Foto: verskaf
In die hart van Stellenbosch word ’n huis wat meer as drie eeue sien ontvou het sagkens weer tot lewend gemaak. Die plaas Libertas, so gedoop deur sy eerste eienaar, Jan Bombam Conelisz, wat terloops met Simon van der Stel se stiefdogter getroud was, word nie as blote oorblyfsel herstel nie, maar as ’n lewende argief van die dorp se kulturele en argitektoniese verhaal.
Adam Tas, wat die plaas van 1703 tot 1722 besit het, het hierdie grond geken en liefgehad. Hy het eikebome geplant, sy bure se wingerde gesnoei, en in sy joernale oor die vallei se skoonheid geskryf. Alhoewel hy nooit binne die mure van die bestaande huis gewoon het nie (aangesien die konstruksie eers later in sy leeftyd begin het) bly Tas se gees teenwoordig in die grond en in die ideale van vryheid wat die plaas sy naam gegee het.
Binne die H-vormige opstal wat Libertas vandag definieer, dra die mure self die rekord van ’n vakman se visie. Die kamers van Libertas huisves een van die Kaap se skaarsste oorblywende interieurs: die 18de-eeuse muurskilderye van Jan Adam Hartman, ’n Duits-gebore kunstenaar en onderwyser wat in 1748 as ’n soldaat van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie in die Kaap aangekom het.
In die 1790s het Hartman die pleister-oppervlaktes omskep in ’n ontvouende dekoratiewe skema. Pilasters, of dekoratiewe kolomme wat in ’n muur geïntegreer is, is grys geverf om gekerfde klip na te boots; ovaal medaljons is omraam deur wingerde; en sagte landskappe maak soos vensters op verbeelde landerye oop. Die werk, in oker en blougrys, weerspieël die beheersing en harmonie van laat-neoklassisisme soos dit die Kaap bereik het: georden, elegant, en diep menslik.
Binne die friese is klein borsbeelde van die Hoffmann-kinders te sien. Hulle ouers, Johann Bernhard en Anna Elisabeth Hoffmann, het die plaas destyds besit. Presies hoeveel Hoffman-kinders daar was, is steeds onseker (moontlik agtien, of selfs een-en-twintig) maar afbeeldings van hulle by oor, met teerheid geverf en vol lewe. Dit bied ’n blik op ’n gesin se alledaagse wêreld, maar weergegee in die taal van klassieke kuns.
Meer as twee eeue later bestaan die muurskilderye steeds, broos en verbleik, maar tog haal dit nog asem deur kalk en pigment. Lae verf en het die buitelyne versag. Vog het die pleister laat kraak en sout na die oppervlak getrek. Die Suid-Afrikaanse Instituut vir Historiese en Kulturele Studies (SAIHCS) het begin met ’n versigtige bewaringsprogram wat elke pigment en kwashaal sal karteer voordat groter gedeeltes skoongemaak word, om dan later ’n volle herstelplan later moontlik te maak.
Soos die skoonmaakproses ontvou, kom nuwe ontdekkings steeds na vore. Onder lae wat later bygevoeg is, het bewaringskundiges fyn wingerd-motiewe ontbloot wat met die verloop van die tyd verkeerdelik vir koring of tou aangesien is — simbolies van ’n streek wat ontwikkel het van landbou-area tot dorp. Elke laag vertel sy eie storie.
Behalwe die hoofhuis, met sy elegante "holbol"-gewel (gedateer 1771) lê een van die mees ongeskonde Kaaps-Hollandse werwe in Stellenbosch. Dit word as ’n Graad II nasionale erfenisgebied erken. Die opstal staan langs stalle wat in 1779 gebou is, ’n omskepte T-vormige buitegebou, ’n kelder en ’n hoenderhok, asook voormalige slawekwartiere. Rye eikebome omsoom die plaaswerf, en ’n klein brug oor ’n sytak van die Eersterivier dui steeds die oorspronklike oprit aan.
Foto: verskaf
’n Kort stappie verby die werf lê die familie-begraafplaas, waar die verlede in stil gesprek met die hede tree. Die grafkelder aan die linkerkant dateer uit die 1700s, waarskynlik tydens die eienaarskap van die De Villiers-familie, terwyl die graftombe aan die regterkant die datum 1824 dra. Die laaste aangetekende begrafnis het in 1947 plaasgevind.
Die Stellenbosch Erfenisopname beskryf Libertas as "’n ongeskonde Kaaps-Hollandse werf wat die fyn wisselwerking tussen die geboude omgewing, die landelike landskap, en die wildernis vertoon." Dit bly een van die min voorbeelde waar die ritme van die argitektuur steeds die ritme van die omgewing weerspieël - die eikebome, die rivier en die berge in die verte.
Tog lê die betekenis van Libertas nie net in die bewaring van die verlede nie, maar ook juis in die poging om die verlede na die hede te bring, en om erfeniswaarde vir die toekoms en sy geslagte te beskerm.
Gedurende die Toyota Stellenbosch Woordfees van 2025 het die buitegeboue Veldhospitaal gehuisves: ’n visuele kuns-installasie wat die skure in ’n oorlogstydse veldhospitaal verander het. Die uitstalling, wat trauma en herstel as temas ondersoek, het Libertas self op ’n manier geëggo: ’n huis wat tans self herstel word en besig is om te genees van agteruitgang en skade.
Die herstel van Libertas is nie ’n daad van nostalgie nie, maar eerder van bewaring of bestuur: ’n belofte dat die dorp se oudste stories sal voortleef in die toekoms.
Wanneer die restourasie uiteindelik klaar is, en die laaste steierwerk opgepak word, sal die huis weer staan soos destyds. Stil, waardig en lewendig. Die mure sal die tekens dra van elke geslag wat daarbinne geleef het, en gereed wees vir dié wat nog moet kom. Dit is die visie wat die werk by Libertas lei: om dit nie net as ’n gebou te herstel nie, maar as ’n lewende getuienis van Stellenbosch se die blywende gees.
Lees ook:
Toyota Stellenbosch Woordfees 2025: Boek jouself in by Veldhospitaal