Jean Oosthuizen gee ’n oorsig van die Jakes Gerwel-gesprek, “Adam en die Nico”, wat as deel van die jaarlikse Suidoosterfees plaasgevind het. Hierdie gesprek, met Steward van Wyk en Marlene le Roux, is in samewerking met SBA en Artscape op 1 Mei aangebied.
Marlene le Roux en Steward van Wyk (Foto: Jean Oosthuizen)
Die ironie was byna te tasbaar om te verwoord. By die Suidoosterfees het ’n volgepakte saal in die Kunstekaap-teatersentrum geluister na ’n gesprek oor ’n tyd toe mense soos hulle nie eens daar mog sit nie.
’n Teater wat in 1971 as die Nico Malan-teatersentrum geopen is – ’n monument vir wit kultuur en uitsluiting – het oorgeloop van die mense wie se stories destyds buite die deure gehou is. En iewers in die geskiedenis se lang eggo hoor ’n mens die titel van Adam Small se bekendste drama fluister: Kanna hy kô hystoe.
Want Kanna het inderdaad huis toe gekom in die volgepakte ATKV-Boeke-oase by die Suidoosterfees.
In 2026 vier Kunstekaap (voorheen die Nico Malan-teater) sy 55ste bestaansjaar. Die legendariese dramaturg Adam Small, wie se Kanna hy kô hystoe hier vir die eerste keer opgevoer is, sou vanjaar 90 word. Small se verbintenis met die teater was ambivalent en hy moes selfs ’n permit kry om sy eie drama te sien.
Toe die Nico Malan-teater op 19 Mei 1971 sy deure oopmaak, was dit nie bloot nóg ’n kultuursentrum nie. Dit was ’n ideologiese ruimte – ’n simbool van apartheid se kulturele selfbeeld. Gebou onder die vaandel van die Kaaplandse Raad vir die Uitvoerende Kunste (KRUK) en vernoem na ’n Nasionale Party-administrateur, het dit die beste van opera, ballet en drama gebied – maar slegs vir ’n uitgesoekte, wit gehoor.
Buite die teater was daar protes. Binne was daar prag. Die ironie was reeds ingebou in die fondasies.
En tog – soos dikwels in Suid-Afrika se geskiedenis – het die krake vinnig begin wys. Teen 1975, onder toenemende druk, het die teater sy deure vir alle rasse oopgestel. Maar strukturele verandering is een ding; werklike transformasie iets heel anders.
Dit is hier waar Adam Small sy merk begin maak het.
In die gesprek met Kunstekaap se uitvoerende hoof Marlene le Roux het die bekende Afrikaanse letterkundige van die UWK Steward van Wyk Small beskryf as ’n “filosoof van die twyfel” – ’n beskrywing wat hy by Jakes Gerwel ontleen het. Dit is ’n belangrike invalshoek: Small was nie net ’n dramaturg nie; hy was iemand wat alle sekerhede wou bevraagteken.
Daardie ingesteldheid loop soos ’n goue draad deur sy werk. In sy poësie, in sy dramas, selfs in sy satiriese limerieke is daar ’n konstante ondermyning van gevestigde waarhede, veral dié wat apartheid probeer heilig het.
Van Wyk verwys onder andere na Gerwel se idee van “die lag van die Lumpenproletariat” – die lag van die onderklasse wat die magsorde ontbloot en ontmasker. Dit is juis hierdie lag wat deur Small se werk eggo: ’n lag wat nie lig is nie, maar diep sny.
Toe Kanna hy kô hystoe in 1974 by die Nico Malan opgevoer is, was dit meer as net ’n teaterproduksie. Dit was ’n kulturele en politieke gebeurtenis.
Vir die eerste keer het ’n Afrikaanse drama uit die sogenaamde bruin ervaring sy weg na die sogenaamde “wit verhoog” gevind. Dit was ’n daad van simboliese integrasie, maar ook een vol teenstrydighede.
Adam Small het geweier om die openingsaand by te woon, ten spyte daarvan dat die owerhede hom ’n spesiale permit aangebied het om die “slegs-blankes”-Nico Malan-teater te betree. Vir Small was hierdie permit ’n belediging; hy het geweier om as ’n uitsondering of “ere-blanke” behandel te word terwyl die gemeenskap waaroor hy met soveel deernis geskryf het, die toegang geweier is.
Sy beginselvaste standpunt was dat hy nie deur ’n “agterdeur” van burokratiese toegewings sou stap solank die teaterdeure nie vir alle Suid-Afrikaners op gelyke voet oopstaan nie.
Hierdie historiese weiering het ’n simbool geword van morele protes teen die apartheidsregering se rassistiese beleid in die kunste. Deur sy eie produksie te boikot, het Small sy solidariteit met die onderdrukte meerderheid bevestig en die absurditeit van ’n sisteem blootgelê wat die werk van ’n skrywer wou vereer, maar sy menswaardigheid wou ontken. Sy afwesigheid op daardie openingsaand het uiteindelik harder gepraat as wat enige toespraak vanuit die teaterstoele sou kon doen.
Dit was eers veel later, nadat die teater in 1975 vir alle rasse oopgestel is, dat Small se werk en sy teenwoordigheid op ’n ander grondslag daar verwelkom is. Sy afwesigheid tydens daardie spesifieke openingsaand was ’n kragtige politieke verklaring.
Dit was nie ’n dramatiese gebaar vir die media nie; dit was ’n beginselstandpunt. In ’n tyd toe baie kunstenaars kompromieë aangegaan het om bloot toegang te kry, het Small geweier om die spel saam te speel.
Die absurditeit van die tyd word nog skerper wanneer ’n mens onthou dat wit akteurs soms bruin geverf is om sy karakters te vertolk. Dit is byna ondenkbaar vandag – maar destyds was dit deel van die normale orde.
En tog het die stuk self die orde begin ontwrig.
Een van die mees insiggewende momente in die gesprek was Van Wyk se klem op “plek”. Die Nico Malan was nie net ’n gebou nie; dit was ’n ruimte van uitsluiting, ’n plek waar mense se menswaardigheid gemeet is aan hul velkleur.
“Plek,” sê hy, “is waar jy iemand ontmoet wat jy nog nooit ontmoet het nie; waar jy taal ervaar wat jy nog nooit ervaar het nie.”
Dit is ’n eenvoudige definisie – maar een met diep implikasies.
Onder apartheid was “plek” streng gereguleer. Wie waar mag wees, was nie toevallig nie; dit was beleid. En dus word die herbesetting van plek – die feit dat mense nou die Kunstekaap kan vul met hul eie stories en stemme – ’n daad van historiese herstel.
Maar dit is nie sonder spanning nie.
Van Wyk en Le Roux het die gehoor daaraan herinner dat Small nie net deur die establishment seergemaak is nie, maar soms ook deur sy eie mense as ’n soort “handlanger” of “lakei” van die apartheidsisteem beskou is. Die geskiedenis is selde net swart en wit; dit is vol grys areas, vol ingewikkelde lojaliteite.
In ’n interessante draai het Le Roux voorgestel dat ons die woord transformasie met omsigtigheid moet gebruik. Sy verkies ’n ander formulering: “die beweging van mense na mekaar toe”.
Dit is ’n subtiele, maar betekenisvolle verskuiwing.
Transformasie impliseer dikwels ’n beleidsmatige verandering – iets wat van bo af gebeur. “Beweging na mekaar toe” dui op iets meer organies, meer menslik: ’n proses van ontmoeting, erkenning en soms ongemak.
In hierdie sin word Small se werk nie net literêr belangrik nie, maar ook sosiaal. Sy dramas het mense gedwing om na mekaar te kyk – regtig te kyk – en nie net na abstrakte idees van ras en identiteit nie.
Een van die verrassings van die gesprek was die verwysing na agt ongepubliseerde limerieke waarin Small die draak steek met die “Nico”. Dit herinner ’n mens daaraan dat satire ’n kragtige wapen kan wees.
Waar sy dramas dikwels deurtrek is van pyn en verlange, bied die limerieke ’n ander register: spot, ironie, selfs speelsheid.
Maar dit is nie onskuldige humor nie. Dit is die soort lag wat ontbloot en wat wys hoe absurd die hele stelsel was. Om die Nico Malan in ’n limeriek te plaas, is om die aura van erns en gesag rondom die instelling te breek.
Die herdoop van die Nico Malan-teater na Kunstekaap of Artscape omstreeks 1999/2000 was meer as net ’n naamverandering. Dit was ’n poging om ’n nuwe identiteit te skep – een wat die demokratiese era weerspieël.
Maar name alleen verander nie geskiedenis nie.
Wat wel verander, is die stories wat op die verhoog vertel word en die mense wat dit vertel. Vandag word Small se werke steeds by Kunstekaap opgevoer: nie as museumstukke nie, maar as lewende tekste wat steeds praat met ons tyd.
Die onthulling van sy borsbeeld in 2017, op Versoeningsdag, is deel van hierdie proses van erkenning. Dit is ’n simboliese gebaar, maar ook ’n noodsaaklike een.
Die beeld wat bly hang na die Suidoosterfees-gesprek, is dié van ’n teater wat uiteindelik gevul is met “Adam Small se mense”. Dit is ’n kragtige, byna poëtiese oomblik.
Want vir jare was daardie mense afwesig – nie omdat hulle nie bestaan het nie, maar omdat hulle nie toegelaat is nie.
Nou sit hulle daar, luister na hul eie geskiedenis en neem simbolies besit van ’n ruimte wat lank aan hulle ontken is.
Dit is maklik om dit as ’n eenvoudige oorwinning te sien. Maar die werklikheid is meer kompleks.
Selfs terwyl ons hierdie oomblikke vier, bly daar vrae. Wie kry vandag toegang tot kuns en kultuur? Wie se stories word vertel en wie s’n bly steeds op die kantlyn?
Die gevaar is dat ons die verhaal van transformasie te vinnig wil afsluit, asof dit reeds voltooi is. Maar soos Small se eie werk ons leer, is twyfel ’n noodsaaklike deel van denke.
Om te vra: Het ons werklik na mekaar toe beweeg? Of het ons bloot nuwe vorme van uitsluiting geskep?
Wat duidelik uit die gesprek na vore kom, is dat Adam Small se invloed veel verder strek as sy tekste. Hy het gehelp om die Suid-Afrikaanse teaterlandskap te herbedink – om dit oop te breek, om dit meer menslik te maak.
Sy werk het nie net die pyn van apartheid verwoord nie; dit het ook die moontlikheid van verbinding gesuggereer. Die beroemde omdigting van 1 Korintiërs 13, waarna Van Wyk verwys het, plaas liefde en toenadering sentraal.
Dit klink byna eenvoudig, amper naïef. Maar in die konteks van apartheid was dit radikaal.
Uiteindelik is die verhaal van die Nico Malan – nou Kunstekaap – ’n spieël van Suid-Afrika self. ’n Plek van uitsluiting wat stadig, soms pynlik, begin oopgaan het.
Die feit dat hierdie gesprek juis daar plaasgevind het, is betekenisvol. Dit is asof die gebou self deelneem aan die gesprek – asof sy mure die geskiedenis onthou.
En dalk is dit die belangrikste les van alles: dat plekke nie neutraal is nie. Hulle dra herinneringe, konflikte, transformasies.
Kanna hy kô hystoe is ’n verhaal van terugkeer van iemand wat probeer om weer ’n plek van behoort te vind. In baie opsigte is dit ook die verhaal van Kunstekaap, en dalk van Suid-Afrika.
Die pad huis toe is lank. Dit is vol struikelblokke, vol onsekerhede.
Maar soms, op ’n naweek soos dié by die Suidoosterfees, kry ’n mens ’n blik van wat moontlik is: ’n teater vol mense wat saam luister, saam onthou, saam lag, selfs oor die absurditeite van die verlede.
En dan besef jy: Dalk is die belangrikste beweging nie net dié van strukture wat verander nie, maar van mense wat stadig, soms huiwerig, na mekaar toe beweeg.
Soos Small self dalk sou sê: Die storie is nog nie klaar nie.
Maar vir nou, al is dit net vir ’n oomblik, het Kanna huis toe gekom.
Lees ook: