|
||||||||
Opsomming
Hierdie artikel fokus in die breë op die vasteland van Afrika waar swak regerings, beperkte beheer oor die instrumente van geweld, en mededingende gesagstrukture manifesteer. In sodanige omgewings ontstaan daar dikwels regeringsvakuums wat niestaatlike akteurs (NSA’s) in staat stel om de facto-gesag en regulatoriese funksies aan te neem en uit te oefen.
Hierdie artikel steun op die begrippe staatsbroosheid en verbandhoudende ongeregeerde ruimtes as ’n ontledingsraamwerk om die verhouding tussen beperkte staatlikheid, regeringsvakuums en onsekerheid in Afrika te ondersoek. Staatsbroosheid het te doen met tekortkominge in staatsgesag, -kapasiteit en -legitimiteit, met besondere klem op legitimiteit as ’n voorvereiste vir die doeltreffende beheer van gesag en die aanwending van geweld of gesagsinstrumente. Die navorsing waarop hierdie artikel gebaseer is, het op twee gevalle in die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) betrekking waar gewelddadige NSA’s as uitdagers van die staat se gesag en reëlgebaseerde orde na vore getree het, naamlik in die ooste van die Demokratiese Republiek die Kongo (DRK) en in die noorde van Mosambiek.
Deur middel van ’n kwalitatiewe vergelykende ontleding is ondersoek hoe langdurige mislukkings in regering, onderontwikkeling en politieke marginalisering toestande geskep het wat bevorderlik was vir die opkoms van milisies in die oostelike DRK asook die Islamitiese insurgensie van Ansar al-Sunna (ook bekend as Al Sunnah wa Jama’ah) in die noorde van Mosambiek. Hierdie NSA’s kon plaaslike steun mobiliseer, maatskaplike griewe uitbuit en hulle ingrawe in gebiede wat deur swak staatsteenwoordigheid gekenmerk word. Die bevindinge toon dat NSA’s in beide gevalle ontwikkel het tot permanente veiligheids- en politieke akteurs wat de facto-beheer oor die betrokke gebiede en bevolkings uitoefen. Die artikel kom tot die gevolgtrekking dat volgehoue staatsbroosheid en verwante ongeregeerde ruimtes nie net die opkoms van gewelddadige NSA’s fasiliteer nie, maar ook die vooruitsigte vir volhoubare vrede en doeltreffende regering ondermyn, met beduidende implikasies vir streeksveiligheid in Afrika.
Trefwoorde: Demokratiese Republiek die Kongo (DRK); magsvakuums; Mosambiek; niestaatlike akteurs (NSA’s); ongeregeerde ruimtes; staatsbroosheid
Abstract
State fragility, power vacuums and insecurity in the DRC and Mozambique: explanations for the emergence of non-state actors
State fragility and alternatively governed spaces are closely interconnected phenomena that increasingly characterise contemporary conflict in parts of Africa. This article examines this relationship through a comparative analysis of the Democratic Republic of the Congo (DRC) and Mozambique. It argues that deficiencies in state capacity, institutional effectiveness, and political legitimacy prevent governments from exercising effective authority across their sovereign territories. These governance deficits create political and security vacuums that enable non-state actors (NSAs) to establish themselves as de facto authorities. Rather than viewing these regions as “ungoverned spaces”, the article adopts the more accurate perspective that they are governed, but often through alternative political and security structures established by armed groups, insurgents, militias, or hybrid authorities.
The DRC and Mozambique offer valuable comparative case studies because, despite their distinct historical trajectories, they exhibit important structural similarities. In both countries, violent conflict is concentrated in peripheral regions historically characterised by limited state presence, weak administrative capacity, and poor service delivery. In the DRC, conflict has persisted for decades in the eastern provinces, while in Mozambique the insurgency is centred in Cabo Delgado. In both cases, violence intensified where governments failed to provide security, effective governance, and meaningful socio-economic development.
Another important similarity concerns the economic geography of these conflicts. Both regions are richly endowed with natural resources, which have become closely linked to violence. Eastern DRC possesses substantial deposits of gold, cobalt, coltan and other strategic minerals that finance armed groups. Cabo Delgado contains some of Africa’s largest offshore natural gas reserves. Although the resource bases differ, both demonstrate how valuable natural resources intensify competition for territorial control and contribute to the persistence of conflict.
Important differences nevertheless exist in the economic foundations of insurgent activity. Armed groups in eastern DRC, particularly the Democratic Forces for the Liberation of Rwanda (FDLR) and the March 23 Movement (M23), have systematically captured mining areas and illicit trading networks, financing prolonged military campaigns through the extraction and illegal trade of minerals. In contrast, Ansar al-Sunna (also known as Al Sunnah wa Jama’ah) in Mozambique has not relied on direct control of natural gas production, but rather on regional criminal activities, including smuggling, drug trafficking and other illicit economic networks. In both cases, however, armed organisations are sustained not only by political or ideological objectives but also by strong economic incentives.
Both conflicts also display a significant regional dimension. Cross-border movements of fighters, weapons, finances and illicit goods have linked them to neighbouring states and complicated efforts to restore stability. Consequently, regional organisations and international partners have become increasingly involved through multinational military interventions and security cooperation. The transnational nature of these conflicts illustrates both the necessity of regional responses and the limitations of purely domestic policy approaches.
The humanitarian consequences have been severe. Violence against civilians, mass displacement, destruction of livelihoods, and prolonged insecurity have produced humanitarian crises with national, regional, and international implications. Civilian populations have borne the greatest burden, while governments have struggled to restore security or establish conditions conducive to long-term development.
The comparative analysis further demonstrates that both conflicts reflect deeper governance failures associated with weak state legitimacy. Governments are widely perceived as being unable to provide security, justice, public services, and economic opportunities. Political elites are often viewed as distant, unresponsive, or indifferent to local concerns. Such conditions create opportunities for insurgent organisations to exploit social marginalisation, political exclusion, and local grievances. While some groups rely primarily on coercion and intimidation, others also seek legitimacy by offering alternative forms of governance or ideological mobilisation.
The findings strongly support the proposition that state fragility and alternatively governed spaces reinforce one another. Weak governance creates opportunities for armed NSAs to emerge, while their continued presence further erodes state institutions and undermines governmental authority. The result is a self-reinforcing cycle in which state weakness facilitates insurgency, and insurgency further deepens state fragility.
Eastern DRC provides one of the clearest examples of this dynamic. Since the early 1990s, successive governments in Kinshasa have struggled to exercise effective authority over large parts of the eastern provinces. Weak military capacity, limited administrative reach, and persistent governance failures have enabled numerous armed groups to establish durable political and military structures. Over time, these organisations have developed sophisticated systems of territorial control, economic exploitation, and political influence that have become embedded within local governance arrangements.
Many of these organisations employ systematic violence to consolidate territorial control and secure access to valuable resources. Intimidation, attacks on civilians, forced displacement, and other forms of coercion have become defining features of the conflict. The close relationship between mineral wealth and armed violence has further entrenched instability. Organisations such as the FDLR and M23 demonstrate how access to mineral resources provides sustainable revenue streams that finance military operations over extended periods. Illegal mining, smuggling, and cross-border commercial networks have become integral components of the conflict economy. As long as these financial structures remain intact, breaking the cycle of violence will remain extremely difficult. External actors and regional interests further reinforce these dynamics, highlighting the broader international dimensions of the conflict.
Mozambique exhibits many comparable characteristics despite important contextual differences. The situation in Cabo Delgado, one of the country’s most marginalised provinces, has become one of Southern Africa’s most serious security crises. Decades of inadequate public investment, poor service delivery, widespread poverty, and political and economic exclusion created favourable conditions for the emergence of Ansar al-Sunna. Many local communities perceived themselves as having been excluded from the anticipated benefits of major natural gas developments, while political and economic power remained concentrated in southern Mozambique.
Within this environment, Ansar al-Sunna successfully exploited local grievances to establish itself as a significant insurgent movement. Combining ideological mobilisation with coercion and violence, the organisation attracted support from some marginalised communities while intimidating others into submission. The state’s inability to provide security, governance and economic opportunities significantly contributed to the insurgency’s expansion. Although Mozambique has received considerable military assistance from regional organisations and international partners, the insurgency has proved resilient. Continued insecurity has also delayed major natural gas projects that were expected to play a transformative role in Mozambique’s economic development.
The comparative analysis contributes to broader debates on sovereignty and political authority by demonstrating that states are no longer the exclusive providers of governance and security in many conflict-affected regions. Where governments fail to exercise effective territorial control, NSAs increasingly establish alternative systems of political, military and economic authority. Sovereignty should therefore be understood not only as a legal principle but also as a state’s practical capacity to govern effectively throughout its territory.
Overall, the comparison demonstrates that limited statehood remains a principal driver of protracted insecurity, insurgency and political instability in parts of Africa. Weak governance, inadequate security, poor public service delivery, and persistent socio-economic exclusion have created conditions in which armed NSAs continue to flourish. Military responses alone have consistently proved inadequate because they do not address the structural governance deficits that sustain insurgent mobilisation.
Ultimately, durable peace and long-term stability in both the DRC and Mozambique will depend on strengthening state legitimacy, extending effective governance into peripheral regions, improving public service delivery, reducing political and economic exclusion, and restoring the state’s capacity to exercise authority throughout its territory. Unless these structural governance challenges are addressed, alternatively governed spaces are likely to persist, allowing armed non-state actors to remain influential political and security actors while continuing to undermine national, regional and international security.
Keywords: Democratic Republic of the Congo; Mozambique; non-state actors (NSAs); power vacuums; state fragility; ungoverned spaces
1. Inleiding
Die meeste akademiese bydraes tot regeerkundige navorsing is geneig om sekere bepalende kenmerke van moderne staatlikheid (“statehood”) as vanselfsprekend te aanvaar. Die kernelemente van moderne staatlikheid word gewoonlik verstaan as doeltreffende territoriale soewereiniteit en die vermoë of kapasiteit van regerings om politieke besluite af te dwing of te implementeer. In groot dele van die wêreld buite die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OECD) is hierdie elemente egter nie noodwendig van toepassing op staatlikheid nie, en dit sluit die welvarendste state wêreldwyd in. Kortliks: Baie state in die internasionale gemeenskap word nie deur doeltreffende en wettige regerings gekenmerk nie, en talle state het nie die vermoë of kapasiteit om politieke besluite dwarsoor die land af te dwing of deur te voer nie. Boonop geniet die staat in baie gevalle nie ’n monopolie oor die instrumente van geweld of verdediging nie of, indien wel, slegs in ’n beperkte mate. Dit impliseer egter nie dat sodanige gebiede heeltemal onregeerbaar is nie, aangesien niestaatlike akteurs (NSA’s) dikwels as de facto-regeerders of heersers optree (Collaborative Research Center 2017).
Deur van ’n kwalitatiewe ontleding van amptelike dokumente en toepaslike akademiese literatuur gebruik te maak is hierdie navorsing gefokus op die probleem dat ’n menigte Afrikastate eienskappe van beperkte staatlikheid vertoon, ’n toestand wat nou verwant is aan die begrip staatsbroosheid (“state fragility”). Staatsbroosheid kan beskryf word as ’n situasie waarin daar tekortkominge in een of meer van drie kernfunksies van die staat is, in die besonder staatsgesag, staatskapasiteit en staatslegitimiteit. Laasgenoemde is van besondere belang, aangesien dit regstreeks verband hou met die vermoë of andersins van die staat om gewelddadige optrede te beheer (German Institute of Development and Sustainability 2024).
Die sentrale of primêre navorsingsvraag in hierdie ondersoek is: Hoe het staatsbroosheid bygedra tot magsvakuums en onveiligheid wat weer aanleiding gegee het tot die opkoms, groei en volharding van gewelddadige NSA’s in die oostelike DRK en noordelike Mosambiek? Met ander woorde, die vraag is in watter mate tekortkominge in staatsgesag, staatskapasiteit en staatslegitimiteit bygedra het tot die opkoms van gewelddadige NSA’s in die twee state wat as gevallestudies dien? Teen hierdie agtergrond gaan die artikel van die vertrekpunt uit dat in die twee gevallestudies – die DRK en Mosambiek – die legitimiteit van die staat oor baie jare uitgedaag is namate die betrokke NSA’s in staat was om vakuums te betree wat deur staatsbroosheid geskep is. Hierdie akteurs was nie net in staat om territoriaal te groei en uit te brei nie, maar het ook daarin geslaag om lede te werf uit bevolkings wat voortdurende onderontwikkeling en marginalisering ervaar. Boonop het die NSA’s in albei gevalle voldoende vastrapplek gekry om blywende akteurs te word en, in sommige gebiede, selfs die de facto- politieke heersers geword van die ruimtes waarin hulle funksioneer.
Die volgende afdeling bied ’n uiteensetting van die teoretiese benadering wat in die artikel gevolg word. Dit word gevolg deur ’n ontleding van die mate waarin die regerings in die twee gevalle oor baie jare nie in staat was – en steeds nie in staat is – om noodsaaklike dienste te lewer, doeltreffend op maatskaplike vraagstukke te reageer, en sekuriteit oor die volle territoriale omvang van hulle state af te dwing nie. Daar word verduidelik hoe hierdie tekortkominge dade van volgehoue geweld vergemaklik of moontlik gemaak het. Die laaste afdeling som die hoofbevindinge op, en bied ’n aantal slotopmerkings aan.
2. Staatsbroosheid: ’n teoretisering
Daar is verskeie definisies van staatsbroosheid in die literatuur, maar die gebruik van die term brose staat bly ietwat omstrede. Paul Collier, wat bekend is vir sy werk op hierdie gebied (Collier 2007), het hom byvoorbeeld aanvanklik daarvan weerhou om die lys state wat as deel van die sogenaamde Onderste Miljard gekategoriseer word, bekend te maak, dit wil sê state wat oor die algemeen aan dié wat as broos beskryf word, gelykgestel word (European Commission for Development and Relations with African, Caribbean and Pacific States and European University Institute 2009:35). Een van die ontledingsknelpunte rakende die bruikbaarheid van die tere brose state en mislukte state is dat navorsers aanvanklik nie so ver kon kom om algemene ooreenstemming oor die kernaspekte van dié begrippe te bereik nie (Nay 2013:327–8).
Ten spyte van omstredenheid en definisieverskille, het daar wel in die akademiese literatuur ’n mate van ooreenstemming oor sekere fundamentele aspekte van staatsbroosheid ontwikkel. In hierdie verband kan aangevoer word dat bestaande definisies saamhang met ’n stel kerndimensies van die staat. In dié verband raak die meeste definisies die onderstaande hoofdimensies van staatlikheid aan (European Commission for Development 2009:35):
- mislukkings van gesag en legitimiteit
- versuim om burgers teen geweld te beskerm
- versuim om basiese dienste aan alle burgers te verskaf
- ’n gebrek aan erkenning as wettige akteurs deur die burgers.
Afolabi (2024:316) voer aan dat elke staat oor beide sterk en swak punte beskik. Sommige state beskik egter oor minder staatskapasiteit as ander, wat soms twyfel oor hulle regeervermoëns laat ontstaan. Sodanige state word gewoonlik as broos getipeer. Staatsbroosheid manifesteer dus in ’n staat se tekortkominge of mislukkings om doeltreffend te regeer en sy gesag oor die volle omvang van sy gebied uit te oefen. Dit is belangrik om te erken dat broosheid beide ’n toestand en ’n proses verteenwoordig waarin ’n regering nie die vermoë en hulpbronne het om sy burgers en samestellende gebiede voldoende te regeer nie.
Adeto (2019:12) voer eweneens aan dat brose state oor die algemeen nie oor die nodige staatsgesag beskik om basiese sekuriteit aan die bevolkings binne hulle grense te bied nie. Dié state skiet ook tekort aan die nodige institusionele kapasiteit om in die basiese maatskaplike behoeftes van hulle bevolkings te voorsien. Boonop oefen brose state nie volle politieke beheer oor die interne dinamika van hulle gebiede uit nie. In sommige brose state ontstaan ongeregeerde ruimtes dus binne landskappe wat mettertyd gekenmerk word deur die toetrede van geprivatiseerde ekonomieë en veiligheidsakteurs. In praktiese terme val sodanige ongeregeerde ruimtes dikwels saam met die opkoms van NSA’s, gewoonlik rebellegroepe of opstandelinge, en in sommige gevalle eksterne multinasionale magte, wat almal poog om beheer oor politieke ruimte en verwante dinamika te verkry of uit te oefen.
Hierdie artikel gaan akkoord met die definisie wat deur Cilliers en Sisk (2013) voorgehou word waarin ’n brose staat gedefinieer word as een waarin gewapende konflik en geweld die lewens van die land se burgers bedreig en hulle verhinder om ’n ordentlike bestaan te voer. Dit is ’n staat waar ongelykheid en uitsluiting hoogty vier, met die meerderheid van die bevolking wat in armoede gedompel is, ten spyte daarvan dat die staat in baie gevalle oor ryk natuurlike hulpbronne beskik. Dit is ook ’n land met baie swak staatsbestuur, waar die staat dikwels eenvoudig afwesig is en nie basiese dienste soos skole, hospitale en paaie verskaf nie.
Volgens Chuku en Onye (2019:1) is die beskrywing broosheid veral van toepassing op situasies waar die sosiale kontrak tussen die staat en die samelewing verbrokkel het. Hierdie verbrokkeling kan voortspruit uit ’n onvermoë – of selfs ’n onwilligheid – van die staat om basiese funksies te vervul en verpligtinge oor ’n reeks deurslaggewende domeine na te kom, met inbegrip van die oppergesag van die reg, armoedevermindering, die beskerming van menseregte en vryhede, die sekuriteit en veiligheid van die bevolking, dienslewering, en die billike verspreiding van hulpbronne en geleenthede.
Chuku en Onye (2019:1) voer verder aan dat bestaande definisies van staatsbroosheid op drie kerndimensies gebou is, of daardeur ondersteun word: gesag, dienslewering en legitimiteit. In hierdie artikel word hierdie drie dimensies gebruik as die konseptuele basis vir die ontleding van en insig in staatsbroosheid in die res van die bespreking, asook vir die toepassing van die begrip op die twee state en/of gebiede wat in die navorsing ondersoek is, naamlik die oostelike DRK en noordelike Mosambiek.
In Afrika suid van die Sahara deel brose state ’n aantal eienskappe. Dié state gaan almal gebuk onder ernstige strukturele probleme en disfunksionele instellings, hoewel hulle ook ten opsigte van verskeie belangrike dimensies verskil. Vir hierdie state is ’n noodsituasie die reël en nie ’n uitsondering nie (European Commission for Development 2009:17). Die 2025 Fragile State Index, soos gepubliseer deur The Fund for Peace (2025), identifiseer Afrika kennelik as die streek met die hoogste konsentrasie brose state ter wêreld. Van die 54 Afrikastate word 19 gelys onder die kategorieë waarskuwing, hoë waarskuwing en baie hoë waarskuwing. Die twee state onder die loep in hierdie navorsing, die DRK en Mosambiek, word albei as waarskuwing-state gelys.
Soos reeds genoem, is die verskynsel van ongeregeerde ruimtes duidelik waarneembaar in Afrika, ofskoon nie tot die vasteland beperk nie. In baie ontwikkelende state beset NSA’s dikwels gebiede in die afwesigheid van doeltreffende staatsteenwoordigheid en word hulle dus die de facto-owerhede. Die vorme wat hulle aanneem, wissel geografies. In die favelas en plakkersdorpe van Brasilië bied dwelmkartelle byvoorbeeld hulleself dikwels as alternatiewe vir wettige regeringsakteurs aan (Berg 2022), terwyl Al-Shabaab as ’n Islamitiese insurgentegroep in Somalië soortgelyke beheer uitoefen, net soos Boko Haram in noordoos-Nigerië. In alle gevalle kom dit neer op alternatiewe of parallelle vorme van gesagsuitoefening (Wario 2023:19).
In die finale ontleding deel hierdie artikel die siening van Mlambo (2023:3) dat wanneer ’n staat nie die verskaffing van dienste verseker nie en gekenmerk word deur korrupsie en die verval van staatsinstellings, dit aanleiding gee tot maatskaplike spanning, protes, en oproer wat uiteindelik in opstand teen die staat ontaard waarin geweld ’n aansienlike rol speel. Dit beteken dat radikale en gewelddadige bewegings in verskeie brose state nie skielik uit die bloute ontstaan het nie, maar dat sommige faktore wat met staatsbroosheid verband hou, hulle opkoms aangeblaas het. Boonop word geweld en rebellie teen die staat beskou as die enigste oplossing wanneer daar ’n ineenstorting in dienslewering is (Mlambo 2023:3).
Daar is ’n verband tussen die akademiese opvattings van staatsbroosheid en ongeregeerde ruimtes. Staatsbroosheid dui op tekortkominge in ’n staat se gesag, kapasiteit en legitimiteit wat die vermoë van sodanige staat om grondgebied te bestuur en noodsaaklike soewereine pligte na te kom, belemmer. Ongeregeerde ruimtes verteenwoordig die fisiese uitdrukking van hierdie tekortkominge – streke waar die staat nie gesag of regulasies kan of wil oplê, sekuriteit kan verseker of doeltreffende administratiewe toesig kan handhaaf nie.
Ter samevatting: Broosheid skep ’n omgewing wat bevorderlik is vir die opkoms van ongeregeerde – of dalk meer akkuraat, alternatief geregeerde – ruimtes, terwyl die voortgesette bestaan van sodanige gebiede broosheid verder aanhelp deur sekuriteit in die gedrang te bring, staatsinkomste te verminder, en legitimiteit te verswak. Hierdie ongeregeerde ruimtes is egter nie vakuums sonder enige vorm van gesagsuitoefening nie, maar word dikwels beheer deur niestaatlike of hibriede gesagstrukture wat dan in ’n gefragmenteerde en geskonde tipe soewereiniteit kulmineer. Dit word in meer besonderhede bespreek in die afdelings hier onder waar die DRK en Mosambiek as gevallestudies ontleed word.
3. Konseptualisering en metodologiese grondslae
In die konflikontledingsliteratuur word die terme terrorisme en insurgensie dikwels uitruilbaar gebruik. Terrorisme is egter ’n taktiek, terwyl insurgensie (opstand) as ’n strategie funksioneer; die twee begrippe is dus nie sinonieme nie (Clarke 2025:435). Die konflik in die oostelike DRK word soms bestempel as ’n geval van binnelandse terrorisme (“domestic terrorism”) (Botha 2008:39; GOV.UK, 2026). Hierdie artikel voer egter aan dat die konflik in die oostelike DRK meer akkuraat as ’n insurgensie beskryf kan word.
Ünal (2016:5–8) merk op dat politieke geweld deur ’n aantal oorvleuelende terme benoem word. Pogings om verskillende vorme van politieke geweld te konseptualiseer het slegs beperkte konsensus opgelewer aangaande die mees gepaste toepassing van elke term in ’n samehangende tipologie (prospektief) en taksonomie (retrospektief) wat albei, ideaal gesproke, op eksplisiete en ondubbelsinnige kriteria gegrond moet wees.
Vanuit ’n konseptuele oogpunt gaan hierdie navorsing van die standpunt uit dat insurgensie georganiseerde gewapende groepe behels wat volgehoue veldtogte voer om staatsgesag uit te daag, gebiede te beheer, en politieke of veiligheidsuitkomste te beïnvloed. Binne hierdie raamwerk voldoen die meeste van die groot gewapende magte in die oostelike DRK aan die eienskappe van insurgensie as ’n opvatting, al vind dade van terreur of terrorisme ook gereeld plaas. Volgens Lekunze (2023:1155) is insurgensie ’n duidelike vorm van oorlogvoering waarin ’n oorwinning deur die opstandelinge of rebelle onwaarskynlik is. Nietemin kan veelvuldige en wydverspreide insurgensies of opstande die essensie van staatlikheid ondermyn en beduidende nasionale veiligheidsbedreigings veroorsaak. Die aktiwiteite van die meeste groot en betekenisvolle gewapende akteurs in die oostelike DRK stem ooreen met hierdie karakterisering, en hierdie perspektief beïnvloed die ontledende benadering wat in hierdie navorsing gevolg is.
Metodologies is dié studie kwalitatief van aard, en deur die begrip staatsbroosheid as ’n ontledingsraamwerk te gebruik, ondersoek hierdie studie die manifestasie en politieke vraagstuk van gewelddadige NSA’s in soewereine Afrikastate, in die besonder twee lidstate van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG), naamlik die oostelike Demokratiese Republiek die Kongo (DRK) en noordelike Mosambiek, waar die gesag van die staat reeds vir etlike jare ondermyn word. Die doel van hierdie navorsing is dus om verklarings te bied vir die manifestasie van gewelddadige NSA’s wat tot soveel bloedvergieting in die betrokke state lei, maar ook in talle ander Afrikastate.
Die ondersoek poog om die twee SAOG-gevallestudies te gebruik om die navorsingsvraag soos in die inleiding geformuleer, te beantwoord. Die bydrae wat die artikel probeer lewer, is om bestaande insigte en die bostaande teoretiese uiteensetting op die twee SAOG-state van toepassing te maak. Soos reeds genoem, is die twee state wat in dié artikel as gevallestudies hanteer word, state wat in verskeie opsigte ooglopend verskeie ooreenkomste toon.
Eerstens is daar belangrike ooreenkomste in hul hedendaagse konflikdinamika, ten spyte van verskille in hulle historiese en politieke omstandighede. In beide state is geweld gekonsentreer in streke wat ver van die hoofstede is en waar die staat se teenwoordigheid swak is en regeringsinstellings jare reeds sukkel om gesag uit te oefen. Hierdie gebiede word oorwegend gekenmerk deur swak dienslewering, beperkte ekonomiese geleenthede en onvoldoende sekuriteit, wat toestande skep wat die opkoms en volharding van gewapende groepe fasiliteer.
’n Tweede ooglopende ooreenkoms is dat beide konflikte in hulpbronryke streke plaasvind. Mosambiek se Cabo Delgado-provinsie beskik oor aansienlike natuurlikegasreserwes, terwyl waardevolle en strategiese minerale hulpbronne soos goud, kobalt en koltan in die oostelike DRK aanwesig is. In beide gevalle is die voordele van hulpbronontginning nie iets waarvan die opbrengs na die plaaslike bevolkings versprei word nie, wat bydra tot griewe en terselfdertyd ook aansporings bied vir gewapende akteurs om mee te ding vir beheer oor hulpbronne en ekonomiese netwerke.
Derdens word die konflikte in die twee state deur onder andere die wisselwerking tussen insurgensiedinamika en onwettige ekonomiese aktiwiteite onderhou. Gewapende groepe in albei state verkry inkomste uit kriminele ekonomiese aktiwiteite, insluitend smokkelary en die toe-eiening van natuurlike hulpbronne. Gevolglik word geweld nie net deur politieke of ideologiese doelwitte gedryf nie, maar ook deur ekonomiese belange wat konflik vir sommige rolspelers finansieel lonend maak.
’n Vierde duidelike ooreenkoms is die streeksaard van beide konflikte. Oorgrensbewegings van insurgente, wapens en hulpbronne het die konflikte in albei gevalle met buurstate verbind, wat dit moeilik maak om deur suiwer binnelandse optrede en maatreëls op te los. Hierdie streeksdimensie het gelei tot eksterne militêre betrokkenheid, met beide Mosambiek en die DRK wat in die afgelope jare moes steun op die hulp van streeksorganisasies en buitelandse veiligheidsmagte om nasionale pogings te ondersteun om stabiliteit te herstel.
Laastens is die humanitêre gevolge van die konflikdinamika in albei state kennelik baie ernstig. Beide konflikte het groot getalle mense ontwortel, lewensonderhoud ontwrig en beduidende humanitêre behoeftes gegenereer. Op ’n dieper vlak weerspieël die konflikte breër uitdagings van staatslegitimiteit en -bestuur. In baie geaffekteerde gemeenskappe word die staat beskou as nie in staat nie, of onwillig, om sekuriteit, openbare dienste en ekonomiese geleenthede te verskaf, waardeur toestande geskep word waarin opstandelinge en gewapende groepe steun kan kry of plaaslike griewe kan uitbuit.
Al die bogenoemde faktore sal in die besprekings hier onder verder belig word.
4. Milisies in die DRK en die problematiek van ongeregeerde ruimtes
In baie Afrikastate behels konflikdinamika ’n wye spektrum gewapende entiteite wat wissel van groot amorfe bewegings tot plaaslik georganiseerde groepe wat op gemeenskaplike of godsdienstige basis mobiliseer, soos onder andere in die DRK duidelik blyk. Die opkoms van sodanige bewegings het saamgeval met volgehoue gewapende aanvalle op burgerlikes deur beide milisies en regeringsmagte. Teen hierdie agtergrond het milisies en gewapende bewegings die afgelope vier dekades algemeen in die oostelike DRK voorgekom. Ten tye van die skrywe van hierdie artikel was daar meer as 120 milisies en gewapende faksies in die provinsies Ituri, Noord-Kivu, Suid-Kivu en Tanganjika, veral aan die westelike grens van Rwanda, Burundi en Uganda. Baie van die insurgente is gereeld verantwoordelik vir ’n verskeidenheid oortredings wat as misdade teen die mensdom of oorlogsmisdade beskou kan word (Global Centre for the Responsibility to Protect 2025).
Figuur 1. Die Demokratiese Republiek die Kongo
Bron: Beskikbaar op Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Democratic_Republic_of_Congo_Base_Map.png#/media/File:Democratic_Republic_of_Congo_Base_Map.png).
Kopiereg: Geplaas ingevolge die CC BY 4.0-lisensievoorwaardes. Die kaart mag gebruik, gewysig en gepubliseer word mits die bron behoorlik erken word.
Onder die talle milisiemagte is die M23 (23 Maart-beweging) veral prominent. Alhoewel die M23 in die vroeë 2000’s ontstaan het, het dit in 2012 beduidende momentum gekry toe dit oor groot gebiede van die oostelike DRK begin versprei het. In die proses het die beweging miljoene mense ontwortel en sy eie regeringstelsels ingestel, wat een van die land se ernstigste krisisse in dekades veroorsaak het. (In dié verband moet gemeld word dat die M23 boonop sedert Desember 2023 ’n omvattende politieke koalisie met ander Kongolese milisies vorm wat as die Alliance Fleuve Congo oftewel AFC bekend staan.) Die M23 word jare reeds deur regeringsmagte van die naburige Rwanda gesteun en gaan voort om aansienlike gebiedswinste te maak nadat hulle beheer oor die grootste stedelike gebiede in die oostelike DRK gekry het (Center for Preventive Action 2025).
Verskeie ander gewapende milisies het ook sedert die vroeë 2000’s ’n wisselende mate van invloed in die oostelike DRK gehandhaaf – óf onafhanklik óf in samewerking met die nasionale leër, ander milisies of elemente van die staatsadministrasie. Onder hierdie bewegings was die Rwandese Hutu-beweging, die Forces Démocratiques de Libération du Rwanda (FDLR), verreweg die grootste groep ten opsigte van beide troepesterkte en geografiese verspreiding. Benewens die FDLR het twee ander buitelandse gewapende groepe in die Kivu-provinsies sterk na vore getree: die Ugandese Geallieerde Demokratiese Magte (ADF) en die Nzabampema-vleuel van die Burundiese Forces Nationales de Libération (FNL) (Stearns en Vogel 2015). Ander noemenswaardige gewapende bewegings het die Mai-Mai-vegters en die Lord’s Resistance Army ingesluit, asook regeringsoldate wat burgerlikes geterroriseer, vermoor en verkrag het (Human Rights Watch 2014). Tussen 1996 en 2025 het die gewelddadige aktiwiteite van al die bogenoemde bewegings tot ongeveer ses miljoen sterftes en die ontworteling van meer as agt miljoen mense gelei (Center for Preventive Action 2025).
Baie is al berig en geskryf oor die konflikdinamika in die DRK. Vir meer as drie dekades steun die betrokke bewegings grootliks, maar nie uitsluitlik nie, op ekstreme vorme van geweld teen gewone en onskuldige burgerlikes in die nastrewing van hulle doelwitte (Hoinathy en Moloo 2026). In ’n meerdere of mindere mate is die oorsprong van hulle gewelddadige veldtogte gewortel in deurslaggewende veranderlikes soos ongelykheid, identiteitsgebaseerde griewe, armoede en gevoelens van ekonomiese uitsluiting (McCreedy 2022).
Botha (2008:34) voer aan dat terreurdade op die Afrika-kontinent in die tydperk ná die Koue Oorlog deur beide interne en eksterne faktore gedryf is. Eksterne invloede behels die buitelandse strategieë van state en die prosesse van globalisering, veral in telekommunikasie, wat die bymekaarbring van individue met soortgelyke sienings om teen gemeenskaplike teenstanders saam te sweer, vergemaklik. Interne invloede, daarenteen, bestaan uit plaaslike toestande wat terroristiese optrede kan uitlok, soos ekonomiese probleme, politieke onderdrukking, onderdrukking deur die staat en die vervolging van etniese en godsdienstige groepe.
Choi (2014:141) beweer eweneens dat ’n bose kringloop van ontmagtiging, ontneming van regte, en gevolglike wanhoop dikwels die verarmde bevolking in state waar insurgensies plaasvind, vasvang. Dit laat mense voel dat hulle verhinder word om van armoede wat hulle en hulle familielede knel, te ontsnap, en hulle glo dat hulle ontbering nie deur hulle eie toedoen is nie, maar eerder die gevolg is daarvan dat die rykes en magtiges hulle ekonomiese geleenthede ontsê. Hierdie toestande gee aanleiding tot wat Choi ’n “violence trigger structure” noem, wat mense daartoe lei om armoede as ’n vorm van maatskaplike ongeregtigheid te interpreteer. Gevolglik wend hulle hulle dikwels tot milisies of gewapende bewegings en politieke geweld in die soeke om aan hulle frustrasies aangaande hulle vermeende mishandeling uitdrukking te gee.
Wat milisies en hulle doelwitte betref, is dit gewoonlik die geval dat staatsmag op die een of ander wyse uitgedaag word, of dat daar in spesifieke streke gepoog word om die staat heeltemal te vervang, soos byvoorbeeld in die Kivu-provinsies in die oostelike DRK. In dié verband word politiek dikwels omgeskakel na ’n soort stryd om lewe en dood wat betref toegang tot skaars hulpbronne of ander finansiële ondersteuning. Dit het die karakter van ’n nul-som-spel wat op materiële voordele en die nastrewing van invloed oor volgelinge en mededingers fokus. Daarom het baie konflikte die karakter van ’n hoë mate van wanorde, asook volgehoue gebrekkige regerings- en administratiewe funksionaliteit. Dit manifesteer as ’n algemene minagting van die reëls wat die formele politieke en ekonomiese sektore beheer (Cilliers 2003:98).
Ten tye van hierdie skrywe kan die oorsprong van die voortdurende konflik in die DRK ongeveer drie dekades teruggevoer word. Teen die einde van 2025 het die Verenigde Nasies (VN), soos by talle vorige geleenthede, ernstige kommer uitgespreek oor ’n eskalasie van geweld in Suid-Kivu as gevolg van die opmars deur die AFC/M23-milisie. Daarbenewens het die VN ook verslag gedoen oor ’n offensief wat tot die verowering van verskeie dorpe en tot talle burgerlike sterftes en bykomende beserings gelei het. In hierdie geval het die geweld wydverspreide ontworteling veroorsaak, met meer as 500 000 individue wat gedwing is om hulle huise binne net meer as ’n week te verlaat (United Nations 2025a).
Sedert die konflik in die DRK in die laat 1990’s begin het, het dit duidelik geword dat die land se minerale en metaalrykdomme ’n sleutelrol gespeel het in die finansiële onderbou van milisiemagte. Die DRK beskik oor metale en minerale wat noodsaaklik is vir ’n verskeidenheid globale nywerheidsprodukte, met inbegrip van elektronika, lugvaart en hernubare energie. Hierdie geweldige natuurlike oorvloed het daartoe bygedra dat ’n brutale en langdurige konflik voortduur. Vir meer as drie dekades het gewapende groepe in die oostelike DRK hulle aktiwiteite befonds deur die ontginning en verkoop van koltan, goud, tin, wolfram, kobalt, koper en ander skaars aardelemente, wat die voortdurende burgeroorlog en wydverspreide gruweldade as’t ware van die nodige brandstof voorsien (Genocide Watch 2025).
Namate die wêreldwye vraag na kobalt, koper, sink en ander minerale toegeneem het, is beide plaaslike en eksterne akteurs verder aangespoor om by die Kongolese konflik betrokke te raak. Milisiegroepe, in die besonder, verkry ’n beduidende gedeelte van hulle befondsing uit onwettige mynbouaktiwiteite (Center for Preventive Action 2025). In dié verband voer Naidoo (2000:30) aan dat die konflik wat in 1997 in die DRK begin het, ’n oorlog illustreer waarin ideologiese motiverings vir gewapende groepe grootliks van mindere belang was; hulle primêre dryfveer was finansiële gewin en volhoubaarheid. Dit was in onlangse jare steeds van toepassing op die invloedrykste gewapende bewegings in die DRK, met inbegrip van die M23 en die FDLR.
Die dinamika van die afgelope drie dekades van konflik in die DRK het op akademiese gebied saamgeval met besondere aandag aan die tesis oor die sogenaamde mislukte staat, ’n benadering wat in die vroeë 1990’s prominensie verkry het in beide akademiese en beleidsdiskoerse. Ontledings van mislukte state beklemtoon dikwels die onvermoë van ’n regering om noodsaaklike funksies te vervul waarvoor dit verantwoordelik is, met inbegrip van die handhawing van vrede en stabiliteit, die handhawing van die oppergesag van die reg, die bevordering van goeie regering, die doeltreffende bestuur van grense, en die bevordering van ekonomiese groei en volhoubaarheid (Hashi 2015:79–80). Die opvatting of beskrywing van sommige state as mislukte state is egter toenemend uitgedaag of bevraagteken, ofskoon dit steeds in die akademiese literatuur in sommige kringe voorgehou word as geldig vir die tipering van ontwikkelende state, waaronder veral Afrikastate (kyk bv. Haywood en Laing 2025:81). Young (2012) beweer byvoorbeeld dat die begrip onvoldoende is en as ontledingsraamwerk akademies tekortskiet. Meer onlangse navorsing en ontledings het gevolglik verskuif na die begrip ongeregeerde ruimtes, wat tipies gebiede impliseer wat buite die effektiewe bereik van die staat is, of gebiede waar die regering nie in staat is nie, of selfs onwillig is, om gesag uit te oefen (Menkhaus 2007:1; Downey 2021:1). In die DRK is beide tipes omgewings hoogs ter sake, en val dit saam met volgehoue gewelddadige dade deur gewapende NSA’s, voortdurende humanitêre krisisse, en grootskaalse ontworteling.
Sogenaamde ongeregeerde ruimtes word gereeld geassosieer met of beskryf as veilige hawens vir NSA’s (Downey 2021:1). Onditi (2024:1–2) verduidelik dat fisiese veilige hawens dikwels gedeeltelik ontstaan weens ’n sentrale regering se onvermoë om sekere gebiede binne sy grense te beheer. Boonop kom hierdie onbeheerde – of swak bestuurde – ruimtes gereeld onder die beheer van gewapende NSA’s wat die gebied gebruik om aanvalle te beplan en van stapel te stuur. Die geval van Al-Shabaab in Somalië is ’n tipiese voorbeeld in Afrika. Gevolglik is die verhouding tussen ongeregeerde ruimtes en opstande van aansienlike akademiese en praktiese betekenis – besonderlik in Afrika.
Soos in die inleiding genoem, word die kernelemente van moderne staatskap tipies verstaan as effektiewe territoriale soewereiniteit en ’n regering se vermoë om politieke besluite af te dwing. In die akademiese literatuur word soewereiniteit en gedefinieerde territoriale grense oor die algemeen as sentraal tot die moderne begrip van die staat of staatlikheid beskou (Branch en Stockbruegger 2023:173–87). ’n Staat se sukses hang dus af van die handhawing van interne samehang, die versekering van die institusionele strukture wat nodig is vir maatskaplike funksionering, en die lewering van ten minste ’n minimum stel noodsaaklike dienste.
Dit is van kardinale belang om te benadruk dat die begrip ongeregeerde ruimtes en die beleide wat daarop gemik is om die knelpunte in dié verband die hoof te bied, vereis dat begryp word dat hierdie gebiede nie sonder ’n vorm van regering is nie, maar wel op alternatiewe maniere bestuur of beheer word. In teenstelling met algemene opvattings het politieke orde in hierdie streke nie verdwyn nie, maar word dit uitgeoefen deur ander akteurs as formele staatsinstellings, met inbegrip van tradisionele of godsdienstige owerhede, krygshere, gemeenskapsorganisasies en opstandige groepe (Keister 2015:2–24). In hierdie verband konseptualiseer Tuenpakdee (2019:9) ’n ongeregeerde ruimte as ’n plek waar verskeie regulerende owerhede meeding om die gesag oor en bestuur van plaaslike veiligheid, openbare dienste en hulpbronne, of selfs met mekaar in dié verband saamwerk. Sodanige gebiede word dikwels gekenmerk deur voortdurende gewapende konflik en wydverspreide geweld – soos op die oostelike DRK van toepassing.
Vir die doeleindes van hierdie bespreking word die definisie van Lamb (2008:6) aangaande ongeregeerde ruimtes as vertrekpunt gebruik. Dit verwys na plekke of gebiede waar die staat en die sentrale regering van die betrokke staat nie in staat is nie, of onwillig is, om beheer uit te oefen, effektief te regeer of die plaaslike bevolking te beïnvloed, en waar ’n provinsiale, plaaslike, stam- of outonome regering nie ten volle of effektief regeer nie, as gevolg van onvoldoende regeringskapasiteit, onvoldoende politieke wil, gapings in legitimiteit, die teenwoordigheid van konflik of beperkende gedragsnorme. Die begrip ongeregeerde ruimte omvat ondergeregeerde, wangeregeerde, betwiste, uitbuitbare sowel as ongereguleerde gebiede.
Ongeregeerde of swak geregeerde ruimtes hou groot risiko’s in vir beide plaaslike bevolkings en algemene binnelandse en internasionale veiligheid, aangesien hulle veilige hawens vir gewelddadige en vyandige akteurs kan bied. In die DRK byvoorbeeld het die M23 se besetting van Goma, die hoofstad van die Noord-Kivu-provinsie, in 2012 die onvermoë van die Kinshasa-regering om gesag oor die hulpbronryke oostelike streek te laat geld, duidelik geïllustreer, en buitelandse akteurs by die konflikdinamika betrek (Jones en Smith 2012). Die M23 is kort daarna uit Goma verdryf, maar die beweging het 13 jaar later, in Januarie 2025, die stad weer beset. Op die middag van 22 Februarie 2025 het waarnemers berig dat minstens drie bakkies met talle M23-vegters in verskillende dele van Goma se Kasika-woonbuurt aangekom het. Sewe individue is wes van die voormalige Katindo- militêre kamp tereggestel, en die oorskot van nog 11 individue, met inbegrip van ’n kind, is digby ontdek. Op 23 Februarie het vegters na bewering plaaslike inwoners bymekaargemaak, onder andere met behulp van gedwonge werwing, en drie mans is volgens getuies geskiet terwyl hulle probeer vlug het (Human Rights Watch 2025).
Dit laat ’n kritieke vraag steeds onbeantwoord: Wat is die belangrikste faktore wat daartoe aanleiding gee dat politieke vakuums ontstaan en daardie vakuums in state dan deur private akteurs of niestaatlike gewapende groepe ingeneem word? Die faktore wissel. Gebiede kan geografies afgeleë of fisies moeilik toeganklik wees, wat kriminele elemente of gewapende groepe in staat stel om beheer oor plaaslike bevolkings en hulpbronne uit te oefen. Of staatsowerhede kan gekoöpteer, geïntimideer of andersins onbevoeg gemaak word om gesag uit te oefen (Institute for National Strategic Studies 2009:104, Downey 2021:5).
In dié verband wys Mandrup (2009:4–5) op drie sleuteldimensies van staatlikheid in die DRK sedert die 1990’s en die aanvang van langdurige konflik. Eerstens het die gedeeltelike afwesigheid van effektiewe staatsinstellings, veral die gebrek aan staatsbeheer, sogenaamde ongeregeerde ruimtes geskep waarin NSA’s, met inbegrip van milisies, beweeg het. Tweedens het die dinamika en alliansies tussen ’n magdom akteurs wat op verskeie vlakke aktief is, die politieke en veiligheidslandskap gevorm. Derdens moet daar ’n onderskeid getref word tussen openbare en private of niestaatlike bronne van veiligheid, wat ooreenstem met die klassieke staatsteoretiese onderskeid tussen wettige en onwettige bronne en gebruike van dwang.
Mandrup (2009:19) voer verder aan dat die DRK sedert die revolusionêre oorname in die 1990’s nooit volle territoriale beheer uitgeoefen het of ’n monopolie op die gebruik van geweld gehad het nie. Waar orde bestaan het, is dit dikwels deur middel van patronaatnetwerke eerder as deur formele staatstrukture gehandhaaf. Gevolglik het baie van die verantwoordelikheid vir die verskaffing van veiligheid op ander akteurs as die staat neergekom. Sedert die vroeë 2000’s was veiligheid in die DRK sterk afhanklik van die ontplooiing van VN-vredesbewaarders, met meer as 20 000 uniform- en burgerlike personeel wat in 2010 in die land ontplooi is, maar intussen afgeskaal is (United Nations 2025b).
Englebert en Tull (2008:106–39) plaas hierdie ontleding binne ’n omvattende kritiek op staatlikheid in Afrika, en voer aan dat ’n menige state nooit aan die ideale kenmerke van ’n moderne Westerse staatsbeleid voldoen het nie. Spesifiek beweer hulle dat die DRK nooit ’n monopolie van dwang gehad het nie, wat nog te sê ’n wettige een, en ook nie die oppergesag van die reg konsekwent gehandhaaf het of volgens ’n rasionele Weberiaanse burokratiese model gefunksioneer het nie. Na hulle mening verwys die idee van staatlikheid wat in die DRK misluk het, minder na die ineenstorting van ’n bestaande funksionele staat as na die mislukking van die visie van ’n progressiewe ontwikkelingstaat.
Hierdie taksering is beaam deur Jason Stearns, ’n voormalige VN-werknemer in die DRK en kenner van die staat, wat opgemerk het dat die Kinshasa-regering van die laat 1990’s ’n gebrek aan legitimiteit, samehangende visie en effektiewe leierskap gehad het (Aljazeera 2012). Dit is ’n standpunt wat steeds deur navorsers gehuldig word (DefenceWeb 2025). Vir jare reeds is die staat nie daartoe in staat om diepgewortelde korrupsie en patronaatpolitiek te konfronteer nie, terwyl die weermag se lustelose uitvoering van hulle pligte ’n algemene institusionele swakheid weerspieël het. Gevolglik het burgers in die oostelike DRK – en die land in die algemeen – min vertroue gehad dat die regering in hulle behoeftes sou kon voorsien (Aljazeera 2012). Claude Kabembe, uitvoerende direkteur van Southern Africa Resource Watch, het dit onlangs gestel dat die DRK jare van dialoog en konsultasie benodig om as ’n nasiestaat in die volledige sin van die woord te funksioneer. Ná meer as drie dekades van konflik, voer hy aan, ervaar die land inderwaarheid ’n diep staatloosheid en nie bloot oorlog of konflik nie (DefenceWeb 2025).
Kasera (2025) het die krisis van legitimiteit in Afrikastate teen die agtergrond van spanning tussen juridiese en empiriese staatlikheid ondersoek. Juridiese staatlikheid verwys na die wetlike erkenning van state as soewereine entiteite, wat hoofsaaklik bereik word deur internasionale reg en die erkenning van hulle grense deur eksterne akteurs. Hierdie formele erkenning wyk egter dikwels af van empiriese staatlikheid – die staat se werklike vermoë om effektief te funksioneer, veiligheid te handhaaf, geregtigheid te administreer, en noodsaaklike dienste aan sy burgers te lewer.
Kasera voer verder aan dat Afrikastate ’n merkbare legitimiteitskrisis ervaar wanneer dit byvoorbeeld met Europese state en staatlikheid teen dieselfde agtergrond vergelyk word. Europese state se legitimiteit is gegrond op die Wesfaalse model, wat gesentraliseerde gesag, territoriale integriteit en absolute soewereiniteit beklemtoon – kenmerke wat grootliks onbekend was in prekoloniale Afrika-samelewings. In teenstelling hiermee was Afrikastate sedert onafhanklikwording verplig om samelewings te regeer wat histories georganiseer was op grond van gedesentraliseerde, verwantskapsgebaseerde vorme van streeksonderskeidings. Gevolglik sukkel baie Afrikastate steeds om die eise van gesentraliseerde gesag met die heterogene behoeftes en identiteite van hulle bevolkings te versoen. In die praktyk het dit dikwels tot die poortwagterstaatmodel gelei, waarin die staat die handhawing van orde en hulpbronontginning vir voorkeurbelange bo die voorsiening van openbare dienste en goedere geprioritiseer het.
Vanuit ’n algemene globale perspektief moet daarop gewys word dat die moderne nasiestaat nou reeds ’n tyd lank onder druk verkeer. In baie gevalle monopoliseer state nie meer gesag soos dit met die Wesfaalse wêreldbeeld verband hou nie (Haywood en Laing 2025:81). Swak regeringsinstellings heers in talle state, wat geleenthede skep vir gegriefde nasionale groepe om bestaande ordes uit te daag, soms deur gewelddadige middele. NSA’s wat wissel van seerowers wat strategiese seehawens uitbuit tot opstandige groepe wat territoriale beheer betwis, is nouliks ’n nuwe verskynsel. Hierdie dinamiek is onder andere ook van toepassing op Mosambiek, waar ’n voortdurende opstand in die noordelike dele die uitdagings wat deur ongeregeerde of swak geregeerde ruimtes veroorsaak word, illustreer, soos in die volgende afdeling onder die loep geneem word.
5. Ansar al-Sunna in noordelike Mosambiek en die Vergete Kaap-begrip
Die situasie in noordelikste dele van Mosambiek, spesifiek in die Cabo Delgado-provinsie, wat hier onder in Figuur 2 in rooi aangetoon word, kan getipeer word as ’n insurgensie of ’n gewapende opstand eerder as binnelandse terrorisme, al gebruik opstandige akteurs konsekwent terroristiese metodes (Etyang, Kambela en Muleya 2024).
Figuur 2. Noordelike Mosambiek
Bron: Beskikbaar op Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mozambique_Cabo_Delgado.png).
Kopiereg: Die kaart is in die openbare domein en mag gebruik, gewysig en gepubliseer word mits die bron behoorlik erken word.
Mosambiek spog met ’n ryk kultuurerfenis en ’n dinamiese bevolking wat gretig is om die land se ontwikkelingspotensiaal te benut. Ná jare van burgerlike onrus het geleenthede ontstaan om voordeel te trek uit nasionale hulpbronne soos visserye, natuurlike gas, kritieke minerale en edelstene. Hierdie vooruitsigte word egter etlike jare reeds deur wydverspreide korrupsie, volgehoue onstabiliteit en die nadelige gevolge van klimaatsverandering ondermyn. Gesamentlik erodeer hierdie uitdagings die fondamente van vooruitgang en voorspoed in Mosambiek se 11 provinsies. Dit bemoeilik ook pogings om vrede en stabiliteit te bereik (Herdt en Christianson 2023).
Mosambiek het in 1992 uit ’n langdurige burgeroorlog getree en begin om sy ekonomiese potensiaal te benut. Sedert 2014 het die land egter ’n bestendige agteruitgang in stabiliteit en ’n merkbare toename in geweld ervaar as gevolg van verskeie verwante faktore. Twee sleutelfaktore in hierdie situasie is die afwesigheid van effektiewe regering en die opkoms van ’n gepaardgaande opstand in die noordelike streek van Cabo Delgado, gelei deur die radikale Moslembeweging Ansar al-Sunna (ook bekend as Al Sunnah wa Jama’ah) (Herdt en Christianson 2023).
Die historiese trajek van Ansar al-Sunna as ’n radikale NSA is in Mosambiek nóú gekoppel aan intra-Moslem-dinamika in die land. Terselfdertyd is die beweging gekoppel aan langertermyn- historiese handelsnetwerke tussen die Oos-Afrikaanse kus en die Midde-Ooste, wat volgens argeologiese bewyse uit die agtste eeu n.C. dateer. Hierdie netwerke het die verspreiding van Islam langs die Oos-Afrikaanse kus in ’n groter streeksverband vergemaklik. Wat dit betref, vorm die noordelike dele van Mosambiek deel van die Swahili-wêreld, en noordelike Mosambiek deel vandag steeds Islamitiese godsdienstige opvattings en praktyke met sy Swahili-bure (Bonate 2020; The New Humanitarian 2007).
Ná onafhanklikwording in 1975 het Mosambiekse Moslems, wat hoofsaaklik in stedelike gebiede woonagtig was, die Islamitiese Raad van Mosambiek gestig. Hierdie elitistiese liggaam het Moslems in die noordelike dele van die land, met inbegrip van die provinsie Cabo Delgado, grootliks geïgnoreer of gemarginaliseer. Moslems in die noorde is as minder geletterd en oormatig tradisioneel in hulle godsdienstige uitkyk beskou. Gegewe hulle marginalisering relatief tot Moslems in ander streke – veral in die suidelike dele nader aan die hoofstad, Maputo – het noordelike Moslems besluit om hulle eie parallelle politieke instelling, die Islamitiese Kongres van Mosambiek, te stig. In Maputo, geleë in die verre suide van die land, het die regering die Islamitiese Raad bevoordeel, terwyl die noordelike Islamitiese Kongres van Mosambiek effektief gemarginaliseer en geopolities na die rand verplaas is (Mutasa en Muchemwa 2021:5).
Omstreeks die jaar 2000 het die Islamitiese Kongres van Mosambiek begin om prominensie te geniet nadat ’n groep jong mans ’n stryd in sowel die Islamitiese Raad as die Islamitiese Kongres aangeknoop het oor die nastrewing en ontwikkeling van ’n nuwe interpretasie en praktyk van Islam. In die noordelike provinsie Cabo Delgado het die Islamitiese Kongres ’n wettig geregistreerde suborganisasie geskep wat ’n strenger en minder buigsame vorm van Islam regoor die provinsie bevorder en verkondig het. Uit hierdie suborganisasie het ’n selfs meer radikale en aktivistiese groep ontwikkel as ’n sekte, wat uiteindelik as Ansar al-Sunna (vertaal as Ondersteuners van die Tradisie) bekend geword het. Hierdie groep het Islam soos dit in Mosambiek beoefen is, uitgedaag en aangevoer dat die godsdiens in die moderne era korrup geraak het en dat die ware leringe van die profeet Mohammed nie meer nougeset gevolg word soos dit moet nie (Mutasa en Muchemwa 2021:5–6).
Van die begin af was dit Ansar al-Sunna se doelwit om Sjaria-wetgewing (Islamitiese wetgewing) af te dwing. As ’n sektariese beweging het hulle dit probeer doen deur hulle aan die samelewing en die staat te onttrek, tesame met hulle verwerping van die skool-, gesondheid- en regstelsels wat deur die staat voorsien word (Morier-Genoud 2018). Die groep het ook ’n standpunt ingeneem wat opgesom kan word as anti-Christelik en anti-Westers met betrekking tot maatskaplike en kulturele waardes. Dit alles het in die provinsie Cabo Delgado ontvou, wat ’n Moslem-bevolking van ongeveer 58% het, in vergelyking met die nasionale Mosambiekse gemiddeld van ongeveer 18% (Mutasa en Muchemwa 2021:6). Wat sy ligging betref, is Cabo Delgado die noordelikste provinsie van Mosambiek. Dit grens aan Tanzanië in die noorde, Niassa-provinsie in die weste, Nampula-provinsie in die suide, en die Indiese Oseaan in die ooste (Matsinhe en Valoi 2019:3).
Ansar al-Sunna se ideologiese houding en leerstellige onbuigsaamheid het beduidende spanning tussen die beweging en die Mosambiekse regering, asook in plaaslike gemeenskappe, veroorsaak. Baie inwoners – met inbegrip van Christene én Moslems – het negatief gereageer op die beweging se sienings, wat tot konflik gelei het toe Ansar al-Sunna gewelddadige metodes gebruik het om dorpenaars te dwing om by hulle radikale oortuigings te bly. Boonop het die groep dorpenaars verhinder om hospitale en skole by te woon, aangesien hulle dit as sekulêre en anti-Islamitiese instellings beskou het (Matsinhe en Valoi 2019:3).
Ander belangrike ontwikkelings het die toenemende militarisering van Ansar al-Sunna vanaf 2016 ingesluit. In Oktober 2017 het die konflikdinamika ’n beslissende wending geneem toe ongeveer 30 lede van die beweging drie polisiestasies in die dorp Mocímboa da Praia aangeval het. Dit het die aanvang van akute geweld en die begin van ’n volgehoue vlaag terreuraanvalle deur Ansar al-Sunna teen staatsinstellings en segmente van die burgerlike bevolking ingelui. Sedertdien is baie Mosambiekers doodgemaak – dikwels deur onthoofdings – en honderde huise afgebrand (Morier-Genoud 2018). Vanaf 2019 het die beweging besonder aktief geraak en talle aanvalle op afgeleë dorpies geloods. Ontvoerings, onthoofdings, beslaglegging op regeringseiendom, bankrowe om inkomste te genereer, en die blokkering van paaie het kenmerke geword van wat die beweging as ’n Godgedrewe stryd beskou het. Daarbenewens het die militante hulle kenmerkende wit-en-swart vlag laat wapper waar hulle ook al oorwinnings behaal en beheer oor gebiede oorgeneem het. Hulle boodskap van die vestiging van ’n kalifaat (Islamitiese staat) het ook wyd bekend geword, en is oorgedra in ’n duidelike verklaring in die plaaslike Kimwani-taal: “ons wil hê almal hier moet Islamitiese wetgewing toepas en ons wil nie ’n regering van ongelowiges hê nie; ons wil ’n regering van Allah hê” (Mutasa en Muchemwa 2021:2, 5).
Die Mosambiekse regering het talle skermutselings met die militante gehad, maar die gewapende magte van die staat was nie in staat om die opstandelinge beslissend te verslaan nie. Dekades van verwaarlosing en lae vlakke van belegging in die gewapende magte sedert die einde van die burgeroorlog in 1992 het die magte met beperkte kapasiteit gelaat om die opstand doeltreffend teen te werk. Swak gemotiveerde soldate het hierdie uitdagings verder vererger, wat klaarblyklik gemanifesteer het in die lekkasie van sensitiewe inligting aan die opstandelinge, met inbegrip van besonderhede oor logistieke en operasionele toestande op die grond. Daar word selfs geglo dat die Mosambiekse gewapende magte geïnfiltreer is deur elemente wat met die opstandelinge saamgewerk het (Alden en Chichava 2020). Hierdie tekortkominge het die regering in Maputo gemotiveer om die Russiese private sekuriteitsfirma, die (toenmalige) Wagner Groep, in 2019 te nader om te help met die bestryding van die opstandelinge. Wagner het egter nie daarin geslaag om noemenswaardige sukses te behaal nie en het spoedig uit die land onttrek ná swaar verliese gely is en beweerde geskille met die Mosambiekse gewapende magte ontstaan het. In 2020 is Wagner vervang deur ’n ander private militêre maatskappy, Dyck Security Services, ’n Suid-Afrikaanse onderneming wat beter in staat was om militêr teen die opstandelinge op te tree (Simonson 2021).
In Junie 2021, ná etlike jare van konflik in Mosambiek, het die SAOG formeel die stigting van ’n streeksvredesending, die SAOG-sending in Mosambiek (SAMIM), goedgekeur. Dit was die SAOG-leierskap se multinasionale polities-militêre reaksie op die voortdurende gewelddadige ekstremisme, wat toenemend veiligheidsrisiko’s met algemene streeksimplikasies begin inhou het (Dzinesa 2023:198).
Die SAOG se militêre ingryping het egter nie daarin geslaag om Ansar al-Sunna uit te skakel nie, en die beweging is tot vandag ’n gewelddadige rolspeler wat sterk ingegrawe is. Een van die grootste tekortkominge van hierdie operasies om die opstandelinge uit te roei, is dat die onderliggende motiverings van die beweging nie voldoende die hoof gebied is nie. Die sentrale kwessie is dat solank die strukturele wortels van die konflik onopgelos bly en staatsbroosheid ’n bepalende kenmerk is, die opstand waarskynlik nie uitgeroei sal kan word nie (International Crisis Group 2022). In hierdie verband voer Cilliers, Louw-Vaudran e.a. (2021) tereg aan dat aan die wortel van die konflik ’n uitdaging lê vir regering wat bewerings van diepgewortelde korrupsie in die regerende party, die Bevrydingsfront van Mosambiek (Frelimo), insluit. Swak regering en die gebrek aan teenwoordige staatsinstellings het die plaaslike bevolking geteister en ’n veiligheidsvakuum gelaat. Terwyl lede van die SAOG en ander state Mosambiek kan help, kan hulle nie die probleem – wat van ’n diepliggende aard is – oplos nie.
Met betrekking tot Ansar al-Sunna merk Morier-Genoud (2018) op dat sommige navorsers die beweging as deel van ’n groter of globale Islamitiese terroristenetwerk beskou. Hy erken dat oorgrensskakeling inderdaad plaasvind en dat die Mosambiekse polisie aangedui het dat die beweging se guerrillas militêre opleiding in Tanzanië en die DRK ontvang het. Harawa (2024:35) wys ook tereg daarop dat die grens tussen Mosambiek en Tanzanië problematies is in die sin dat daar min polisiëring is, en dit fasiliteer die oorgrensbeweging van buitelandse vegters uit state soos die DRK, Kenia en Tanzanië. Dieselfde geld vir onwettige oorgrensbeweging van wapens na Ansar al-Sunna. Hierdie navorsing deel nietemin Morier-Genoud (2018) se siening dat Ansar al-Sunna hoofsaaklik uit plaaslike motiverings ontstaan het, alhoewel dit ’n beweging is wat van meet af aan uit eksterne Islamitiese steun voordeel getrek het. Die beweging is ingebed in ’n hoogs spesifieke historiese en maatskaplike agtergrond, soos hier bo uiteengesit, en die opkoms daarvan moet gesien word teen die agtergrond van langdurige marginalisering, beperkte ekonomiese ondersteuning en onderontwikkeling in die noordelike dele van die land – toestande wat verband hou met die idee van staatsbroosheid. Onder hierdie omstandighede kon Ansar al-Sunna jong mans werf wat in ’n sosio-ekonomiese omgewing van hoë werkloosheid geredelik beskikbaar was, en wat aangetrek is deur en vatbaar was vir beloftes van ’n beter lewe sodra ’n kalifaat gevestig is (Mutasa en Muchemwa 2021:6).
Matsinhe en Valoi (2019:12) wys daarop dat die bevolking in Cabo Delgado hulleself beskou as die inwoners van die eerste postkoloniale bevryde sones, dit wil sê die eerste Mosambiekers sedert onafhanklikheid en sleutelrolspelers in die bevryding van Mosambiek. Die bevrydingstryd het in Cabo Delgado begin, en die eerste bevryde sones is inderdaad in hierdie provinsie verklaar. Boonop het baie legendariese generaals en helde van die bevrydingstryd uit hierdie streek gekom. Cabo Delgado word egter – ironies en aangrypend – ook Cabo Esquecido (Vergete Kaap) genoem vanweë die marginalisering daarvan en die wydverspreide gevoel van politieke, ekonomiese en maatskaplike uitsluiting wat deur die inwoners ervaar word (Africa Defence Forum2022). Vanuit die oogpunt van ekonomiese en maatskaplike ontwikkeling beteken Vergete Kaap uitsluiting, veral van Maputo, die hoofstad in die verre suide van die land. Ekonomiese en maatskaplike toestande deur die provinsie heen kan as swak beskryf word. Matsinhe en Valoi (2019:12) verwoord dit treffend soos volg (my vertaling):
In die grootste deel van Cabo Delgado heers swak ekonomiese en sosiale toestande – die swakste gesondheidsfasiliteite; die armste skole; die swakste sanitasie; hoë werkloosheid, veral jeugwerkloosheid. Die provinsie vaar baie swak en is dikwels onderaan in die meeste sosiale en ekonomiese aanwysers. Dit is die geval, al is die provinsie een van die rykste (indien nie die rykste nie) aan natuurlike hulpbronne. Tog het dit niks anders om te wys as ongeletterdheid, onkunde, ellende, armoede en konflik nie.
Wat ook benadruk moet word, is dat die ontdekking van natuurlike hulpbronne van besondere belang is vir die konflikdinamika onderliggend aan die opkoms en voortbestaan van Ansar al-Sunna – ofskoon die beweging nie finansieel daaruit put vir oorlewing nie. Cabo Delgado is ’n uiters armoedige provinsie, maar dit is ook die plek van groot ontdekkings van natuurlike gas aan die noordelike kus. Hierdie vondste het groot multinasionale korporasies van verskeie groot moondhede na die noorde van Mosambiek gelok wat kontrakte ter waarde van miljarde dollars met die regering in Maputo aangegaan het. Sodanige ooreenkomste het die belofte ingehou om ’n multimiljarddollarbedryf in Cabo Delgado te skep en, daarby, om ’n baie blink toekoms vir die Mosambiekse ekonomie te skep en die land se skuldlas te verlig (Herdt en Christianson 2023).
In Cabo Delgado self het hierdie ontwikkelings egter grootliks onvervulde materiële verwagtinge onder gemarginaliseerde jeug veroorsaak, wat gevoelens van ontbering en geleefde ervarings van armoede versterk het. Daar is bewerings gemaak dat min werksgeleenthede in die groeiende olie- en aardgasontginningsbedryf na inwoners van Cabo Delgado gegaan het, met werksgeleenthede wat eerder mense van ander provinsies, en spesifiek mans van Maputo, bevoordeel (Morier-Genoud 2018; Matsinhe en Valoi 2019:2,14). Kortliks bly Cabo Delgado een van die armste provinsies – indien nie die armste nie – in Mosambiek (Bosman-Burnett en Chen 2024), met Ansar al-Sunna wat stewig gevestig is as ’n ekstremistiese Moslem-beweging wat sekere dele van die noordelikste dele van die provinsie beheer en ’n ernstige risiko vir aardgasontginning deur multinasionale korporasies inhou. Trouens, talle reusagtige projekte is gedurende die afgelope paar jaar opgeskort of tydelik uitgestel.
Dit moet egter ook duidelik gemaak word dat Ansar-al-Sunna nie steun op olie- en aardgasontginning in Cabo Delgado as finansiële bronne nie. Finansiële bronne het hoofsaaklik te make met dwelmsmokkelary, deur gebruik te maak van Mosambiek se strategiese ligging langs die ooskus van Afrika om as ’n deurgangsroete te dien vir dwelmhandel wat op bestemmings op die vasteland van Afrika en ander kontinente gemik is. Ansar al-Sunna se betrokkenheid by sulke aktiwiteite verskaf ’n aansienlike inkomstebron wat die verkryging van wapens, die werwing van vegters en die volhouding van sy operasies teen Mosambiekse regeringsmagte moontlik maak (Udo en Agbai 2024:27).
Afgesien van onvervulde materiële verwagtinge, soos hier bo genoem, is daar ook nog ’n ander aspek aangaande staatsbroosheid en beperkte staatlikheid wat nie oor die hoof gesien moet word nie. Ras en De Kluiver (2024) wys daarop dat finansiële wanbestuur, omkopery en korrupsie gekoppel aan Mosambiek se “verborge skuld”-skandaal die land in ’n fiskale ramp gedompel het. Dit hang saam met die feit dat daar teen 2024 ongeveer 4 000 mense in die noorde van die land om die lewe gebring is, bykans een miljoen ontheem is en in die algemeen ’n humanitêre ramp veroorsaak is. Die erkenning van die skakels tussen hierdie twee krisisse is fundamenteel vir die herstel van stabiliteit in die land.
Die probleem strek terug na 2016, toe Mosambiek geskud is deur ’n skandaal met geheime lenings van ongeveer VSA$2 miljard – bedoel vir staatsvisseryprojekte – wat verseker is met onbekende regeringswaarborge. Die Internasionale Monetêre Fonds het daarna fiskale hulp aan die land onttrek, wat ’n soewereine skuldversuim veroorsaak het wat tot ’n geldeenheidineenstorting gelei het. Teen 2022 het Mosambiek se skuld-tot-BBP-verhouding tot 101% gestyg, wat ’n kommerwekkende vlak van skuld aandui wat die land nie kon bestuur nie.
In Oktober 2023 is ’n ooreenkoms bereik wat die geskil oor Mosambiek se betrokkenheid by die leningskandaal opgelos het. Die ooreenkoms vrywaar Mosambiek van aansienlike skuld wat aan die gewese Switserse beleggingsbank Credit Suisse verskuldig is kragtens ’n besmette leningsooreenkoms met die staatsbeheerde maatskappy ProIndicus. Die gevolge was egter enorm en het meer as VSA$11 miljard in koste van direkte uitgawes en betalings beloop, asook verliese as gevolg van ekonomiese verlangsaming. ’n Navorsingsverslag van 2021 toon dat hierdie ekonomiese verwoesting ’n verstommende 1,9 miljoen mense na armoede gedryf het.
Teen hierdie agtergrond argumenteer Ras en De Kluiver (2024) dat die wisselwerking tussen ekonomiese onstabiliteit en terrorisme ekonomiese afswaaie kan vererger, inflasie aanwakker en befondsing vir maatskaplike ondersteuningstelsels negatief raak. In Mosambiek spesifiek het dit daartoe gelei dat besteding aan veiligheid verminder is. In hierdie bose kringloop was die gevolglike onstabiliteit ’n voedingsbron gewees vir die griewe wat tot die konflik bygedra het.
Uiteindelik is die voetspoor van staatsbroosheid deur beide die opkoms en die optrede van Ansar al-Sunna heen duidelik. Fabricius (2018) verwoord hierdie dinamika bondig en voer aan dat die gevoelens van onreg, ontbering en onderdrukking in die eerste plek tot frustrasie en haat gelei het en grondliggend is aan dade van terreur deur die insurgente. In dié verband het Moslem-ekstremiste in Cabo Delgado veral sedert 2017 begin om die onbevoegdheid van die sentrale regering in Maputo uit te buit. Hulle het dus vir alle praktiese doeleindes ’n sosiopolitieke vakuum in die noordelike nasionale ruimte beset en daarin geslaag om ’n milisie bestaande uit ongeskoolde, werklose en veral werklose jongmense te werf en te mobiliseer, gedryf deur hulle geleefde ervarings van marginalisering en diepgewortelde gevoelens van uitsluiting. Deur prosesse van indoktrinasie en godsdienstige radikalisering het ekstremistiese leiers Ansar al-Sunna omskep in wat beskryf kan word as ’n “leër van die ellendiges” waarmee die Maputo-regering in die verre suide te kampe het. Selfs die ontplooiing van ’n SAOG-mag kon nie daarin slaag om ’n einde aan die beweging of sy geweldsveldtog te maak nie, en die insurgente se volgehoue operasies duur steeds voort (Fabricius 2018; Bosman-Burnett en Chen 2024).
Teen die agtergrond van die bostaande en vanuit die perspektief van regeringsmislukking voer Ntaka (2023:22) aan dat die regeringsowerhede in Mosambiek – spesifiek die Frelimo-geleide administrasie – die vredesooreenkoms van 1992 ondermyn en sodoende die land se burgers negatief beïnvloed het. Hy voer verder aan dat die regering nie daarin geslaag het om in die behoeftes van sy bevolking te voorsien nie, soos weerspieël in die wydverspreide armoede, wat ’n duidelike aanduiding van regeringsmislukking is. Hierdie patroon van gebrekkige staatlikheid het op sy beurt die land kwesbaar en vatbaar gemaak vir uitbuiting deur opportunistiese groepe, spesifiek Ansar al-Sunna, wat menslike veiligheid in die betrokke provinsie ernstig in gevaar stel.
Ntaka (2023:34) voer verder aan dat die voortdurende insurgensie-aktiwiteite in die noorde ’n duidelike bewys is van ’n swak veiligheidsapparaat binne die staat, wat die insurgente toegelaat het om beheer oor sommige dele van die land oor te neem. Die feit dat sulke territoriale beheer van die regering weggeneem kan word, dui op ’n disfunksionele regeringstelsel.
Laastens kan eksterne steun vir Ansar al-Sunna vanuit die buiteland eweneens as ’n gevolg van staatsbroosheid vertolk word. Wat dit betref, het poreuse grense die oorgrensbeweging van jong buitelandse vegters uit buurstate en die wyer streek om die opstand te ondersteun moontlik gemaak. Eksterne hulp van ander Islamitiese akteurs en die internasionale verspreiding van die radikale Salafistiese ideologie het ongetwyfeld Ansar al-Sunna se veldtog versterk. Hierin staan die kwessie van beperkte staatlikheid en gepaardgaande broosheid sentraal, soos weerspieël in beide die binnelandse probleme en Mosambiek se poreuse grense (Mutasa en Muchemwa 2021:12).
Na alles wat hier aangevoer word, is daar ’n sterk verband tussen die oostelike DRK en die noorde van Mosambiek. Soos die DRK, ly Mosambiek as ’n staat onder swak staatsinstellings, swak bestuur en gevolglike onsekerheid. Cabo Delgado, as die mees noordelike provinsie, is ’n gebied wat die sentrale regering in Maputo nie kan beheer of effektief kan regeer nie. Anders gestel, Cabo Delgado is onderbestuur, wanbestuur, betwis en uitbuitbaar. Cabo Delgado is ook ’n provinsie waar ekonomiese en verwante sosiale uitsluiting bestaan, met hoë werkloosheid as ’n hoofmerker, veral jeugwerkloosheid. Cabo Delgado word gevolglik dikwels beskryf as ’n vergete provinsie, een wat sosio-ekonomies baie swak vaar, en wat dikwels vanuit ’n vergelykende perspektief onderaan die Mosambiekse provinsies verskyn.
Soos reeds verduidelik, is beperkte staatskap van toepassing op state waar staatsakteurs nie altyd sigbaar en funksioneel is nie. Dit is van toepassing op beide die DRK en Mosambiek. Dit lei dikwels daartoe dat NSA’s in politieke ruimtes inbeweeg en mettertyd die de facto-heersers word. Daar is min twyfel dat die Mosambiekse regering nie volle beheer het oor die hele geografiese gebied wat die staat uitoefen nie. Die vermoë om ten volle te beheer en te regeer is ’n belangrike element van territoriale soewereiniteit. Hierdie werklikheid lê ten grondslag aan die vele uitdagings wat in hierdie ontleding uiteengesit en bespreek is, spesifiek Islamitiese militantisme, swak veiligheidsmagte en swak veiligheidsreaksies op die militante bedreigings, hoë vlakke van onsekerheid en kriminele netwerke. Dit lê ook ten grondslag aan die landskap van armoede, lae sosio-ekonomiese ontwikkeling en ontbering – toestande wat dit vir Ansar al-Sunna moontlik gemaak het om ’n politieke mag te word en die totstandkoming van ’n kalifaat in ’n deel van die land ten doel te stel.
6. Samevatting en gevolgtrekking
Teoreties word in hierdie artikel aangevoer dat staatsbroosheid en ongeregeerde ruimtes nou verwant is, in soverre tekortkominge in ’n staat se gesag, kapasiteit en legitimiteit aanleiding gee tot toestande waarin sekere streke nie effektief regeer word nie. Sodanige gebiede – wat meer akkuraat beskryf word as gebiede waar op alternatiewe maniere regeer word eerder as om heeltemal sonder ’n vorm van regering te wees – word tipies deur niestaatlike of hibriede owerhede beheer. Hulle voortgesette uitoefening van beheer vererger weer broosheid deur sekuriteit te ondermyn, finansiële hulpbronne uit te put, en staatslegitimiteit te ondermyn, waaruit ’n siklus van wanorde, gewelddadige optrede en bloedvergieting dikwels spruit.
Die twee state wat in dié artikel as gevallestudies hanteer word, naamlik die DRK en Mosambiek – is gekies omdat daar in verskeie opsigte duidelike ooreenkomste tussen hulle bestaan.
Eerstens is die konflikdinamika in die twee state, ten spyte van ’n groot uiteenlopendheid in hulle historiese en politieke omstandighede, gekonsentreer in streke wat ver van die onderskeie hoofstede geleë is en waar die staat se teenwoordigheid swak is of aan gesagsuitoefening ontbreek. Die gemene deler in die twee state se konflikdinamika is dat dit uitspeel waar regeringsinstellings jare reeds sukkel om gesag uit te oefen.
’n Tweede ooreenkoms is dat die konflikte in albei state in hulpbronryke streke plaasvind. Mosambiek se Cabo Delgado-provinsie beskik oor ryk natuurlikegasreserwes, terwyl velerlei waardevolle en strategiese minerale hulpbronne, waaronder goud, kobalt en koltan, in die oostelike DRK aanwesig is.
Derdens is daar ’n sterk verband tussen die dinamika van die insurgensie en onwettige ekonomiese aktiwiteite. Gewelddadige optrede word dus nie net deur politieke of ideologiese doelwitte gedryf nie, maar ook deur ekonomiese dryfvere en belange. Tog moet dit duidelik gestel word dat Ansar al-Sunna – anders as die insurgentegroepe in die oostelike DRK – ekonomiese voordeel primêr put uit onwettige streeksekonomiese aktiwiteite, veral dwelmhandel, en nie uit die ontginning van natuurlike hulpbronne nie.
’n Vierde ooreenkoms het te make met die streeksaard van beide konflikte. Dit hou in albei gevalle verband met oorgrens bewegings van insurgente, wapens en hulpbronne wat die konflikte in albei gevalle met aanliggende buurstate verbind. Dit maak dit baie moeilik om oplossings deur suiwer binnelandse optrede en maatreëls te na te streef. In albei gevalle het hierdie streeksdimensie gelei tot eksterne multinasionale militêre betrokkenheid.
Vyfdens is die humanitêre gevolge en omvang van die konflikdinamika in albei gevalle uiters gewelddadig en vele binnelandse en buitelandse implikasies. Laastens weerspieël die konflikte in ’n regeerkundige konteks uitdagings van gebrekkige staatslegitimiteit en -bestuur. Die staat word in baie van die geaffekteerde gemeenskappe nie as ’n instelling beskou wat in staat is om veiligheid, openbare dienste en ekonomiese geleenthede te voorsien nie en inderwaarheid ontbreek dit aan die nodige politieke wil om hierdie funksies te verrig. Sodoende word omstandighede geskep waarin insurgente as gewapende groepe steun uit plaaslike gemeenskappe kry deur simpatie en ondersteuningsdoelwitte suksesvol te mobiliseer. Dit gebeur dikwels deur griewe jeens die regering uit te buit of andersins deur gemeenskappe gewelddadig by die doelwitte van die insurgente in te bind.
Met betrekking tot die hoofbevindinge van hierdie navorsing, ondersteun die perspektief wat in hierdie artikel weerspieël word die akademiese insig dat in state soos die DRK, milisies magsvakuums gevul het wat geskep is deur die onvermoë en beperkte militêre kapasiteit van swak state om die milisies doeltreffend te konfronteer en te verslaan. Dit is eweneens van toepassing op Ansar al-Sunna wat, as radikale Moslem-insurgente, vakuums in die noorde gevul het waar die regeringsetel in die suidelikste deel van die land ernstig tekortgeskiet het om sy gesag oor die lengte en breedte van die land te laat geld. In die geval van die DRK is die Kinshasa-regering in die verre weste van die land gesetel, en kon die regeringsmagte sedert die vroeë 1990’s nie beheer oor groot dele van die land in die ooste uitoefen nie. Sodoende is die DRK, soos verskeie ander Afrikastate, intens geraak deur opstandige aktiwiteite in die oostelike streke – ’n verskynsel wat nou gekoppel is aan die onvermoë om volhoubare ontwikkeling te bereik en verantwoordbare en doeltreffende regering te konsolideer.
Die afwesigheid van doeltreffende regering het geleenthede geskep vir gewapende bewegings om na vore te kom en hulleself in te grawe. Teen hierdie agtergrond het die oostelike en noordoostelike dele van die DRK akute konflikgebiede geword waarin milisiemagte terreur as ’n strydmetode gebruik. In die nastrewing van hulle doelwitte het al bogenoemde bewegings swaar, maar nie uitsluitlik nie, op die aanwending van terreur teen burgerlikes staatgemaak en lewensverlies van miljoene is aangeteken.
Nog ’n belangrike bevinding is die duidelike verband tussen gewelddadige konflik en die beskikbaarheid van minerale hulpbronne, wat veral duidelik is in die aktiwiteite van groot milisiegroepe soos die M23 en die FDLR. Dit dui daarop dat dominante NSA’s in die DRK hulle stelselmatig ingegrawe het en beheer verkry het oor inkomste uit die nodige ekonomiese hulpbronne. Uiteindelik het die vermoë van milisies om hulle operasies deur onwettige handel en die uitbuiting van natuurlike hulpbronne te finansier dit uiters moeilik gemaak om die siklusse van konflik in die oostelike DRK te verbreek. Hierdie uitdaging word verder vererger deur die feit dat konflikte soos dié in die DRK dikwels gewortel is in of nou gekoppel is aan eksterne akteurs, wat aan die konflikdinamika kennelik streeks- en internasionale dimensies gee.
Daar is vele ooreenkomste tussen die DRK en Mosambiek. Cabo Delgado, wat bekend geraak het as die Vergete Kaap, het mettertyd van ’n arm provinsie wat op die buiterand van regeringsdienslewering gestaan het, tot die mees akute veiligheidskrisis in Suider-Afrika getransformeer. Dekades van gebrekkige dienslewering en onderbesteding in die noordelike dele, gevoelens van marginalisering, en persepsies dat die plaaslike bevolking grootliks uitgesluit is van die materiële voordele wat natuurlike gas vir die land kan bring, was alles water op die meul van die insurgente wat sedert 2017 verwoesting gesaai het en talle menselewens wreed beëindig het. Wat ook in Mosambiek afspeel, is ’n NSA wat arm en gemarginaliseerde plaaslike bevolkings intimideer om hulle nie te opponeer nie, of wat staatmaak op die steun van plaaslike bevolkings waar daar wydverspreide ontnugtering is met politieke elites in die suide. Dit alles staan teen die agtergrond van die Mosambiekse staat in die verre suide wat hulle verantwoordelikhede in die lewering van basiese en noodsaaklike dienste in die noordelike dele nie kan uitvoer nie of bloot versaak. Eksterne en interne militêre ingryping kon die insurgente nie stuit nie, en terreurdade haal onverpoosd die internasionale nuus. Inmiddels staan die natuurlikegasprojekte wat Mosambiek teoreties uit sy armoede kan lig, ook stil.
Laastens versterk die volharding van milisies in die DRK en radikale-Moslem-opstandelinge in noordelike Mosambiek – as twee gevallestudies wat teen die Suider-Afrikaanse agtergrond afspeel – die akademiese uitgangspunt dat die nasiestaat in baie dele van die hedendaagse internasionale stelsel onder druk verkeer. Dit benadruk en bevestig die argument dat state nie meer die enigste belangrike akteurs is nie, en dat NSA’s invloedryke politieke en veiligheidsakteurs geword het, veral in gevalle van voortdurende staatsbroosheid. Waar regerings nie in staat is om doeltreffende beheer oor die volle territoriale omvang van hulle state uit te oefen nie – waarskynlik die mees basiese vereiste van territoriale soewereiniteit – is gegriefde bewegings geneig om na vore te kom en hulle sterk te laat geld, dikwels op brutale en gewelddadige maniere. In beide die DRK en Mosambiek bly die beperkte uitoefening van staatsgesag ’n dringende knelpunt wat nie slegs talle uitdagings op beide nasionale en groter streeks- en internasionale vlak veroorsaak het nie, maar die konflikte in die betrokke state ten diepste ten grondslag bly lê.
Bibliografie
Adeto, Y.A. 2019. State fragility and conflict nexus: contemporary security issues in the Horn of Africa. African Journal on Conflict Resolution, 19(1):11–36.
Afolabi, O.S. 2024. State fragility and the drivers of insurgency in Nigeria. Strategic Review for Southern Africa, 46(1&2):312–39.
Africa Defence Forum. 2022. The forgotten Cape. DefenceWeb, 23 November. https://defenceweb.co.za/joint/diplomacy-a-peace/the-forgotten-cape (14 Maart 2026 geraadpleeg).
Alden, C. en S. Chichava. 2020. Cabo Delgado and the rise of militant Islam: another Niger Delta in the making? SAAIA Policy Briefing, Oktober. https://saiia.org.za/research/cabo-delgado-and-the-rise-of-militant-islam-another-niger-delta-in-the-making (12 Maart 2026 geraadpleeg).
Aljazeera. 2012. Q&A: Behind the M23 mutiny in the DR Congo, 26 November. https://www.aljazeera.com/features/2012/11/26/qa-behind-the-m23-mutiny-in-dr-congo (23 Februarie 2026 geraadpleeg).
Berg, R.C. 2022. Tussle for the Amazon: new frontiers in Brazil’s organized crime landscape. Diálogo Américas, 16 November. https://dialogo-americas.com/articles/tussle-for-the-amazon-new-frontiers-in-brazils-organized-crime-landscape (8 September 2026 geraadpleeg).
Bonate, L. 2020. Islam in northern Mozambique: a historical overview. History Compass, 8(7):573–93. https://www.cmi.no/publications/file/7899-islam-in-northern-mozambique-a-historical-overview.pdf (6 Maart 2026 geraadpleeg).
Bosman-Burnett, I. en X. Chen. 2024. Governance challenges in Cabo Delgado: Spinning wheels in the mud. South African Institute of International Affairs, Opinion and Analysis, 24 Oktober. https://saiia.org.za/research/governance-challenges-in-cabo-delgado-spinning-wheels-in-the-mud (14 Maart 2026 geraadpleeg).
Botha, A. 2008. Challenges in understanding terrorism in Africa. African Security Review, 17(2):28–41.
Branch, J. en J. Stockbruegger. 2023. State, territoriality, and sovereignty. In Bukovansky, Keene en Reus-Smit (reds.) 2023.
Bukovansky, M., E. Keene en C. Reus-Smit (reds.). 2023. The Oxford handbook of history and international relations. Oxford: Oxford University Press.
Center for Preventive Action. 2025. Conflict in the Democratic Republic of Congo. 16 Desember. https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/violence-democratic-republic-congo (14 Januarie 2026 geraadpleeg).
Choi, S.-W. 2014. Causes of domestic terrorism: economic sanctions as a violence trigger structure. The Korean Journal of International Studies, 12(1):137–59.
Chuku, C. en K. Onye. 2019. The macroeconomics of state fragility in Africa. African Development Bank Group Working Paper, 307:1–45.
Cilliers, J. 2003. Terrorism in Africa. African Security Review, 12(4):91–103.
Cilliers, J., L. Louw-Vaudran, T. Walker en M. Ewi. 2021. Security and intelligence: What would it take to stabilise Cabo Delgado? ISS Today, 27 Mei. https://issafrica.org/iss-today/what-would-it-take-to-stabilise-cabo-delgado (16 Maart 2026 geraadpleeg).
Cilliers, J. en T.D. Sisk. 2013. Africa’s fragile states need extra help. ISS Today, 4 Desember. https://issafrica.org/iss-today/africas-fragile-states-need-extra-help (5 Desember 2025 geraadpleeg).
Clarke, C.P. 2025. Terrorism and insurgency. In Duyvesteyn en Heuser (reds.) 2025.
Collaborative Research Center (SFB) 700. 2017. Introducing the Collaborative Research Center. Governance in Areas of Limited Statehood. Berlyn. https://www.sfb-governance.de/en/ueber_uns/Flyer-SFB-700.pdf (6 September 2026 geraadpleeg).
Collier, P. 2007. The bottom billion: Why the poorest countries are failing and what can be done about it. New York: Oxford University Press.
DefenceWeb. 2025. ISS seminar hears DR Congo is quasi-state lacking internal legitimacy. DefenceWeb African News, 8 Mei. https://defenceweb.co.za/african-news/iss-seminar-hears-dr-congo-is-quasi-state-lacking-internal-legitimacy (24 Februarie 2026 geraadpleeg).
Downey, M. 2021. Did the war on terror deter ungoverned spaces? Not in Africa. Journal of Development Studies, 151:1–18.
Duyvesteyn, I. en B. Heuser (reds.). 2025. The Cambridge history of strategy. Cambridge: Cambridge University Press.
Dzinesa, G.A. 2023. The Southern African Development Community’s mission in Mozambique (SAMIM): Policymaking and effectiveness. International Peacekeeping, 30(2):198–229.
Englebert, P. en D. Tull. 2008. Post-conflict reconstruction in Africa: flawed ideas about failed states, 19 September. https://muse.jhu.edu/pub/6/article/237010 (23 Februarie 2026 geraadpleeg).
Etyang, O., L. Kambela en S. Muleya. 2024. Terminating Insurgency in Mozambique: reflections on the SADC Mission in Mozambique. African Journal on Conflict Resolution, 24(3):57–80. https://www.accord.org.za/publication/ajcr-volume-24-no-3-2024-2 (2 Maart 2026 geraadpleeg).
European Commission for Development and Relations with African, Caribbean and Pacific States and European University Institute. 2009. Overcoming fragility in Africa. Forging a new European approach. Florence. https://reliefweb.int/report/world/overcoming-fragility-africa-forging-new-european-approach-advanced-copy (6 Desember 2025 geraadpleeg).
Fabricius, P. 2018. Is another Boko Haram or al-Shabaab erupting in Mozambique? ISS Today, 14 Junie. https://issafrica.org/iss-today/is-another-boko-haram-or-al-shabaab-erupting-in-mozambique (7 Mei 2026 geraadpleeg).
Genocide Watch. 2025. Special report: Conflict minerals in the DR Congo. 9 Junie. https://www.genocidewatch.com/single-post/special-report-conflict-minerals-in-the-drc (5 Maart 2026 geraadpleeg).
German Institute of Development and Sustainability. 2024. Constellations of state fragility explained. https://www.idos-research.de/statefragility/explainer.html (12 Oktober 2025 geraadpleeg).
Global Centre for the Responsibility to Protect. 2025. Democratic Republic of the Congo. 16 Maart. https://www.globalr2p.org/countries/democratic-republic-of-the-congo (8 Januarie 2026 geraadpleeg).
GOV.UK. 2026. Foreign travel advice: Democratic Republic of the Congo. https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/democratic-republic-of-the-congo/safety-and-security (18 Mei 2026 geraadpleeg).
Harawa, M.C. 2024. Protracted war amid Southern African Development Community (SADC) intervention in the Mozambique insurgency. African Journal of Political Science and International Relations, 18(2):23–38.
Hashi, O. 2015. The failed-state paradigm and implications for politics and practices of international security. Bildhaan. An International Journal of Somali Studies, 14:78–94.
Haywood, A. en M. Laing. 2025. Politics. 6de uitgawe. New York: Red Globe Press.
Herdt, C.S. en J. Christianson. 2023. Mozambique: a nation of unrealized potential. Center for Strategic and International Studies, 15 Junie. https://www.csis.org/analysis/mozambique-nation-unrealized-potential (18 Maart 2026 geraadpleeg).
Hoinathy, R. en N. Moloo. 2026. MONUSCO’s rigid mandate hinders civilian protection in eastern DRC. ISS Today, 12 Januarie. https://issafrica.org/iss-today/monusco-s-rigid-mandate-hinders-civilian-protection-in-eastern-drc (7 Mei 2026 geraadpleeg).
Human Rights Watch. 2014. Democratic Republic of Congo: Country summary. Januarie. https://www.hrw.org/sites/default/files/related_material/drc_5.pdf (7 Junie 2025 geraadpleeg).
—. 2025. DR Congo: Rwanda-backed M23 executed civilians in Goma. 3 Junie. https://www.hrw.org/news/2025/06/03/dr-congo-rwanda-backed-m23-executed-civilians-goma (13 Februarie 2026 geraadpleeg).
Institute for National Strategic Studies. 2009. Global Strategic Assessment 2009. Washington, DC: National Defense University.
International Crisis Group. 2022. Winning peace in Mozambique’s embattled north. 10 Februarie. https://www.crisisgroup.org/brf/africa/mozambique/b178-winning-peace-mozambiques-embattled-north (19 Maart 2026 geraadpleeg).
Jones, P. en D. Smith. 2012. Congo rebels take Goma with little resistance and to little cheer. The Guardian, 20 November. https://www.theguardian.com/world/2012/nov/20/congo-rebel-m23-take-goma (14 Februarie 2026 geraadpleeg).
Kasera, O.A. 2025. Statehood without substance? The African state and the crisis of legitimacy. The International Journal of Research and Innovation in Social Science, 10 Mei. https://rsisinternational.org/journals/ijriss/articles/statehood-without-substance-the-african-state-and-the-crisis-of-legitimacy/# (29 Februarie 2026 geraadpleeg).
Keister, J. 2015. The illusion of chaos: Why ungoverned spaces aren’t ungoverned, and why that matters. Cato Institute Policy Analysis, 766:1–24. https://www.cato.org/sites/cato.org/files/pubs/pdf/pa766_1.pdf (20 Februarie 2026 geraadpleeg).
Lamb, R.D. 2008. Ungoverned areas and threats from safe havens. Finale verslag van die Ungoverned Areas Project, voorberei vir Kantoor van die Amerikaanse Ondersekretaris vir Verdediging en Beleid, Washington, DC. https://dgi.umd.edu/sites/default/files/2019-07/ugash_report_final.pdf (22 Junie 2025 geraadpleeg).
Lekunze, M. 2023. Insurgency and national security: a perspective from Cameroon’s separatist conflict. Third World Quarterly, 44(6):1155–73.
Mandrup, T. 2009. Rumble in the jungle – private sources of security or order and disorder: The case of the D.R. Congo. Referaat gelewer by ’n konferensie, On strategy: future challenges for Africa, Universiteit Stellenbosch, 11–12 Junie.
Matsinhe, D.M. en E. Valoi. 2019. The genesis of insurgency in northern Mozambique. Southern Africa Report, 27:1–24.
McCreedy, L. 2022. What can MONUSCO do to better address the political economy of conflict in DRC? IPI Global Observatory, 6 Januarie. https://theglobalobservatory.org/2022/01/what-can-monusco-do-to-better-address-the-political-economy-of-conflict-in-drc (7 Desember 2025 geraadpleeg).
Menkhaus, K. 2007. Terrorist activities in ungoverned spaces. Referaat voorberei vir die Southern Africa and International Terrorism-werkswinkel, aangebied deur die Brenthurst-stigting. Tswalu-wildreservaat, Suid-Afrika, Januarie. https://www.researchgate.net/profile/Ken-Menkhaus-2/publication/237509428_Terrorist_Activities_in_Ungoverned_Spaces_Evidence_and_Observations_from_the_Horn_of_Africa/links/53f4eee80cf2888a7491356e/Terrorist-Activities-in-Ungoverned-Spaces-Evidence-and-Observations-from-the-Horn-of-Africa.pdf (7 Februarie 2026 geraadpleeg).
Mlambo, V.H. 2023. Unravelling Africa’s misgovernment: How state failures fuel the emergence of violent non-state actors: selected case studies. Cogent Social Sciences, 9:1–17. https://doi.org/10.1080/23311886.2023.2228127 (11 Desember 2025 geraadpleeg).
Morier-Genoud, E. 2018. Mozambique’s own version of Boko Haram is tightening its deadly grip. The Conversation, 11 Junie. https://reliefweb.int/report/mozambique/mozambique-s-own-version-boko-haram-tightening-its-deadly-grip (13 Maart 2026 geraadpleeg).
Mutasa, N.M. en C. Muchemwa. 2021. Ansar Al-Sunna Mozambique: Is it the Boko Haram of Southern Africa? Journal of Applied Security Research, 17(3):1–21. https://doi.org/10.1080/19361610.2021.1882281.
Naidoo, S. 2000. Natural resources in conflict. Conflict Trends, 4:28–33. https://www.accord.org.za/publication/conflict-trends-2000-4 (6 Maart 2026 geraadpleeg).
Nay, O. 2013. Fragile and failed states: Critical perspectives on conceptual hybrids. International Political Science Review, 34(3):235–53. https://journals.sagepub.com/toc/ipsa/34/3?_gl=1*2lywk5*_up*MQ..*_ga*ODI2NzExMTQuMTc3MDE5OTI5Mg..*_ga_60R758KFDG*czE3NzAxOTkyOTEkbzEkZzAkdDE3NzAxOTkyOTEkajYwJGwwJGgxNTA5MjI5NDQ2(19 Oktober 2025 geraadpleeg).
Ntaka, B. 2023. The Cabo Delgado insurgency: a symptom of governance failure in Mozambique. African Journal of Governance and Development, 12(1):21–41.
Onditi, 2024. Diffusion of Al-Shabaab through ungoverned spaces: Can the inkblot logic provide an explanation? Gogent Social Sciences, 10(1):1–20. https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/23311886.2024.2355700?needAccess=true (17 Februarie 2026 geraadpleeg).
Ras, I. en J. de Kluiver. 2024. When debt and terrorism intersect: the case of Mozambique. ISS Today, 19 Maart. https://issafrica.org/iss-today/when-debt-and-terrorism-intersect-the-case-of-mozambique (14 Maart 2026 geraadpleeg).
Simonson, B. 2021. Mozambique and the fight against insurgency. Global Risk Insights, 8 Februarie. https://globalriskinsights.com/2021/02/too-many-mercenaries-in-mozambique (18 Maart 2026 geraadpleeg).
Stearns, J.K. en C. Vogel. 2015. The landscape of armed groups in the eastern Congo. Congo Research Group / Group d’Etude Sur Le Congo. Desember. https://s44308.pcdn.co/wp-content/uploads/2015/11/CRG-Armed-Groups-in-the-Congo.pdf (10 Januarie 2026 geraadpleeg).
The Fund for Peace. 2025. Fragile state index. https://fragilestatesindex.org/analytics/fsi-heat-map (10 Desember 2026 geraadpleeg).
The New Humanitarian. 2007. Islamic leaders try to come to terms with AIDS. 3 September. https://www.thenewhumanitarian.org/fr/node/238247 (22 Maart 2026 geraadpleeg).
Tuenpakdee, N. 2019. Transitional justice in times of conflict: a case study of the Barza inter-communautaire in the Kivus. Miniverhandeling ingedien ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die toekenning van die graad Magister van Filosofie in Geregtigheid en Transformasie, Universiteit van Kaapstad.
Udo, O. en E. Agbai. 2024. Terrorism in Sub-Saharan Africa and the illegal financial inflows: the nexus. Journal of Political Science and Leadership Research, 10(2):18–36.
Ünal, M.C. 2016. Terrorism versus insurgency: a conceptual analysis. Sociological Theory, 22(1):5–13.
United Nations. 2025a. UN warns of “regional conflagration” as DR Congo violence uproots 500,000. UN News, 25 Desember. https://news.un.org/en/story/2025/12/1166572 (17 November 2025 geraadpleeg).
—. 2025b. Why have UN peacekeepers been in DR Congo for 65 years? New York. https://peacekeeping.un.org/en/why-have-un-peacekeepers-been-dr-congo-65-years (7 Mei 2026 geraadpleeg).
Wario, H.A. 2023. Countering Daesh/ADF in Democratic Republic of Congo and Uganda. The Horn Bulletin, 1(2):1–12.
Young, J. 2012. Ungoverned spaces. Political violence @ a glance, 29 Junie. https://politicalviolenceataglance.org/2012/06/29/ungoverned-spaces (14 Januarie 2026 geraadpleeg).
- Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Dan Galvani Sommavilla en is verkry op Pexels.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |