerking, nie-inmenging en die GPI legitimiteit bou en alternatiewe ontwikkelingsnorme vestig. Kritiese teorie argumenteer egter dat hierdie praktyke ingebed bly in globale kapitalistiese strukture wat ongelyke waardekettings herproduseer. Samevattend toon die vier teorieë dat China se rol nie eendimensioneel is nie, maar bestaan uit ’n kombinasie van magspolitiek, institusionele samewerking, normatiewe beïnvloeding en strukturele ongelykheid wat mekaar oorvleuel en verdiep.
Oor China se ideologiese invloed in Afrika voer Brown (2018) aan dat China se ideologiese magsuitbreiding diep gewortel is in Xi Jinping se denkwyse van Socialism with Chinese characteristics for a new era. By die 19de Nasionale Kongres van die Chinese Kommunistiese Party in 2017 is dié denkwyse van Xi amptelik in die party se grondwet opgeneem (Xi 2020). Die denkwyse van Xi word gekenmerk deur staatsgesentreerde ontwikkeling, die rigtinggewende rol van die Chinese Kommunistiese Party, vinnige modernisering en die prioritisering van stabiliteit en soewereiniteit bo liberale pluralisme. In Afrika is hierdie ideologie sigbaar deur Focac, die GPI en die Global Development Initiative. ’n Kernidee is die “gemeenskaplike toekoms vir die mensdom”-visie, wat ’n interafhanklike wêreldorde bevorder waar internasionale kwessies deur middel van samewerking opgelos word (Xi 2020).
Die ideologiese verband tussen China en die VSA word gekenmerk deur beide ooreenkomste en verskille. Albei prioritiseer ekonomiese groei, tegnologiese vooruitgang en internasionale invloed, en werk saam in multilaterale organisasies, byvoorbeeld die Groep van 20 en die Wêreldgesondheidsorganisasie. Die groot verskil lê egter in waardestelsels. China is ’n eenpartystaat wat fokus op stabiliteit, staatsbeheer en nie-inmenging, terwyl die VSA ’n liberale demokrasie is wat menseregte, verkiesingsdemokrasie en individuele vryhede beklemtoon. In buitelandse beleid bevorder China soewereiniteit en ontwikkeling, terwyl die VSA dikwels demokratiese hervorming en menseregte as voorwaardes vir hulp gebruik (Ikenberry 2011). Vir state in Afrika beteken hierdie verskillende waardestelsels dat gekies moet word tussen Chinese ontwikkelingshulp sonder politieke voorwaardes en hulp van die VSA gekoppel aan streng politieke voorwaardes. Om te kies tussen die VSA en China is dus ’n balanseringsaksie. Dit kan óf ekonomiese geleenthede en infrastruktuurontwikkeling versnel óf spanning skep oor bestuur, soewereiniteit en langtermyn politieke ontwikkeling (Alden en Large 2017).
China en Rusland deel belangrike ideologiese ooreenkomste. Albei lande verwerp Westerse oorheersing, bevorder multipolariteit, beklemtoon staatsoewereiniteit en nie-inmenging, en kritiseer liberale waardes soos menseregte en vrye verkiesings. Beide lande ondersteun ’n pragmatiese, staatsgesentreerde wêreldorde waar stabiliteit, veiligheid en ontwikkeling voorrang bo ideologiese hervorming geniet. Vir Afrika beteken ’n gedeelde China-Rusland-ideologie dat state groter beleidsruimte kry om ontwikkeling en stabiliteit te prioritiseer, sonder sterk politieke voorwaardes van die VSA, soos menseregtehervormings (Stent 2020).
Wat wil China met die visie bereik? China se ideologiese uitbreiding het vier hoofdoelwitte: (i) ekonomiese veiligheid deur toegang tot hulpbronne en markte; (ii) die bevordering van die land se ontwikkelingsmodel as alternatief vir Westerse liberalisme; (iii) groter diplomatieke steun in internasionale organisasies; (iv) die normalisering van ’n multipolêre wêreldorde waar Westerse oorheersing verminder word. Deur hierdie strategie poog China om sy globale status, invloed en legitimiteit te versterk, veral in ontwikkelende streke soos Afrika.
Ten opsigte van strategiese mededinging met die VSA en Rusland dien China se visie van ’n “gedeelde toekoms vir die mensdom” as strategiese raamwerk waardeur invloed en mededinging met die VSA en Rusland versterk word. Vanuit realisme beskou is die visie ’n instrument van magsuitbreiding. China gebruik ekonomiese integrasie, infrastruktuur en diplomatieke invloed om relatiewe mag teenoor dié van die VSA en Rusland te vergroot. Volgens liberalisme is die visie ’n poging om interafhanklikheid te bevorder deur handel, ontwikkeling en multilaterale samewerking, wat konflik kan verminder en samewerking kan verhoog. Konstruktivisme beklemtoon dat China die visie wil institusionaliseer in multilaterale platforms soos Focac om ontwikkeling en gemeenskaplike belang as internasionaal aanvaarde norme te vestig. Kritiese teorie beskou die visie as ideologiese instrument wat magsverhoudinge verdoesel en strukturele afhanklikheid tussen China en Afrikastate versterk onder die dekmantel van samewerking. Die visie funksioneer nie slegs as ideologie nie, maar ook as ’n praktiese geopolitieke strategie in mededinging met die VSA en Rusland.
4.3 Rusland
Die uitgangspunt in hierdie afdeling is dat Rusland se hernude betrokkenheid in Afrika verstaan moet word in antwoord op die anargiese internasionale stelsel waarin state selfbelang, veiligheid en strategiese belange prioritiseer. Rusland se optrede in Afrika word primêr deur realisme se dinamika van magsuitbreiding en die nastrewing van relatiewe mag gedryf. Liberale vorme van samewerking speel slegs ’n sekondêre en ondersteunende rol, terwyl begrippe van konstruktivisme soos identiteit en norme aangewend word om strategieë te regverdig. Die beskermheer-kliënt-verhouding wat in afdeling 3 beskryf is, bied insigte om Rusland se gedrag in Afrika te verstaan en word hier in verband met IB-teorieë gebring.
Die situasie waarin Rusland veiligheidsdienste lewer aan lande soos die SAR, Mali en Soedan, illustreer ’n tipiese beskermheer-kliënt-verhouding (Siegle 2022). Volgens realisme tree state hoofsaaklik op uit eiebelang om mag en veiligheid te vermeerder, en in hierdie geval gebruik Rusland militêre kapasiteit om invloed uit te brei en toegang tot waardevolle hulpbronne te verkry. Die lande raak afhanklik van Rusland se beskerming vir oorlewing, wat die ongelyke magsbalans en die direkte uitruil van materiële voordele vir magsuitoefening duidelik uitbeeld.
Die vorming van vennootskappe met geïsoleerde regimes versterk hierdie patroon verder deurdat Rusland strategiese vennootskappe bou wat nie op gedeelde norme gebaseer is nie, maar op wedersydse voordeel. Die klem op relatiewe mag, eerder as absolute oorheersing, word uitgebeeld deur die Rusland-Afrika-berade (2019 en 2023),12 wat daarop gemik is om Westerse invloed te balanseer (Ramani 2023).
In teenstelling hiermee bied liberalisme ’n beperkte vertolking van Rusland se betrokkenheid. Hoewel die teorie die rol van samewerking, interafhanklikheid en internasionale organisasies beklemtoon, dui die werklikheid daarop dat hierdie faktore ondergeskik is aan magspolitiek. ’n Verslag van die Carnegie Endowment for International Peace wys daarop dat Rusland se beraad in 2023 toon hoe betrokkenheid primêr strategies gemotiveerd is, in plaas van deur normgebaseerde samewerking. Volgens die ontleding word Rusland se strategie gedryf deur die soeke na invloed, toegang tot hulpbronne en die balansering van Westerse mag (Zaytsev 2023).
Rusland se wapenverkope en energie-ooreenkomste skep wel ’n vorm van interafhanklikheid, maar hierdie verhoudinge is struktureel ongelyk. Volgens data oor internasionale wapenhandel (SIPRI 2026) is Algerië tradisioneel die grootste Afrika-koper van Russiese wapens, terwyl lande soos Angola ook oor lang tydperke sterk militêre afhanklikheid van Russiese wapentuig ontwikkel het. Meer onlangs het samewerking met Burkina Faso ook toegeneem, veral in die konteks van veiligheidsamewerking en militêre ondersteuning in die Sahel-streek. Hierdie kliëntstate is in verskillende mate afhanklik van Rusland as beskermheer, wat die ongelyke magsbalans tussen die partye beklemtoon. Gevolglik versterk hierdie samewerking eerder regimeveiligheid as breër politieke of ekonomiese stabiliteit in die betrokke lande. Verder gebruik Rusland die VN om diplomatieke steun uit Afrika te mobiliseer, soos gesien in Afrikalande se uiteenlopende stemgedrag oor die Oekraïne-konflik. Hierdie realiteit beklemtoon dat liberalisme die rol van magspolitiek en selfbelang onderskat, en daarom nie ’n verklaringsraamwerk bied om Rusland se Afrika-gedrag te verklaar nie.
Rusland se invloed in Afrika kan gedeeltelik deur ’n konstruktivistiese lens verstaan word. Die land steun sterk op norme, identiteite en ideologiese narratiewe om betrokkenheid op die vasteland te legitimeer (Clunan 2009). Rusland se anti-Westerse uitsprake vind aanklank by verskeie Afrikastate as gevolg van historiese ervarings van kolonialisme en langdurige weerstand teen eksterne oorheersing (Tsygankov 2025). Dié ideologiese narratief vergemaklik die skep van politieke en veiligheidsvennootskappe, omrede Rusland se optrede dikwels as in ooreenstemming met die beginsels van soewereiniteit en selfbeskikking beskou word. Die gevalle van Burkina Faso, Mali en die SAR illustreer hoe normatiewe en ideologiese narratiewe gebruik word om verhoudinge met Rusland te regverdig en plaaslike politieke steun te versterk. In hierdie lande word temas soos antikolonialisme, anti-Westerse sentiment en weerstand teen buitelandse inmenging gereeld aangewend om Rusland as ’n geloofwaardige alternatief vir Westerse moondhede voor te stel (Ramani 2023). Vanuit ’n konstruktivistiese perspektief toon dit hoe idees en narratiewe politieke realiteite vorm en internasionale samewerking beïnvloed. Tog dui empiriese bewyse daarop dat hierdie ideologie nie konsekwent toegepas word nie. Beginsels soos soewereiniteit en nie-inmenging word dikwels selektief beklemtoon wanneer dit die belange van regerende elites of outoritêre regimes beskerm. Daarbenewens word inligtingsveldtogte en disinformasie gebruik om hierdie narratiewe verder te versterk en Rusland se rol positief voor te stel. Hoewel konstruktivisme dus waardevolle insigte bied in hoe Rusland se optrede deur ideologie en norme gelegitimeer word, is dit onvoldoende om die volle omvang van Rusland se betrokkenheid te verklaar (Ramani 2023).
Die ontginning van hulpbronne in die SAR dien as voorbeeld van hoe ekonomiese en veiligheidsbelange ineengestrengel is op ’n wyse wat plaaslike ontwikkeling ondermyn. In dié land bring mynbouaktiwiteite groot ontwikkeling vir die staat, maar dit vereis ook sterk veiligheid om hierdie rykdom te beheer en te beskerm, en dit is waar Russiese veiligheidskontrakteurs ’n groot rol speel (Bartha 2025). Verder versterk Rusland se ondersteuning van outoritêre regimes en elites bestaande magsongelykhede in Burkina Faso, Mali, Niger en Soedan, en beperk dit demokratiese ontwikkeling. ’n Verslag van die International Crisis Group (2025b) wys dat Russiese veiligheids- en militêre samewerking dikwels met regerings plaasvind wat demokratiese agteruitgang ervaar, veral in dele van die Sahel-streek. Rusland se betrokkenheid in Afrika se veiligheid word dikwels beskou as narratief wat wettigheid aan magsuitbreiding verleen en toegang tot natuurlike hulpbronne as minder belangrik beskou. Wapenhandel en veiligheidsamewerking word toenemend as instrumente van geopolitieke invloed eerder as net verdediging gebruik (SIPRI 2026). Hierdie perspektief word ondersteun deur Chatham House (2025) se “Freedom in the world”-verslag wat argumenteer dat eksterne magte in Afrika, insluitend Rusland, dikwels bestaande elitenetwerke versterk eerder as om breë demokratiese ontwikkeling te bevorder. Daarom kan geargumenteer word dat Rusland nie noodwendig ’n werklike alternatief vir Westerse invloed bied nie, maar eerder nuwe vorme van geopolitieke en ekonomiese magsuitbreiding in Afrika verteenwoordig.
Sakwa (2017) skryf dat kritiese teorie Rusland se voorstelling as ’n antikoloniale alternatief tot Westerse invloed bevraagteken. Alhoewel Rusland dikwels die beginsels van soewereiniteit en nie-inmenging beklemtoon, word antikolonialisme dikwels as narratief gebruik om legitimiteit vir invloed uit te bou. Rusland bied aan Afrikastate ’n alternatief vir Westerse voorwaardelike hulp, maar dit beteken nie noodwendig dat bestaande strukture van ongelykheid getransformeer word nie. Inteendeel, die fokus op veiligheid, hulpbronontginning en bilaterale diplomatieke ooreenkomste kan nuwe patrone van afhanklikheid skep wat plaaslike ontwikkeling en strategiese outonomie beperk. Kritiese teorie toon daarom dat Rusland se betrokkenheid in Afrika minder om bevryding van Westerse invloed gaan en meer om die herorganisering van mag binne ’n bestaande internasionale orde waarin Afrika steeds ’n perifere posisie beklee.
Die slot dui aan dat Rusland se betrokkenheid in Afrika duidelik deur realisme verklaar word, aangesien dit die sentrale rol van anargie, selfbelang, veiligheid en relatiewe mag beklemtoon. Konstruktivisme en liberalisme bied aanvullende insigte, maar bly sekondêr tot die realistiese kern. Kritiese teorie lewer egter ’n noodsaaklike normatiewe verdieping deur te wys dat hierdie betrokkenheid nie bloot ’n afbeelding van mededinging is nie, maar ook tot die voortsetting van internasionale ongelykhede in ontwikkeling bydra.
Tabel 2. Teoretiese raamwerk met voorbeelde
| Teorie | Fokus in Afrika | Voorbeeld uit artikel |
| Realisme | Mag en hulpbronne | China se beheer oor kobalt in die DRK |
| Liberalisme | Organisasies en handel | Die VSA se gebruik van Agoa vir marktoegang |
| Konstruktivisme | Identiteit en norme | Rusland se antikoloniale retoriek |
| Kritiese teorie | Ongelyke strukture | Skuldafhanklikheid as gevolg van infrastruktuurprojekte |
Tabel 2 verbind die vier teorieë met gepaste voorbeelde. Realisme fokus op mag en hulpbronne, soos China se beheer oor kobalt in die DRK. Liberalisme beklemtoon organisasies en handel, geïllustreer deur die VSA se Agoa-program vir marktoegang. Konstruktivisme rig die aandag op identiteit en norme, soos Rusland se antikoloniale retoriek. Kritiese teorie beklemtoon ongelyke strukture, met skuldafhanklikheid wat uit infrastruktuurprojekte voortspruit.
5. Gevolgtrekking
Hierdie artikel het die strategiese mededinging tussen die VSA, China en Rusland in Afrika ondersoek vanuit die teoretiese perspektiewe van realisme, liberalisme, konstruktivisme en kritiese teorie. Die hoofdoel was om te bepaal in watter mate hierdie IB-teorieë ’n omvattende en genuanseerde begrip kon bied van die betrokkenheid van die drie groot moondhede op die Afrikakontinent. In die geheel toon die ondersoek aan dat geen enkele teorie die ingewikkeldheid van mededinging volledig kan verklaar nie.
’n Belangrike bevinding van die ondersoek is dat wedywering tussen die VSA, China en Rusland nie ’n eenvoudige magstryd om hulpbronne en invloed is nie, maar ’n veelvoudige verskynsel wat deur verskillende benaderings gelyktydig gevorm word. Realisme verklaar die strewe na strategiese voordeel en veiligheid; liberalisme toon dat ekonomiese interafhanklikheid en organisatoriese betrokkenheid mededinging struktureer; en konstruktivisme beklemtoon die rol van idees, identiteit en narratiewe. Voorbeelde is China se wen-wen-samewerking, die VSA se demokratiese en veiligheidsgebaseerde diskoers, en Rusland se voorstelling van ’n multipolêre wêreldorde. Dit verleen wettigheid aan die drie lande se betrokkenheid in Afrika. Kritiese teorie plaas hierdie dinamika binne historiese patrone van ongelyke globale mag en voortdurende strukture van ekonomiese afhanklikheid.
Die ondersoek toon verder dat die VSA, China en Rusland se betrokkenheid in Afrika nie uitsluitlik deur eksterne ambisies gedryf word nie, maar deur pogings om strategiese belange met nasionale belange te versoen. Die VSA poog om globale stabiliteit te handhaaf, toegang tot strategiese vennootskappe te verseker en ’n liberale internasionale orde te bevorder, terwyl daar terselfdertyd gepoog word om geopolitieke invloed teen mededingers te beskerm en uit te brei. China streef hoofsaaklik na langtermyn ekonomiese veiligheid, toegang tot grondstowwe en markte, en die versterking van status as ’n opkomende, internasionale ekonomiese en politieke mag deur middel van infrastruktuurontwikkeling en ontwikkelingsamewerking. Rusland fokus op die herlewing en uitbreiding van grootmoondheidstatus, veral deur militêre samewerking, wapenooreenkomste en strategiese vennootskappe wat invloed in ’n multipolêre wêreldorde konsolideer. In al drie gevalle word Afrika dus nie bloot as ’n einddoel gesien nie, maar as ’n strategiese landskap waarbinne breër nasionale en globale doelwitte bereik en gebalanseer word.
Die unieke bydrae van die ondersoek lê eerstens daarin dat dit die mededinging tussen die VSA, China en Rusland in Afrika nie reduseer tot slegs ekonomiese uitbuiting of “nuwe kolonialisme” nie, maar dit stelselmatig herinterpreteer as mededinging vir mag, wat gelyktydig op veiligheid, ekonomie, norme, identiteit en globale strukture plaasvind. Die oorspronklike waarde van die ondersoek is dus dat vier groot teoretiese tradisies geïntegreer word om ’n volledige en gebalanseerde verklaring van dieselfde verskynsel te bied. Wat nuwe insigte betref, toon die ondersoek dat mededinging nie net oor hulpbronne of markte gaan nie, maar ook oor legitimiteit, invloed en die manier waarop Afrika binne die internasionale stelsel verstaan en verteenwoordig word. Narratiewe, idees en organisatoriese deelname is strategies net so belangrik soos militêre teenwoordigheid en handelsverhoudinge. Wat die drie moondhede se doelwitte betref, streef die VSA daarna om tradisionele geopolitieke invloed en die liberale internasionale orde te handhaaf deur middel van die sluiting van strategiese vennootskappe, veiligheidsamewerking en die bevordering van demokratiese norme. China streef na ekonomiese uitbreiding, infrastruktuurontwikkeling en langtermyn strategiese toegang tot hulpbronne en markte; en Rusland streef na geopolitieke ontwrigting van Westerse invloed, die uitbreiding van militêre samewerking, wapenverkope en die versterking van status as groot moondheid. Die oorspronklike blik van die ondersoek is dus dat die drie groot moondhede nie as afsonderlike rolspelers verstaan moet word nie, maar as deel van ’n dinamiese en veelvoudige stelsel van mededinging, waarin nie net materiële belange bevorder word nie, maar ook ideologiese, organisatoriese en strukturele ongelykheid. Ten slotte wys dit daarop dat Afrika ’n aktiewe landskap vir mededinging is en invloed voortdurend onderhandel en uitgedaag word.
Bibliografie
Boeke
Alden, C. en D. Large. 2017. China’s second continent: How a million migrants are building a new empire in Africa. Washington: One World Publications.
—. 2018. China and Africa: Building peace and security cooperation on the continent. Londen: Zed Books.
Angell, N. 2017. The great illusion. Herdruk. Londen: Creative Media Partners.
Axelrod, R. 1984. The evolution of cooperation. New York: Basic Books.
Baylis, J., S. Smith en P. Owens (reds.). 2020. The globalisation of world politics: an introduction to international relations. Oxford: Oxford University Press.
Bond, P. 2014. Elite transition: from apartheid to neoliberalism in South Africa. Londen: Pluto Press.
Brautigam, D. en J. Hwang. 2016. China-Africa economic diplomacy and the Addis Ababa-Djibouti Railway. Washington, DC: Johns Hopkins SAIS China-Africa Research Initiative.
Brown, K. 2018. The world according to Xi. Londen: I.B. Tauris.
Callahan, W.A. 2016. China dreams: 20 visions of the future. Oxford: Oxford University Press.
Carr, E.H. 2001. The twenty years’ crisis, 1919–1939: an introduction to the study of international relations. Herdruk. Londen: Palgrave.
Chihwai, P. 2024. Overview of China-Africa collaborations: opportunities and criticisms. In Muchie, Baskaran en Tang (reds.) 2024.
Clapham, C. 1996. Africa and the international system. Cambridge: Cambridge University Press.
Clunan, A.L. 2009. The social construction of Russia’s resurgence: aspirations, identity, and security interests. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Cooke, J.G. en R. Downie. 2010. African conflicts and U.S. diplomacy: roles and choices. Washington: Centre for Strategic and International Studies.
Dunne, T., M. Kurki en D. Smith (reds.). 2016. International relations theories: discipline and diversity. 4de uitgawe. Oxford: Oxford University Press.
Edimo, R.M.M. en J. Rajaoson. 2025. China’s Belt and Road Initiative in Africa: aid policies and economic development. Londen: Springer.
Esteban, M. en Y. Lin. 2024. China and international norms: evidence from the Belt and Road Initiative. Londen: Routledge.
Everill, B. 2025. Africonomics: a history of Western ignorance. New York: The New Press.
Finnemore, M. 1996. National interests in international society. Ithaca: Cornell University Press.
Frohman, B. en J. Rausch. 2025. Introduction: China’s military strategy and posture in an increasingly complex security environment. Washington: The National Bureau of Asian Research.
Gaddis, J.L. 2005. The Cold War: A new history. New York: Penguin Press.
George, S. 1992. The debt boomerang: How third world debt harms us all. Londen: Pluto Press.
Gill, S. 1993. Gramsci, historical materialism and international relations. Cambridge: Cambridge University Press.
Gilpin, R. 1981. War and change in world politics. Cambridge: Cambridge University Press.
Gray, C.S. 1999. Strategy in international politics. Londen: Routledge.
Grieco, J.M. 1988. Cooperation among nations: Europe, America, and non-tariff barriers to trade. New York: Cornell University Press.
Gwatiwa, T. en J. van der Merwe. 2021. Expanding US military command in Africa: elites, networks and grand strategy. Londen: Routledge.
Herd, G.P. 2021. Russia’s global reach: a security and statecraft assessment. Garmisch-Partenkirche: George C. Marshall European Center for Security Studies.
Hillman, J. 2020. The emperor’s new road: China and the project of the century. Connecticut: Yale University Press.
Hopf, T. 2002. Social construction of international politics: identities and foreign policies. Ithaca: Cornell University Press.
Humphrey, T. 1991. Kant’s (1795) Perpetual peace and other essays on politics, history, and morals. Vertaling. Indianapolis: Hackett Publishing.
Ikenberry, J. 2011. Liberal Leviathan: the origins, crisis, and transformation of the American world order. Princeton: Princeton University Press.
Jahn, B. (red.). 2006. Classical theory in international relations. Cambridge: Cambridge University Press.
Joseph, R. 1987. Politics in Africa: patronage and neopatrimonialism. Princeton: Princeton University Press.
Keene, E. 2006. Images of Grotius. In Jahn (red.) 2006:233–52.
Keohane, R.O. 2005. After hegemony: cooperation and discord in the world political economy. Hersiene uitgawe. Princeton: Princeton University Press.
Keohane, R.O. en J.S. Nye. 2012. Power and interdependence. 4de uitgawe. Boston: Longman.
Kohnert, D. 2025. Impact of Trump 2.0 on Sub-Saharan Africa. Hamburg: GIGA Institute for International Affairs.
Krasner, S. 1983. International regimes. Ithaca: Cornell University Press.
Kurlantzick, J. 2023. Beijing’s global media offensive. Londen: Oxford University Press.
Lake, D. 2009. Hierarchy in international relations. Ithaca: Cornell University Press.
Levin, N.J. jr. 1968. Woodrow Wilson and world politics: America’s response to war and revolution. Massachusetts: Amherst College.
Linklater, A. 1998. The transformation of political community: ethical foundations of the Post-Westphalian era. Cambridge: Polity Press.
Mearsheimer, J.J. 2019. The tragedy of great power politics. Hersiene uitgawe. New York: W.W. Norton & Company.
Morgenthau, H.J. 2005. Politics among nations: the struggle for power and peace. New York: McGraw-Hill.
Mthembu, P. en F. Mabera. 2021. Africa-China cooperation: towards an African policy on China? Londen: Springer.
Muchie, M., A. Baskaran en M. Tang (reds.). 2024. China-Africa science, technology and innovation collaboration. Singapoer: Springer Nature.
Nye, J.S. jr. 2004. Soft power: the means to success in world politics. New York: PublicAffairs Books.
Powell, R. 1999. In the shadow of power. Princeton: Princeton University Press.
Ramani, S. 2023. Russia in Africa: resurgent great power or bellicose pretender? Londen: Oxford University Press.
Roach, S.C. en D. Barber. 2024. International relations: the key concepts. Londen: Routledge.
Rolland, N. 2017. China’s Eurasian century? Political and strategic implications of the Belt and Road Initiative. Washington: National Bureau of Asian Research.
Sakwa, R. 2017. Russia against the rest: The post-Cold War crisis of world order. Cambridge: Cambridge University Press.
Schelling, T.C. 2020. Arms and influence. New Haven: Yale University Press.
Shubin, V. en S. Mazov. 2013. A history of African-Soviet relations. Moskou: Institute for African Studies, Russian Academy of Sciences.
SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute). 2024. Trends in international arms transfers. Stockholm: SIPRI.
Stent, A. 2020. The Putin-Xi partnership: Russia and China in the new world order. Princeton: Princeton University Press.
Stephane, B.E. 2025. Great power competition and African countries’ foreign policies. Parys, Frankryk: Sovereignpialpha.
Strange, S. 1996. The retreat of the state. Cambridge: Cambridge University Press.
Taylor, I. 2006. China and Africa: engagement and compromise. Londen: Routledge.
—. 2014. Africa rising? BRICS-diversifying dependency. Oxford: James Currey.
Trenin, D. 2019. Russia. Cambridge: Polity Press.
Walt, S. 1987. The origins of alliances. Ithaca: Cornell University Press.
Waltz, K.N. 2010. Theory of international politics. Herdruk. Long Grove, Illinois: Waveland Press.
Wendt, A. 1999. Social theory of international politics. Cambridge: Cambridge University Press.
Xi, J. 2020. The governance of China III. Beijing: Foreign Languages Press.
Zhang, X., H. Wasserman en W. Mano. 2016. China’s media and soft power in Africa: promotions and perceptions. Washington: Palgrave Macmillan.
Zheng, Y. 2010. The Chinese Communist Party as organizational emperor. Londen: Routledge.
Zimmerman, J. en K. Walsh. 2025. Tenke Fungurume Copper-Cobalt mine: Chinese financing for transition minerals. Williamsburg: College of William and Mary.
Artikels
Brautigam, D. 2019. Will China’s investments in industrial parks in Africa promote industrialisation on the continent? Oxford Review of Economic Policy, 35(3):438–60.
Checkel, J. 1998. The constructivist turn in international relations theory. World Politics, 50(2):324–48.
Cox, R. 1981. Social forces, states and world orders: beyond international relations theory. Millennium: Journal of International Studies, 10(2):126–55.
Ikenberry, J. 2018. The end of the liberal international order? International Affairs, 94(1):7–23.
Jervis, R. 1978. Cooperation under the security dilemma. World Politics, 30(2):167–214.
Johnston, A.I. 2003. Is China a status quo power? International Security, 27(4):5–56.
Menkhaus, K. 2014. State failure and ungoverned space in Somalia. Journal of Eastern African Studies, 8(3):1–17.
Nagy, S.R. 2023. BRICS expansion and the remaking of the global order. Asian Perspective, 47(4):611–30.
Robinson, W.I. 2013. Promoting polyarchy: 20 years later. International Relations, 27(2):228–34.
Ruggie, J.G. 1998. What makes the world hang together? Neo-utilitarianism and the social constructivist challenge. International Organization, 52(4):855–85.
Snyman, S. 2025. Russia in Africa: hybrid warfare, PMCs and Great-Power (Proxy) politics. Irish Studies in International Affairs, 36(1):1–19.
Solomon, H. 2025. Boko Haram: at the intersection of regional security complexes, Islamism and gender dynamics. Scientia Militaria: South African Journal of Military Studies, 53(1):1–22.
Tsygankov, A.P. 2016. Russia’s foreign policy: change and continuity in national identity. International Studies Review, 18(3):430–52.
—. 2025. Engaging the Global South with ideology and pragmatism: Russia’s re-emergence in Sub-Saharan Africa. Global Studies Quarterly, 5(2):ksaf044.
Zafar, S. en I. Ahmed. 2025. Chinese soft power diplomacy: a case study of China-Africa relations. Review Journal of Social Psychology & Social Works, 3(3):744–57.
Aanlyn bronne
African Development Bank Group. 2025. Power Africa Initiative. https://www.afdb.org/en/topics-and-sectors/initiatives-partnerships/power-africa-initiative (9 Desember 2025 geraadpleeg).
Aljazeera. 2024. US set to evacuate “illegal” troops from Niger. 20 Mei. https://www.aljazeera.com/news/2024/5/20/us-set-to-evacuate-illegal-troops-from-niger (13 April 2026 geraadpleeg).
Amare, T. 2025. Africa must strengthen continental unity to boost its global influence. 30 September. https://www.chathamhouse.org/2025/09/africa-must-strengthen-continental-unity-boost-its-global-influence (14 April 2026 geraadpleeg).
Arduino, A. 2020. The footprint of Chinese private security companies in Africa. Maart. https://static1.squarespace.com/static/5652847de4b033f56d2bdc29/t/5e7a733475a31172316a05d5/1585083189926/WP+35+-+Arduino+-+Chinese+Private+Security+Companies.pdf.
Bartha, L. 2025. The new scramble for Africa: The Great Power competition for the continent. 12 Julie. https://atlasinstitute.org/the-new-scramble-for-africa-the-great-power-competition-for-the-continent (10 Desember 2025 geraadpleeg).
Chae, J. en A. Han. 2024. An analysis of the US and PRC’s great power competition in Africa. https://ssrn.com/abstract=5001761 (15 Junie 2026 geraadpleeg).
Channel Africa. 2025. US overtakes China as the biggest foreign direct investor in Africa. 12 November. https://www.channelafrica.co.za/channelafrica/news/us-overtakes-china-as-the-biggest-foreign-direct-investor-in-africa (22 Desember 2025 geraadpleeg).
Chatham House. 2025. Freedom in the world. https://freedomhouse.org/sites/default/files/2025-02/FITW_World_2025_Feb.2025.pdf.
Corporate Council on Africa. 2025. CCA supports AGOA extension to strengthen US-Africa trade. 10 Desember. https://www.corporatecouncilonafrica.com/news/cca-supports-agoa-extension-to-strengthen-u-s--africa-trade(21 Desember 2025 geraadpleeg).
Council on Foreign Relations. 2023. Russia’s growing footprint in Africa. 28 Desember. https://www.cfr.org/backgrounders/russias-growing-footprint-africa (8 April 2026 geraadpleeg).
Dehner, J. 2025. The decline of America’s soft power in Africa: a strategic opportunity for the European Union (EU) and Germany. https://horninstitute.org/publications/the-decline-of-america-soft-power-in-africaa-strategic-opportunity-for-the-european-unioneu-and-germany/ (26 Augustus 2026 geraadpleeg).
De Villiers, J. 2025. Lobbying meets diplomacy: How AfriForum and Solidarity helped trigger US G20 boycott. Daily Maverick, 10 November. https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2025-11-10-lobbying-meets-diplomacy-how-afriforum-and-solidarity-helped-trigger-us-g20-boycott (2 Desember 2025 geraadpleeg).
Gavin, M. 2025. What’s at stake for Africa in 2025. Council on Foreign Relations, 20 Desember. https://www.cfr.org/articles/whats-stake-africa-2025 (15 April 2026 geraadpleeg).
International Crisis Group. 2025a. Asia in flux: the U.S., China and the search for a new equilibrium. 15 Mei. https://www.crisisgroup.org/rpt/asia/north-east-asia/china-united-states/347-asia-flux-us-china-and-search-new-equilibrium (14 April 2026 geraadpleeg).
—. 2025b. Mapping conflict: Russia’s growing influence in Africa. 2 Oktober. https://www.crisisgroup.org/vid/europe-central-asia/russia-internal/mapping-conflict-russias-growing-influence-africa (20 April 2026 geraadpleeg).
Kovrig, M. 2018. China expands its peace and security footprint in Africa. 24 Oktober. https://www.crisisgroup.org/cmt/asia-pacific/china/china-expands-its-peace-and-security-footprint-africa (15 April 2026 geraadpleeg).
Nantulya, P. 2020. Chinese security contractors in Africa. 8 Oktober. https://carnegieendowment.org/research/2020/10/chinese-security-contractors-in-africa (2 April 2026 geraadpleeg).
National Intelligence Council. 2025. Global trends: a transformed world. November 30. https://nsarchive.gwu.edu/document/33172-document-6-national-intelligence-council-report-global-trends-2025-transformed-world (11 April 2026 geraadpleeg).
Ngundu, M. 2025. Africa-China trade: Openness without industry. https://futures.issafrica.org/blog/2025/Africa-China-trade-openness-without-industry (10 Desember 2025 geraadpleeg).
Sheehy, T.P. 2024. The Lobito Corridor: a U.S. bet on Africa’s critical mineral development. https://www.usip.org/publications/2024/08/lobito-corridor-us-bet-africas-critical-mineral-development (13 April 2026 geraadpleeg).
Siegle, J. 2022. Russia’s strategic objectives and influences in Africa. 14 Julie. https://africacenter.org/experts/russias-strategic-objectives-and-influences-in-africa (16 April 2026 geraadpleeg).
Summitafrica.ru. 2023. Declaration of the Second Russia–Africa summit. 28 Julie. https://summitafrica.ru/en/about-summit/declaration-2023 (7 April 2026 geraadpleeg).
Sun, Y. 2025. US-China engagement in Africa: a crossroads. 3 Maart. https://www.brookings.edu/articles/us-china-engagement-in-africa-a-crossroads (13 April 2026 geraadpleeg).
The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation. 2023. The concept of the foreign policy of the Russian Federation. 31 Maart. https://mid.ru/en/foreign_policy/fundamental_documents/1860586 (8 April 2026 geraadpleeg).
The White House. 2022. U.S. strategy toward Sub-Saharan Africa. Augustus. https://www.govinfo.gov/content/pkg/GOVPUB-PREX-PURL-gpo215880/pdf/GOVPUB-PREX-PURL-gpo215880.pdf.
—. 2025. National Security Strategy of the United States of America. November. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf.
TVP World. 2025. Russia to correct “strategic error” by strengthening presence in Africa, Lavrov says. 8 Februarie. https://tvpworld.com/84937912/russia-will-strengthen-its-activities-in-africa-and-open-new-embassies (5 Januarie 2026 geraadpleeg).
United Nations. 2025. UN experts concerned about human rights violations linked to mercenary-related activities in natural resource exploitation. 16 September. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/un-experts-concerned-about-human-rights-violations-linked-mercenary-related (8 April 2026 geraadpleeg).
US Department of Commerce. 2023. Bureau of Industry and Security (BIS). Export controls on advanced computing and semiconductor manufacturing items to the People’s Republic of China (PRC). bis.gov/press-release/commerce-releases-clarifications-export-control-rules-restrict-prcs-access-advanced-computing (10 April 2026 geraadpleeg).
US Department of Defense. 2024. United States Africa Command Posture Statement. https://www.africom.mil/about-the-command/2024-posture-statement-to-congress (13 April 2026 geraadpleeg).
US Geological Survey. 2024. Mineral commodity summaries. https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center (12 April 2026 geraadpleeg).
Van Staden, C. 2019. Kenya’s Standard Gauge Railway and the dramas of development. 17 Oktober. https://chinaglobalsouth.com/analysis/kenyas-standard-gauge-railway-and-the-dramas-of-development (19 April 2026 geraadpleeg).
Zaytsev, V. 2023. Second Russia-Africa summit lays bare Russia’s waning influence. 31 Julie. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/second-russia-africa-summit-lays-bare-russias-waning-influence (19 April 2026 geraadpleeg).
Zhang, M. 2021. China and Africa in the new era: a partnership of equals. 26 November. https://www.ecns.cn/news/2021-11-26/detail-ihatchnz0429590.shtml (4 Augustus 2026 geraadpleeg).
Eindnotas
1 Agoa is ’n wet wat voorkeurtoegang tot die VSA se mark aan kwalifiserende Afrikalande bied om handel en ekonomiese groei te bevorder (Corporate Council on Africa 2025).
2 Die NSS van die VSA word wetlik vereis, maar ongereeld gepubliseer. Die strategie weerspieël die veranderende prioriteite en ideologieë van administrasies soos die van Barack Obama, Joe Biden en Donald Trump (The White House 2025).
3 Daar is geen vaste publikasiedatum vir China se Afrika-witskrif nie. In die praktyk word die witskrif sporadies (ad hoc) gepubliseer wanneer dit polities of strategies nodig is. Die 2021-dokument is die eerste omvattende witskrif oor China-Afrika-samewerking in die nuwe era (Zhang 2021).
4 Die Vyf Beginsels van Vreedsame Naasbestaan is respek vir soewereiniteit en territoriale integriteit, nieaggressie, nie-inmenging in interne sake, gelykheid en wedersydse voordeel, en vreedsame naasbestaan (Taylor 2006).
5 Die Sowjetunie was ’n sosialistiese federasie van state (1922–1991) onder leiding van die Kommunistiese Party, wat as ’n wêreldmoondheid opgetree het en ’n sentrale rol in internasionale politiek gespeel het. Die Koue Oorlog (1947–1991) was ’n ideologiese en geopolitieke konflik tussen die VSA en die Sowjetunie, gekenmerk deur spanning, wapenwedlope en indirekte konflikte (Gaddis 2005).
6 Carr (2001) is ’n moderne herdruk en word algemeen in akademiese navorsing aangehaal. Die eerste uitgawe van The twenty years’ crisis het in 1939 verskyn.
7 Die eerste uitgawe van Politics among nations het in 1948 verskyn.
8 Das Kapital is ’n invloedryke werk waarin Karl Marx die kapitalistiese ekonomie ontleed en argumenteer dat dit gebaseer is op uitbuiting van arbeid en die sistematiese ophoping van kapitaal deur die bourgeoisie. Die Frankfurt Skool is ’n groep kritiese denkers wat Marxisme en sosiale teorie gebruik om te wys hoe mag, ideologie en ongelykheid in die wêreldorde gevorm en in stand gehou word.
9 Die United States Africa Command (AFRICOM) is die VSA se militêre bevelstruktuur wat verantwoordelik is vir Amerikaanse militêre operasies en samewerking in Afrika (behalwe Egipte, wat onder ’n ander bevel val).
10 Die Lobito-korridor-projek is ’n groot trans-Afrika-vervoerinfrastruktuurprojek wat die Atlantiese hawe van Lobito in Angola verbind met die mineraalryke binneland van die DRK en Zambië. Die VSA, EU en G7-vennote is finansierders van die projek.
11 Twee voorbeelde sluit in Kenia (onder Britse koloniale bewind), waar Europese norme van grondbesit en kommersiële landbou afgedwing is, met grond wat vir setlaars voorbehou is en plaaslike gemeenskappe wat verplaas is, en die Kongo (onder Belgiese bewind), waar praktyke van dwangarbeid en intensiewe ontginning van hulpbronne in die rubber- en mynbousektore ingevoer is.
12 Die Eerste Rusland-Afrika-beraad is in 2019 in Sotsji gehou, en die tweede beraad in 2023 in Sint Petersburg. Albei berade het ten doel gehad om politieke, ekonomiese en strategiese samewerking tussen Rusland en Afrika te versterk.
- Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Lara Jameson en is verkry op Pexels.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |