|
||||||||
Opsomming
Die Afrikaanse vrouetydskrif Sarie het in Julie 2024 haar 75ste jubileum gevier. Die doel van hierdie artikel is om Sarie as sosiale barometer van haar tyd voor te stel. Die velde mediageskiedenis en tydskrifstudie vorm die teoretiese raamwerk vir die vertrekpunt. Dié benadering “sosiale barometer” word beskou as ’n gepaste metafoor, aangesien veral ’n vrouetydskrif gesien kan word as ’n “lesing” van die “temperatuur” van haar tyd. Dit geld vir van mode tot kos, maar veral onderwerpe spesifiek op vroue gerig. Die artikel fokus op twee tydperke in die tydskrif se leeftyd: haar ontstaan en ontwikkeling in 1949, en die meer onlangse uitdagings as gevolg van die digitale omwenteling en COVID-19. Aspekte van die sosiaal-politieke konteks van die twee tydperke word verweef met die blad se doelwitte vir elke tydperk. Dit word mediageskiedkundig geboekstaaf aan die hand van ’n kwalitatiewe ontleding van verskeie primêre en sekondêre bronne, asook ’n inhoudsontleding. Die bevindinge dui aan hoe Sarie gedurende die eerste tydperk as sosiale barometer gedien het met verwysings na die ontwikkeling van Afrikaans, die posisie van vroue in die samelewing, toegang tot inligting as teenvoeter vir onkunde en ook die finansiële uitdagings van die tyd. As sosiale barometer van die afgelope paar jaar in opbou tot Sarie se 75ste jubileum weerspieël – en reageer – die blad op die digitale ekostelsel en die aanpassings meegebring deur COVID-19, veral met betrekking tot die sakemodel en handelsmerkuitbreidings. Die gevolgtrekking is dat Sarie in wese ’n sosiale barometer is wat haarself oor ’n tydperk van 75 jaar voortdurend kon omskep. Sarie se 75ste jubileum word gevier te midde van erge onsekerheid rondom die toekoms van die media in gedrukte vorm. Maar ook hierin toon die blad haar wese as sosiale barometer deur handelsmerkuitbreidings wat nie alleen mediaprodukte insluit nie. Die blad kon oor 75 jaar morfeer om antwoorde op nuwe uitdagings te bied binne die digitale omwenteling van die 21ste eeu. Die finale gevolgtrekking is dat die doelwitte wat die blad vir haarself met haar ontstaan gestel het, steeds nagestreef word. Inderdaad, dat die blad ’n dinamiese produk en ’n sosiale barometer van haar tyd is.
Trefwoorde: Afrikaans; Media24; mediageskiedenis; Naspers; Sarie; sosiale barometer; tydskrif; tydskrifstudie; vrouetydskrifte
Abstract
A women’s magazine over 75 years – a social barometer of her time
The Afrikaans women’s magazine Sarie celebrated her 75th anniversary in July 2024. This article describes the origin and development of this magazine based on two periods. The first is the period surrounding her inception and the challenges that the first editorial team had to overcome. The second period focuses on a later era, namely that of the most recent years, including the COVID-19 pandemic and the digital revolution.
The starting point for the article is media-historical in nature, with the concept of a magazine as a “social barometer” used for both periods to indicate that this magazine has measured the cultural “temperature” of her time over 75 years.
Firstly, the social “climate” in which the magazine originated is described. This is considered essential context. The article then studies the magazine’s goals with her origin and development in 1949 and her position 75 years later within the fields of media history and magazine studies.
The research question is: How has Sarie remained a social barometer of her time over the past 75 years? As already stated, the concept of a magazine as a social barometer is used as a theoretical approach and starting point.
The method followed is qualitative and relies on various sources that include unpublished interviews, questionnaires, and correspondence with role players who still had recollections of the first period of Sarie. These data come from an unpublished study from 1985. For the second period on which the article focuses, namely 75 years later, especially one source was mainly relied on, namely the editor of the magazine. The qualitative research includes a qualitative analysis of primary and secondary sources, as well as a previously unpublished analysis of the magazine’s content.
The field of study is media history and magazine studies, with reference to the broader field of media studies. Both media history and magazine studies are briefly discussed. An appropriate literature review of relevant recent and seminal studies and texts within the field of magazine studies that help to contextualise the discussion is also presented.
This discussion is further expanded by looking at different interpretations of historiography by a variety of historians, and how media history – and therefore magazine history – could be classified and interpreted within such a broad framework. This is done precisely because magazine studies as a subdiscipline within media history should receive much more attention.
The starting point for the focus of magazine studies within the field of media history uses the question of the British historian E.H. Carr’s now classic Cambridge lecture series of 1961, namely “What is history?”
This is followed by a historical overview of the socio-political context within which the magazine was founded. The discussion includes a reference to the formation of the company known today as Naspers, and how Sarie developed from humble beginnings to becoming the leading women’s magazine in South Africa 75 years later. Naspers was founded in 1915 as De Nationale Pers, later registered as Nasionale Pers, and much later, simply as Naspers. With the unbundling of various divisions, the subsidiary Media24 was established. This division currently publishes, among others, the previously traditional Nasionale Pers titles.
Within this historical context, magazines are analysed as social barometers of their time. Sarie, specifically, serves as a social barometer of a certain period in the 75 years of her existence. The magazine displays clear characteristics of the “cultural temperature” of a society during these periods, as also suggested by the seminal work on magazine studies by Johnson and Prijatel, seen as the two leading international researchers in the field of magazine studies.
Furthermore, the media historical chronology of the “climate” – to continue the image of a barometer – within which Sarie came into being in the twentieth century is studied. Among other things, the profit motive to justify her existence was very clear right from her inception. This was a very different approach than was the case for other publications of the parent company at that time. The goal of these publications was rather a “service motive”, than a “profit motive”. One conclusion 75 years later, for example, is that Sarie magazine could certainly only continue to exist after the COVID-19 pandemic and the digital revolution if she made a profit.
Unpublished interviews with some of the early role players, including the first editor and editorial staff, as well as interviews with the current editor, contribute to the confirmation that Sarie can be seen as a “social barometer” and phenomenon of her time.
As said, the article studied the women’s magazine Sarie as a social barometer during the magazine’s early years and the present. The article aimed to build, as one researcher put it, that “critical contextual link” between the past and the present, and at the same time, show how a magazine could be a social barometer. The argument of how Sarie could be, and still is, that social barometer was built by highlighting a few aspects of her origin and development 75 years ago, as well as the current state of affairs.
The findings indicate how Sarie served as a social barometer during the first period with references to the development of Afrikaans as language, the position of women in society, access to information as a counterweight to ignorance, and also the financial challenges of the time. As a social barometer of the past few years in the build-up to Sarie’s 75th jubilee, the magazine reflects – and responds to – the digital ecosystem and the adjustments brought about by COVID-19, as well as the digital revolution, especially as can be seen with regard to the business model and brand extensions.
Another important aspect that could be shown is the mutual bond between editorial staff, as well as the bond with her target market. This is a factor that, in all likelihood, has ensured her success over 75 years. In Rossouw’s (2021) research, which is considered the first seminal work in South African magazine studies, she writes about the strong link between a magazine and its community. Rossouw also refers to the concept of the magazine as a social barometer that “measures” the state of that community, as well as how magazines adapt to their circumstances. Magazines therefore not only reflect their target markets, but, as Rossouw quotes Johnson and Prijatel, they are also “active members of that community”.
The article concludes that the magazine has been a dynamic product over 75 years – and still is. Moreover, Sarie’s 75th anniversary was celebrated amidst severe uncertainty surrounding the future of print media. However, true to her nature as a social barometer, the magazine continues to grow through successful brand extensions, as well as projects that do not only include media products.
The magazine has been able to adapt over 75 years to provide answers to new challenges, including the digital revolution and the unforeseen challenges of the COVID-19 pandemic, even though this has resulted in the magazine today being published by an independent company, although still under the auspices of Media24.
Keywords: Afrikaans; magazine; magazine studies; Media24; media history; Naspers; Sarie; social barometer; women’s magazines
1. Inleiding
Die vroueblad Sarie, aanvanklik Sarie Marais, is in 1949 as eerste vrouetydskrif van destyds se Nasionale Pers gestig. Vandag word die blad onafhanklik deur die redakteur, Michélle van Breda, uitgegee (Van Breda 2024a), maar onder die Naspers-filiaal Media24, soos wat die maatskappy en afdeling intussen herdoop is.1 Eerstens word die sosiale “klimaat” waarin die tydskrif ontstaan het, beskryf. Buiten die algemene sosiopolitieke konteks, kan ook gepraat word van die “idealisties-ideologiese”, asook markgedrewe ideale van die tydskrif, of “diensdoelwit”. In Sarie se geval moes die “winsdoelwit”2 (Rabe 2015:12) haar bestaan verseker. Hierdie artikel bestudeer die blad se doelwitte met haar ontstaan en ontwikkeling in 1949, en haar posisie 75 jaar later binne die velde van mediageskiedenis en tydskrifstudie. Die tydskrif as ’n sosiale barometer word as teoretiese benadering en uitgangspunt gebruik. Die artikel bied voorts ’n mediageskiedkundige boekstawing van die blad se ontstaan en ontwikkeling, asook die laaste tydperk van haar 75 jaar. Die sentrale vraag is: Wat was die doelwitte van die blad met haar ontstaan, en wat is die situasie vandag? Dit sluit die impak en die uitdagings van die digitale revolusie en die effek van die COVID-19-pandemie in. Daar kan tot die slotsom gekom word dat Sarie, deur Rossouw (2021) beskryf as ’n “argetipiese ‘alfa’-vroueblad”, oor 75 jaar ’n sosiale barometer van haar tyd gebly het, nie net betreffende inhoud nie, maar ook hoe sy in pas bly met tegnologiese ontwikkeling.
2. Sosiaal-politieke konteks
Die Nasionale Pers is as De Nationale Pers, Beperkt in 1915 gestig as antwoord op Afrikanernasionalisme se behoefte aan ’n spreekbuis ter bemagtiging van die Afrikaner (Rabe 2015:11–3). Ná die Suid-Afrikaanse Oorlog (SAO, ook bekend as die Anglo-Boereoorlog) was die Afrikaner verarmd op alle terreine: polities, kultureel en ekonomies.
Hoewel die sukkelende maatskappy in die begin selfs aandele op die Kaapse Parade gesmous het (Steinmeyer 1946:130), het Naspers, soos dit later bekend was, homself voortdurend hernuwe en herskep. Vandag is dit ’n globale tegnologiemaatskappy wat homself beskryf as “a global consumer internet group and one of the largest technology investors and operators in the world” (“About Naspers” 2024). Sy Suid-Afrikaanse media-arm is ten volle gekonsentreer in Media24 (Rabe 2015).
Die maatskappy het reeds in sy ontstaansjaar in 1915 sy eerste tydskrif gepubliseer (Rabe 2016). Dit was ’n spesiale uitgawe as “Kerstnummer” in De Burger. Die volgende jaar is Die Huisgenoot (vandag Huisgenoot) gestig (Rabe 2016). Die Landbouw-weekblad (vandag Landbouweekblad) het in 1919 gevolg (Rabe 2019). Volgens Claassen (1998:125) sou die Kerstnummer van 1915 die grondslag lê vir die maatskappy as latere uiters suksesvolle tydskrifuitgewer. Die Kerstnummer was ’n gebinde en geïllustreerde tydskrif, op beter papier, en met ’n voorblad in kleur (Muller 1990:244). Dit was egter Huisgenoot wat vir finansiële oorlewing van sy maatskappy (en kruissubsidie vir Die Burger) moes sorg, terwyl Afrikanernasionalisme lesers sosiaal-ekonomies moes bemagtig. Soos Froneman (2004:68) uit die uitgawe van Julie 1919 aanhaal: “Al ons mooi praatjies oor nasionalisme en onafhanklikheid beteken bloedweinig solank ons ekonomies afhanklik van ander nasies blij.” (Die implikasie van “ander nasies” is Engeland.)
As konteks vir wat tot die groei van Afrikanernasionalisme gelei het in die nadraai van die SAO: Volgens ’n studie sou 44 Afrikaners uit ’n groep van 100 skoolbeginners in 1933 die skool verlaat sonder om st. 6 (gr. 8) te slaag; agt sou matriek slaag; en minder as drie sou universiteit toe gaan (Giliomee 2012:300). Teen 1936 was 50% van die een miljoen Afrikaners verstedelik (Morris 2012:20). Dié “Stadsafrikaners” van 1936 was teen 1951 al meer as ’n miljoen, teen 1961 op pad na anderhalf miljoen, en teen 1972 was net 12% nog op die platteland (Spies 1992:353–62).
Ook ter wille van konteks word die kwessie van Afrikaans kortliks belig. Toe Naspers gestig is, was Afrikaans nog nie ’n amptelike taal nie. Selfs die Nasionale Pers het in daardie stadium Afrikaans en Nederlands as twee afsonderlike tale beskou (Rabe 2015:10). De Burger is aanvanklik in Nederlands gepubliseer. Die maatskappy is ná ’n “Oprichtersvergadering” gestig en sy naam is as De Nationale Pers, Beperkt, geregistreer, met notules in Nederlands. Teen Desember 1921 is ’n direksiebesluit geneem om die naam te verafrikaans (Rabe 2018:815). Die eerste uitgawe in Januarie 1922 van sy vlagskip, De Burger, was nou amptelik Die Burger, met Afrikaans die amptelike inhoudstaal. In 1925 is Afrikaans as derde amptelike taal benewens Nederlands en Engels erken.
Ná ’n aanvanklike sukkelgang het die maatskappy begin blom. Teen 1941 is bereken sowat £66 op elke belegging van £100 is as dividend uitbetaal (Du Plessis 1943:141–2). Toe is “[r]eeds sedert jare” ’n “diwidend” van 6% verklaar. In 1941 was daar 3 206 aandeelhouers, die maatskappy se nominale aandelekapitaal was £150 000 en sy bates was £328 343.9.8d. In totaal was sowat 500 mense in Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth in diens.
Ná die Tweede Wêreldoorlog in 1945 het ’n nuwe tydperk ook in Suid-Afrika begin: Die Nasionale Party (NP) het ’n onverwagse oorwinning in die verkiesing van 1948 behaal (Rabe 2019). “’n [H]ele netwerk van apartheidswetgewing” is uitgevaardig wat Suid-Afrika volgens ras sou kategoriseer en verdeel. Die Suid-Afrikaanse ekonomie was gelukkig stabiel danksy mynbou – as die landbou weens weersomstandighede swak gevaar het, kon diamante, goud, steenkool en ander minerale steeds gemyn word (Verhoef 2012:458–63). Die goudmynbedryf was die blinkste, met produksie wat van ₤32 miljoen in 1910 tot ₤144,8 miljoen in 1950 toegeneem het. Ontginde erts het van 19,7 metrieke ton in 1910 tot 56,5 metrieke ton in 1950 gestyg.
As maatskappy het Nasionale Pers dermate ontwikkel dat dit in 1950, ’n jaar ná die stigting van Sarie, gedesentraliseer het deur die koerante en tydskrifte te ontbondel (AL 4 15/1/2/1/685). Dit is as Nasionale Koerante, Beperk, en Nasionale Tydskrifte, Beperk, geregistreer. Die uitgewery is reeds voorheen as Nasionale Boekhandel ontbondel. Daardie selfde jaar is die tweede Ekonomiese Volkskongres gehou wat “die opkoms van Afrikanerfinansieringskapitaal gekenmerk [het] wat onder die NP-regering soos nooit tevore geblom het nie” (Muller 1987:130–1).3 By Volkskas, ’n vroeë Afrikanerbank waarvan die naam ook in die “volksidioom” van die “volksera” ontstaan het, het beleggings tussen 1948 en 1951 verdubbel. In dié tydsgees van ’n “volksgees” is elke moontlike kombinasie met “volk” gebruik sodat die “volkstemming”, “volkstroming” en “volkslewe” daarin gestalte kon vind (Du Plessis 1943:i–ii; Scholtz 1988:10–1; Froneman 2004:67; Rabe 2019).
Die maatskappy se aantal tydskrif-titels het oor die jare gegroei tot 17 in 1997, maar binne tien jaar, teen 2007, ontplof tot 71 titels (De Swardt en Brand 2008). Toe die tydperk van die digitale ekonomie aanbreek, was die maatskappy geposisioneer om die volgende brander te ry (Rabe 2015:10). Die groter Naspers-groep is terselfdertyd ontbondel. Media24, wat op 1 April 2000 onder dié naam begin handel dryf het, sou hom onmiddellik vestig as “die leidende digitale Suid-Afrikaanse uitgewer op die web” (De Swardt en Brand 2008). Dit is voorafgegaan deur die ontbondeling van die tydskrifte-sektor onder Salie de Swardt in 1999, toe die hele afdeling in vier groepe gedesentraliseer is met vier uitvoerende hoofde vir elk, naamlik die vrouetitels, die gesinsblaaie, die finansblaaie, en die landbou-sake-eenheid bestaande uit Landbouweekblad en Agri24.com (Vosloo 1999). In 2001 het Media24 se tydskrifte-afdeling 60% van die totale tydskrifmark in Suid-Afrika gevorm. Sy tydskrifportefeulje het in daardie tyd binne ses jaar van 12 tot 30 titels gegroei en daarna steeds verder en vinniger uitgebrei (Scholtemeyer 2001:10–1).
Toe Naspers sy eerste vrouetydskrif in 1949 gestig het, het die “mooi praatjies oor nasionalisme” ’n besliste kommersiële doelwit gehad. Met die stigting van Sarie (toe Sarie Marais) was die benadering “heeltemal anders” as dié van Huisgenoot, Landbouweekblad en Jongspan (Muller 1990:571–2). Die maatskappy se eerste drie tydskrifte moes volgens die diensdoelwit (of idealisties-ideologiese ideaal) vir die “opkomende Afrikanerkultuur” en “volk” sorg. Al sou die drie blaaie nie wins maak nie, of selfs gelykbreek nie, moes hulle aan die gang gehou word (Rabe 1985:58–81; Spies 1992:378–82). Met die vroueblad was Naspers se “diensmotief en opheffingsdrang” minder belangrik, want sakebelange (dus die winsdoelwit of markgedrewe ideaal) was belangriker. Die blad kon net uitgegee word as dit ná vestiging wins maak. Selfs ’n nuwe frase is gebruik: “winsgewende diens” (Spies 1992:378). Spies: “Kortom: die uitgangspunt was dat dit ’n geleentheid was vir ‘winsgewende diens’, met die onuitgesproke toevoeging: sonder wins geen Sarie.”
Die positiwiteit en die (sake-)“optimisme” rondom die nuwe blad was ook danksy die “dramatiese” verkiesingsoorwinning van 1948 (Spies 1992:379). Dit is beskou as ’n “demonstrasie van die Afrikaners se mag en invloed, waarvan die wêreld, adverteerders inkluis, moes kennis neem”.
Die opwinding rondom dié nuwe blad, toe nog ’n weekblad, was so groot dat Sarie se eerste oplaag van 35 000 op die eerste dag uitverkoop het (Rabe 1985:66). Die oplaag het binne vier weke tot 45 400 gestyg. Die amptelike sirkulasiesyfer vir die eerste ses maande (Julie tot Desember 1949) was 67 026 (Rabe 1985:231).
Soos bo vermeld, moes Sarie van meet af aan wins maak. Die begrip politieke ekonomie van die media het toe nog nie bestaan nie, maar die praktyk is wel deeglik toegepas deur die Afrikanernasionale patriargie van die tyd.
3. Mediageskiedenis en tydskrifstudie
Vir my is dit belangrik om Carr se klassieke Cambridge-lesingreeks van 1961, “What is history?”, te herroep as beginpunt vir die toelig van mediageskiedenis. Daarin sê hy die antwoord op dié vraag weerspieël, “bewustelik of onbewustelik”, “ons eie posisie in die tyd, en is deel van die antwoord op die breër vraag oor hoe ons die samelewing sien waarin ons ons bevind” (Carr 1961:2). Daarmee saam kan feite nie as “suiwer” gesien word nie, maar as “gebroke” (“refractions”), want dit word “deur die siening van die optekenaar gerefrakteer” (Carr 1961:16). Feite bly dus subjektief. Inderdaad skryf Furet (1983:403–4) “geskiedkundige feite [is] ’n intellektuele besluit”. Furet noem ook dat geskiedkundiges “gereeld gewaarsku word – sonder dat hulle daarop ag slaan – dat daar nie so iets soos ’n ‘suiwer’ feit is nie”. Dis vanselfsprekend onmoontlik om elke aspek van ’n geskiedenis weer te gee, skryf Scannell (2002:201); slegs “fragmente” kan deur geskiedkundiges versamel, saamgevoeg en geïnterpreteer word.
Ander tersaaklike skrywers oor geskiedskrywing is Verbeeck (2000), Brown (2003), Berger (2011) en Woolf (2011). Ook Sonderling (1995:90) se mening moet genoem word, naamlik dat “geskiedenis meer [is] as ’n stel menslike akteurs, aktiwiteite en gebeurtenisse wat op (a) ’n spesifieke plek, en (b) ’n spesifieke tyd gebeur het”. Sonderling skryf dit gaan (ook) oor die rekord van die verlede en wat mense “verkies het om oor hul wêreld te kommunikeer”.
Die diktum van Leopold von Ranke, deur sommige denkskole beskou as die “vader” van die moderne geskiedskrywing, naamlik dat geskiedskrywing as boekstawing van gebeurtenisse slegs maar ’n gedeeltelike “gewese werklikheid” kan weergee, is ter sake en sluit aan by die sienings van Carr, Furet en Scannell. Vir Verbeeck (2000:387) kan geskiedskrywing byvoorbeeld geïnterpreteer word as ’n “teenwoordige verlede” – soos wat Sarie oor 75 jaar ’n “teenwoordige verlede” met haar saamdra.
Bewus van dié sienings, en in ag genome die waarskuwings daarin vervat, word mediageskiedenis boonop as ’n betreklik “onlangse fenomeen” beskryf (Sonderling 1995:87). Meer as ’n dekade later skryf Wigston (2007:5) dat dit ’n onderbestudeerde subdissipline binne die velde van mediastudie en joernalistiekstudie is. Conboy (2012:1) meen ook dat mediageskiedenis een van die mees vrugbare, maar onontginde subvelde van mediastudie is. Dié gaping word beklemtoon deur Teer-Tomaselli (2014:875) wat skryf dat mediageskiedenis wêreldwyd ’n “betreklik nuwe veld in mediastudie” is, aangesien dit nie “’n beduidende uitwerking op die agenda van konferensieprogramme, akademiese tydskrifartikels of studenteleerplanne” het nie. McCracken (2018:45–6) beklemtoon dat die status van mediageskiedenis “minder gedefinieerd” is. En, synde ’n “betreklik nuwe dissipline”, meen hy dit is “gespaar van baie opvoedkundige [akademiese] bagasie”. Sien Rabe (2014) vir ’n omvattende bespreking van mediageskiedskrywing.
Volgens Mouton (2001:170) is geskiedkundige studies daarop gemik om die verlede deur ’n chronologie van gebeurtenisse weer te gee. In hierdie artikel word fragmente oor die ontstaan en ontwikkeling van Sarie as chronologie oor twee tydperke weergegee. Die krag van so ’n chronologiese narratiewe beskrywing lê daarin dat die navorser die verlede “herbou”. Terselfdertyd gee dit die veranderingsprosesse binne ’n organisasie of samelewing, of, in hierdie geval, ’n tydskrif, weer. Du Plooy (2009:108) meen in geskiedkundige navorsing versamel die navorser hoofsaaklik bestaande data – dus sekondêre bronne. Mouton (2001:171) wys die tekortkominge van hierdie benadering uit, wat insluit dat sekondêre bronne beperkend kan wees. Daarby is die oordeel van die navorser ook ’n beperking, asook die moontlikheid dat verskillende teoretiese benaderings mekaar kan weerspreek. Die hoofoorsake van foute kan daarom onegte dokumente, onakkurate interpretasie en subjektiewe vooroordeel insluit.
Saam met die benadering van mediageskiedenis word tydskrifstudie as subdissipline binne mediastudie en joernalistiekstudie van toepassing geag omdat dit as studieveld veel meer aandag behoort te kry. Daar word gesê dat tydskrifte ’n unieke rol in die geskiedenis het omdat dit ’n soort “middeweg” tussen boeke en koerante vorm (Sumner en Rhoades 2006:129; Navasky en Cornog 2013:viii).
In die eerste seminale Suid-Afrikaanse studie binne die veld van tydskrifstudie, dié van Rossouw (2021), word die benadering van tydskrifstudie verder uitgebou. Die werk van Johnson en Prijatel (2007), The magazine from cover to cover, was vir Rossouw veral deurslaggewend, maar sy sonder nog twee publikasies uit as standaardwerke wat tydskrifstudie betref, naamlik Gough-Yates (2003) se Understanding women’s magazines: Publishing, markets, and readerships, en McKay (2000) se The magazine’s handbook. Rossouw (2021:187) beskou Rabe (1985) se studie oor Sarie as die eerste navorsingsprojek wat ’n Suid-Afrikaanse tydskrif as “barometer van haar tyd” aandui en wat daarom ook as eerste Suid-Afrikaanse tydskrifstudie-projek geag kan word.
Verskeie Suid-Afrikaanse studies oor tydskrifte vanuit verskillende teoretiese invalshoeke is gedoen. Dit sluit die werk in van Rabe (1985), Moolman (1990), Kruger (1991), Terre Blanche (1997), Donnelly (2002), Ndzamela (2002), Laden (2001; 2003), Townsend (2004), Rossouw (2005), De Vaal (2007), Nänny (2007), Narunsky-Laden (2007; 2011), Boshoff (2009), De Villiers (2009), Ekron (2010), Van der Linde (2010), Ferreira (2011), Van Rensburg (2012), Van der Westhuizen (2013), Venter (2014) en Sieberhagen (2016). As joernaalartikels en konferensievoorleggings was daar onder meer Odiambo (2008), Rossouw en Rabe (2014) en Rabe (2016; 2019). Hoewel nie akademies nie, doen publikasies uiteraard self gereelde marknavorsing.
Ander lense om Sarie se 75 jaar te ondersoek, sou met vrug ingespan kon word, soos byvoorbeeld die politieke ekonomie van die media, asook feminisme. Ander metodes van ondersoek, soos ’n inhouds- of ’n teksontleding, sal interessante data kan oplewer. Vir die doeleindes van hierdie artikel is besluit op ’n mediageskiedkundige benadering.
4. Tydskrifte as sosiale barometers
Dat tydskrifte beskou word as sosiale barometers van hul tyd spruit uit veral Johnson en Prijatel (2007) se benadering tot tydskrifstudie. Johnson en Prijatel word beskou as die voorste hedendaagse tydskrifstudiekenners (Rossouw 2021). Rossouw (2021:iii) het in haar studie oor Suid-Afrikaanse tydskrifte inderdaad bevind dat die “kragtige verhouding tussen tydskrifte en samelewings en die siening van die tydskrif as ‘sosiale barometer’ bevestig” word.
’n Algemene definisie van ’n sosiale barometer is dat dit sosiale norme en gedrag meet (Rossouw 2021:21). Johnson en Prijatel (2007:95–130) skryf dat tydskrifte die “kulturele temperatuur” van ’n samelewing monitor danksy die interaksie tussen tydskrifte en hul samelewings.
Volgens Claassen (1998:119) het tydskrifte in die “nuwe wêreld” van Amerika ontstaan weens ’n tekort aan boeke – vandaar “magazine” op Engels, afgelei van ’n magasyn wat wapens opberg – in hierdie geval egter inligting. Dié soort publikasies sou “bergplekke van verskeie literêre materiaal wees wat saamgestel is uit boeke, pamflette en koerante en gebind is binne een omslag”. Tydskrifte was, volgens McLean (in McKay 2006:6), “langerlewend as ’n koerant, maar minder permanent as ’n boek”.
Die toetrede van e-tydskrifte het daartoe gelei dat die definisie van ’n tydskrif verander het, maar die feit dat dit “gespesialiseerde inhoud gerig op ’n spesifieke teikenmark” bevat, volgens Johnson en Prijatel (2007:3–14), is steeds geldig. Johnson en Prijatel (2007:14) bied die volgende definisie aan – wel uit 2007, toe e-tydskrifte nog nie so ’n vanselfsprekendheid was nie:
Tydskrifte word gedruk en gebind en bied diepte-inhoud met artikels wat dikwels tydloos is. Die inhoud kan mening en interpretasie asook voorspraak bevat, en is gerig op ’n goed-gedefinieerde en gespesialiseerde gehoor; dit word gereeld gepubliseer; en het ’n vaste formaat.
Hoewel nie in verwysing na e-tydskrifte nie, skryf Johnson en Prijatel (2007:89) wel dat tydskrifte verander soos wat die samelewing verander. In hul woorde: Tydskrifte “word gebore, sterf, krimp, groei en verander in voorkoms en teikenmarkte op grond van verskeie ontwikkelings in ’n samelewing” – dus inderwaarheid sosiale barometers in papiervorm (of digitale vorm). Hulle meen voorts dat hoewel tydskrifte “dinamiese lede” van ’n gemeenskap is, verandering net kan gebeur wanneer hul boodskappe ’n “ontvanklike” gehoor in daardie gemeenskap kry (2007:90).
Rossouw en Rabe (2014) redeneer dat die benadering van die tydskrif as sosiale barometer vir ’n spesifieke gehoor, of mark, wyd aanvaar word. Buiten dat tydskrifte as agendastellers dien, bewerkstellig dit kulturele verandering. As sosiale barometers en agendastellers neem tydskrifte nie net verandering waar nie, maar meet dit ook (Querusio 2013).
5. Mediageskiedkundige benadering
Ná die voorafgaande breë konteks kan die vraag gestel word: Watter doelwitte is vir Sarie gestel met haar ontstaan in 1949, en wat is die situasie vandag?
Weer eens moet beklemtoon word: ’n Chronologiese narratief word bepaal deur wie die vraesteller is, en hoe die vraesteller na bepaalde aspekte van die onderwerp kyk.
As metodologie vir hierdie mediageskiedkundige projek is ’n kwalitatiewe navorsingsmetode gevolg waarvolgens die navorser steun op die ongepubliseerde werk van Rabe (1985), gebaseer op onderhoude en vraelyste, asook korrespondensie met tersaaklike rolspelers, sowel as ’n inhoudsontleding van die blad tussen 1949 en 1985. Die belangrikste primêre bron vir die huidige tydperk is die sentrale figuur in wat beskryf word as die “Sarie-wêreld” (Van Breda 2024a; Van Breda 2024b), naamlik die redakteur, Michélle van Breda. Daar word gepoog om ’n “kritiese kontekstuele skakel” tussen die verlede en die hede te bou (Lundy 2008:395) deur die kontekste rondom die begin van die blad en die huidige tydperk weer te gee. Die Rabe-bron (1985) het voorheen ongepubliseerde oorspronklike onderhoude, vraelyste en korrespondensie as data-insameling gebruik, en word daarom as belangrike bron vir die eerste fokus van hierdie artikel gebruik. Die verskeidenheid primêre bronne vir dié werk sluit in onderhoude met en vraelyste aan oud-redaksielede en administratiewe personeel, notules van die Nasionale Pers en Nasionale Tydskrifte, en verskeie bundels van tydskrifte, spesifiek bundels van Sarie van 1949 tot 1985 (Rabe 1985:252). As primêre bron vir die tweede tydperk, naamlik die uitdagings in die digitale tydperk, word hoofsaaklik gesteun op ’n onderhoud met die huidige Sarie-redakteur (Van Breda 2024a), asook die “75 Jaar van Sarie”-gesprek met die redakteur (Van Breda 2024b) tydens die “Matie Stemme”-geleentheid van die Universiteit Stellenbosch se Tuiskoms2024-viering.
6. Sarie as “nuwe” vroueblad
Rossouw (2021:22) haal Nelson (2012:2–3) se definisie van vrouetydskrifte aan, naamlik dat dit “[d]oelbewus geskryf [is] vir vroue, oor vroue, en as gevolg van vroue”. Kitch (2015:10) skryf ook dat “tydskrifte sowel voorskriftelik as beskrywend [‘prescriptive as well as descriptive’] kan wees, en nie alleen boodskappe bevat oor hoe die samelewing is nie, maar ook hoe dit behoort te wees, terwyl dit ideale konstrueer waarna lesers streef”.
Soos reeds gestel, kan geen geskiedskrywing op volledigheid aanspraak maak nie en in hierdie artikel word doelbewus net enkele aspekte uitgelig om aan te toon hoe die blad as barometer in haar beginjare in die middel-20ste eeu, asook in die begin-21ste eeu, gefunksioneer het. Vanweë die aard van die onderwerp van die eerste fokus word swaar gesteun op een bron waarin ’n verskeidenheid voorheen ongepubliseerde bronne aangehaal is, naamlik dié van Rabe (1985), met aanduidings van wat die oorsprong van die inligting is.
Volgens Fred le Roux, eerste redakteur, in ’n persoonlike onderhoud in 1984 kort voor sy dood (Rabe 1985:3), was Nasionale Pers se hoofdoel met die blad se stigting dat hy “’n deel van die groot hoeveelheid advertensies ... in die hande kon kry”. Die advertensiebestuurder, Flippie van Zyl, het dit beaam en gemeen dat hy “aansienlike advertensies vir ’n vrouetydskrif sal kry” (Rabe 1985:7). Dit was wel “waar”,
[...] maar in die begin het dit baie moeilik gegaan om dit te kry, want die mense wou sien of die blad lewensvatbaar is voordat hulle hul verbind om oor ’n lang tydperk vir advertensies in te staan; ons het in die begin dus maar swaargekry. Ek weet nie of ’n uitgewery veel idealistiese oorwegings het nie, hoewel daar beslis plek vir ’n vroueblad was. (Le Roux, in Rabe 1985:7)
Die blad het skynbaar ’n lang aanloop gehad te oordeel na maatskappynotules. Eers sou Die Huisblad as ’n “byblad” by Landbouweekblad in 1923 uitgegee word, maar daar was vrese dat dit Huisgenoot se verkope sou benadeel en tot “ongewenste konkurrensie” sou lei (Rabe 1985:59). Dié blad het toe pas weekliks begin verskyn (nadat dit ’n maandblad was). Daarna is ’n “byblad” weer in 1929 ter sprake gebring, weer vir Landbouweekblad, dié keer getiteld Die Huisgesin (Rabe 1985:60). Dit was die eerste en laaste keer dat dit in notules geopper is.
In 1937 word vir die eerste keer genotuleer dat daar sprake is van “’n volwaardige vroueblad vir die Nasionale Pers”, en wel ’n “geïllustreerde” een (Rabe 1985:61). Niks het egter daarvan gekom nie. In 1945, meer as agt jaar nadat ’n vroueblad ter sprake was, is die besluit uiteindelik goedgekeur (Rabe 1985:62). In 1946 is die besluit dié keer “in beginsel” goedgekeur. Eers nege maande later word genotuleer:
Vroueblad: Die vroueblad as maandblad of weekblad. Daar word besluit om die amptenare van 20 Desember weer die geleentheid te bied om ’n aanbeveling in verband met die verskyning van Die Vroueblad as weekblad aan die Direksie voor te lê. (Rabe 1985:62)
By die Desembervergadering is besluit dat die vroueblad vanaf 1947 as maandblad sal verskyn. In Januarie 1947 word egter besluit om af te sien van die plan “totdat omstandighede gunstiger is”.
Op 29 Julie 1948 begin voorbereiding in alle erns: “Dit word aan die Bestuur opgedra om finale aanbevelings vir die aanstelling van ’n redaksie en uitgee van ’n Vroueblad aan die Direksie voor te lê sodra sekerheid oor die papierposisie verkry is” (Rabe 1985:63).
’n Dag later, op 30 Julie, word die uitgee van ’n tydskrif wel bespreek, maar nie dié van die “Vroueblad” nie – wel ’n “Engelse Nasionale weekblad”. Dit was kort nadat die NP-regering aan bewind gekom het (Rabe 1985:63). Daar is egter daarteen besluit omdat die maatskappy “weens produksieprobleme nie so ’n weekblad kon druk nie”.
Tog, die volgende maand (Augustus) lui die direksienotule (Rabe 1985:63–4):
Stigting Die Vroueblad: Daar word besluit om ’n vroueblad in die lewe te roep. Die blad sal begin Februarie 1949 verskyn en die formaat van Die Huisgenoot hê, gedruk op Sweedse meganiese papier. Dit word goedgekeur dat die advertensietarief vasgestel word op £30 per bladsy, verkoopprys 6d per eksemplaar en die jaarlikse intekengeld op £1. Daar word kennis geneem dat ’n inkomste van £28 000 van intekengeld en los eksemplare verwag word. ’n Verlies van £10 000 word beraam.
By die vergadering is die redakteur, Fred le Roux, aangewys, “in die salarisskaal van £1 100 – 50 – 1 500” per jaar, en wel vanaf September 1948. Die twee aanvanklike vroulike redaksielede, onderskeidelik genoem die “eerste dame-assistente” en “tweede addisionele dame-assistente”, sou respektiewelik “£450 – 30 – 600” per jaar en “£300 – 24 – 504” per jaar verdien.
In November 1948 het die maatskappy se waarnemende sekretaris die direksie meegedeel dat die bestuurder van “tak Kaapstad aanbeveel dat die naam van die vroueblad ‘Sarie Marais’ sal wees” (Rabe 1985:64). Die naam is by die Desembervergadering bekragtig.
Weens “swak ekonomie” het die tydskrif eers in Julie daardie jaar verskyn, maar intussen is die eerste vroulike redaksielid “as tydelike amptenaar” aangestel (Rabe 1985:65).
As ’n interessante tersyde soos uit die notules: By Junie se direksievergadering word salarisskale vir mans en vroue (vroue as nie-vaste werknemers) goedgekeur. Vroulike redaksielede met een jaar diens kry £25 per maand; mans met een jaar diens £30. Met nege jaar ervaring kry vroue £34 en mans £58 per maand.
Op 22 Julie word ’n “rapport” oor die verskyning van die vroueblad aan die direksie voorgelê (Rabe 1985:66):
Daaruit blyk dit dat begin is met ’n oplaag van 35 000 wat binne die 4e week vermeerder is tot 45 400 ... die direksie spreek sy genoeë uit oor die uitstekende werk wat al die betrokke beamptes in verband met die verskyning van hierdie blad gelewer het.
Sarie se sirkulasie vir die tydperk 1 Julie 1949 tot Desember 1949 was 67 026 (Rabe 1985:67). Daarteenoor was Die Burger s’n 33 154, Huisgenoot 102 213 en Landbouweekblad 25 268. Jongspan se sirkulasie was 71 430, Oosterlig s’n 8 899 en dié van Volksblad 18 646.
6.1 Waar kry sy daardie naam
Kortliks, wat betref ’n tydskriftitel wat ’n handelsmerk geword het, moet ’n mens ook vra: Hoe het die naam ontstaan?
Chris Albertyn, toe hoofbestuurder van Nasionale Pers en latere stigter van die CF Albertyn-Uitgewery, het in korrespondensie ná ’n vraelys van Rabe (1985:87) geskryf hy onthou dat ’n wedstryd uitgeskryf is en die wennaam Sarie Marais “ingestuur [is] deur ’n dame van Kimberley en sy was teenwoordig by ’n spesiale klein ontvangs”. Hoe “Marais” uit die naam verdwyn het, “sal niemand presies kan sê nie”, aldus Albertyn. “Dit het nie met ’n aankondiging gebeur nie. Die ‘Marais’ is net na ’n tyd langsamerhand verklein en ‘uitgedoof’.”
In die onderhoud met Le Roux het hy gesê hy het niks van die naam gehou nie (Rabe 1985:88), “maar die meeste adverteerders het van Engelse kant gekom, en vir die meeste Engelssprekendes was die enigste ding wat hulle van Afrikaans geweet het, die liedjie Sarie Marais; selfs oorsee was dit bekend”. Volgens Le Roux was “die meeste mense in die Pers” ontevrede oor die naam. “Tog, snaaks genoeg, dit het ingeslaan.”
As gewelnaam was dit egter “lastig en lank” en dit is verkort, met SARIE groot en Marais klein onder. “Die lang naam het die buiteblad ook net ontsier.” By boekwinkels het mense ook net gevra vir ’n Sarie – “en ons het toe besluit om die van weg te laat – buiten vir die klein MARAIS op die voorblad”.
Volgens ’n redaksielid, Carin Burger, in korrespondensie in antwoord op die vraelys van Rabe (1985:89), het hulle op kantoor die afkorting SM gebruik en gedink dit sou inslaan, byvoorbeeld die redakteursbrief met die titel “By SM op kantoor”. “Maar die afkorting het bloot ’n kantoorgebruik gebly.” Plus: “Ek dink die afkorting Sarie het sommer vanself ontwikkel.”
Redaksielid Blydie Conradie, ook na aanleiding van Rabe se vraelys, het met die aanhoor van die naam gedink: “Ag heiden ... kom ons nooit weg van Voortrekkerkappies en ossewaens nie? Moet my nie verkeerd verstaan nie [...] Maar as naam vir ’n lekker nuwe moderne tydskrif?” (Rabe 1985:90). “Hoe verkeerd was ek nie bewys nie. Die blad het onmiddellik geslaag – myns insiens ten spyte van die naam. Amper soos ’n baie deftige, intelligente en gesofistikeerde vrou ... dis nie haar naam wat haar tipeer nie, wel sý wat aan haar naam luister verleen.”
6.2 Doelwitte en uitdagings
Soos reeds genoem (Rossouw 2021:187) is Rabe (1985) se kroniek vanaf Sarie se stigting tot die vroeë 1980’s ’n trefseker aanduiding van die tydskrif as sosiale barometer. Rabe (1985:5–86) beskryf eerstens die ontstaan van die blad en die doelwitte soos gestel teen die agtergrond van nie net Suid-Afrikaanse vroueblaaie nie, maar ook Amerikaanse vrouetydskrifte. Sarie was haar moedermaatskappy se eerste poging om met ’n selfstandige produk tot die vrouemark toe te tree.
Rabe haal ’n anekdote aan wat die eerste redaksie as hul “metaforiese opdrag” beskou het. Met die blad se 25ste verjaardag skryf Alba Bouwer (1949:23) in ’n artikel in Sarie oor die metaforiese “mambas” wat die redaksie voortdurend moes “verwilder”. Bouwer is in Augustus 1949 aangestel en was vanaf 1952 tot 1963 onderredakteur of assistent-redakteur (Rabe 1985:1).
Die verhaal gaan om Christa Steyn, eerste Transvaalse (nou die provinsies Gauteng, Noordwes, Limpopo en Mpumalanga) medewerker, wat tydens ’n onderhoud vir ’n artikel op ’n Laeveldse plaas vra waar die “gerief” is (Bouwer 1974:23). Die “tante” beduie vir haar: “So af in die boord al met die voetpad langs.” Toe draai sy om: “Wag kind,” sê sy en haal ’n vlieëslaner van ’n haak af, “daar hou ’n mamba by die kleinhuisie. As hy dalk voor jou regop kom staan, moenie skrik nie. Tik hom net hiermee op die kop, dan gee hy pad.” Bouwer (1974:23) het geskryf dié belewenis het vir die eerste redaksie “’n soort simbool” geword “om die mambas wat maar pal in die rondte was ... met goeie geloof en praktiese planne ... te verwilder”.
Le Roux,4 wat as assistent-redakteur van Huisgenoot as Sarie se redakteur aangestel is, het in die eerste uitgawe van Sarie op 6 Julie 1949 geskryf Sarie se doel was “in die eerste plaas om ons leseresse van diens te wees” (Rabe 1985:1–2).
Die redaksie het “gou geleer” dat “diens sonder wins [nie] bestaan nie”. Die meeste “mambas” was naamlik finansieel. Buiten voorbladadvertensies, wat die redaksie gegrief het, maar waaraan hulle niks kon doen nie, was daar die omslagprys wat in 1955/56 binne ses maande “van ’n sikspens tot ’n sjieling tot ’n daalder” verhoog is. “Die redaksie moes magteloos toekyk hoe hul kosbaar opgeboude sirkulasie met sowat 50 000 tussen twee uitgawes sak” (Rabe 1985:2). Bouwer (1974:23): “Dit was wát van ’n mamba om op die kop te tik.” Die “diensdoelwit”, naamlik “sonder wins, geen diens”, was dus deeglik by die eerste redaksielede ingeprent.
Tog, ondanks die bedreigings, of “mambas”, wat gedurig teenwoordig was, “was en is en bly” die tydskrif “’n mooi ding”. Dit was naamlik dié woorde van Le Roux wat Bouwer oortuig het om haar by Sarie aan te sluit (Rabe 1985:2).
Die “mooi ding” het Bouwer haar artikel in 1974 laat afsluit met onder meer dié groet aan die redaksie: “Bowenal wens ek hulle die vreugde en plesierigheid wat ons gehaal het uit die saamtrek en saam swaarkry met mede-redaksielede, en die rykdom wat daar vir ons was in die kennismaak en saamwerk met medewerkers dwarsoor die land. Mag dit vir hulle altyd ’n ‘mooi ding’ wees” (Rabe 1985:2).
Die eerste voorblad was ’n huldeblyk aan die tydskrif wat Sarie as haar voorganger beskou het, Die Boerevrouw, wat van 1919 tot 1931 bestaan het, en later Die Boerevrou geheet het. Dié tydskrif was veral inhoudelik ’n baanbreker (Rabe 1985:18–45). Die redakteur, Mabel Malherbe, was die eerste vroulike burgemeester van Pretoria en die tweede, die eerste Afrikaanssprekende, vroulike Parlementslid.
Om erkenning te gee aan hul “DNS”-voorganger, is besluit om ’n skim van ’n Boerevrou-voorblad op die agtergrond van ’n hipermoderne jong vrou te laat huiwer (kyk Fig. 1). Dié skim was ’n afbeelding van die beeldhouwerk “Die Boerenooientjie” van Anton van Wouw. Dit was die embleem van Die Boerevrou wat op elke voorblad verskyn het. Dit was ’n kopknik van Sarie na haar “stamboom”, as ’n blad vir die denkende, gesofistikeerde vrou wat ingelig wou wees oor sake van die dag, wat geweet het waar sy vandaan kom, maar beslis ook gerig op, onder andere, die modebewuste Afrikaanse vrou.
Figuur 1. Sarie (Marais) se eerste voorblad op 6 Julie 1949
6.3 ’n “New Look”-blad – in elke opsig
Sarie het “saam met die ‘New Look’-mode in 1949 verskyn” (Rabe 1985:4). Bouwer (1974:23) het dit beskryf as “rokke wat net bokant die enkel om ’n vrou se bene moet swiep en skoene wat lyk na iets waarmee jy pas deur ’n nat beeskraal gestap het”.
Met haar eerste verskyning het Sarie ook die ontwerper van die “New Look” bekend gestel: Christian Dior. Elsa Joubert, toe in Parys, het die onderhoud met Dior – vandag steeds sinoniem met mode – gedoen. “So ook het Sarie van die dag van haar verskyning reguit aangekondig: Sy is ’n leier en nie ’n volgeling nie” (Rabe 1985:4).
Daarmee is ’n hele aantal doelwitte gestel – en bereik – uit die afleidings wat Rabe (1985) uit ’n ontleding van die tydskrif se inhoud, asook briewe deur lesers, gemaak het.
Sarie het naamlik vir die eerste keer die Afrikaanssprekende vrou “bewus gemaak van Europese modes, nuwighede in binneversiering, skoonheid en ander klaarblyklike ‘trendsetters’ wat ’n vrouetydskrif ’n leier eerder as ’n volgeling maak” (Rabe 1985:4). Sy het woorde soos “haute couture, haute coiffure en haute cuisine betekenis vir die Afrikaanse vrou gegee, asook vir haar ’n venster op die wêreld gegee”. “[B]owenal” egter was sy ’n leier “omdat sy ’n reuse-bydrae gemaak het tot veral gesondheidsartikels en huweliks- en gesinsvoorligting soos nog nooit tevore in Afrikaans, wat nog te sê in ’n tydskrif, gesien was nie” (Rabe 1985:4). Die tydskrif het veroorsaak dat die lewe vir die Afrikaanssprekende vrou “nooit weer dieselfde sou wees nie”, want sy het letterlik en figuurlik ’n nuwe en vars tydsgees ingelui – iets wat sy as sosiale barometer duidelik aangedui het.
Ook vir beroepsvroue het sy ’n verskil gemaak, al moes hulle ’n weduwee word om op mans se salarisskale vergoed te kon word. In Augustus 1950 se direksienotule word berig oor ’n “groot deurbraak” vir vroue (Rabe 1985:67). Dit was dat die “dienste-toeslag van ’n getroude vrou en weduwee wat ’n gesin onderhou [...] in die toekoms volgens die skaal van getroude mans betaal sal word” (Rabe 1985:67). Dit was nadat Blydie Conradie, ’n weduwee met vyf kinders, in Sarie se redaksie aangestel is – die eerste vrou wat volgens dié skaal vergoed is.
Die finansiële probleme het egter voortgegaan, in dié mate dat die Kers-uitgawe van 1954 pleks van in vierkleur, slegs in tweekleur gedruk sou word (Rabe 1985:72). Op ’n direksievergadering van 26 Oktober 1954 is besluit om “met die oog op uitskakeling van verlies” die weeklikse Sarie na ’n tweeweeklikse frekwensie te verander, maar dat die blad dikker sal wees. Terselfdertyd sal die verkoopprys verhoog word na 1 sjieling per eksemplaar. Die advertensietarief is ook aangepas. By die vergadering van 23 November 1954 is ook besluit om gereelde “bonusse” in die blad te voeg (Rabe 1985:73) – die eerste van wat vandag as handelsmerkuitbreidings beskou kan word – naamlik ’n gereelde “byvoegsel” van 24 bladsye. Dit het as Sarie se “bêreboekies” bekend geword. Daarop het byvoorbeeld ’n “trouboek” gevolg wat gratis vir nuwe intekenare gegee is (Rabe 1985:77).
Die volgende dekade het ’n tegnologiese revolusie meegebring toe Naspers se tydskrifte op diepdruk-rolperse gedruk is – “’n rotogravurestelsel gebaseer op voorpunt-druktegnologie”, wat ’n “nuwe bloeitydperk vir tydskrifte gebring” het (Spies 1992:351). Dit het die Nasionale Tydskrifte-blaaie in ’n klas van hul eie geplaas toe hulle tot die “kleurdrukrevolusie” toegetree het (Rabe 1985:78). Hoewel die koste “vir ’n geruime tyd baie hoog sal wees”, het die produkte goed vergelyk met oorsese diepdruk-produkte (Rabe 1985:78). Dit het die tydskrifte aansienlik beter as hul mededingers laat lyk.
Dié stap het ook direk aanleiding gegee tot die stig van ’n Engelse vroueblad (Fair Lady, soos dit aanvanklik gespel is, vandag fairlady) in 1965 (Rabe 1985:79–80). Dit was danksy die sukses van Sarie en die feit dat die advertensie-afdeling ’n voertuig vir die dra van soortgelyke advertensies in Engels as ’n groot behoefte gesien het. Daarmee saam het dit ’n veel meer robuuste benadering tot tydskrifpublikasie ingelui, naamlik om vanuit ’n meer kommersiële fokus die onderskeie teikenmarkte te bedien (Spies 1992:351–2). Die maatskappy was inderwaarheid gedwing tot die druk-innovering, revolusionêr vir Suid-Afrika, naamlik om Huisgenoot en Sarie met toe sukkelende sirkulasies te help. Terselfdertyd het dit gelei tot die “verjonging en herlewing van ondernemerslus”, ook die impuls agter die stig van fairlady.
Albertyn, as hoofbestuurder van Nasionale Pers, het in antwoord op Rabe se vraelys gesê ’n “resep” is vir Sarie opgestel toe daarmee begin is. Dit was vanselfsprekend dat ’n “aantreklike” blad uitgegee sou word en die inhoud daarby sou aansluit. Dit moes ’n blad vir “die ontwikkelde Afrikaanse vrou en dogter wees”, en “[a]lle fasette van die vrou se lewe moes gedek word, met groter nadruk op die jong geslag” (Rabe 1985:84). Daarbenewens moes die hoof van die blad “lewensryp” wees, maar “preuts mag die blad nie wees nie”. Plus: “So veel smake en belangstellings as moontlik moes bevredig word.”
6.4 Die redaksie
Buiten Le Roux as redakteur was daar drie ander redaksielede. Rabe (1985:82) skryf dit was “’n beroep toe nog brandarm aan vroulike joernaliste”, met uiteraard geen senior vroue in die bedryf nie. Die vroulike “assistente” was Aletta Bergh, Carin Burger en Christa Steyn – laasgenoemde in Johannesburg (Rabe 1985:85). Alba Bouwer het ’n maand ná die eerste uitgawe begin en is die volgende jaar as “onderredakteur” aangestel. Die vyfde vroulike redaksielid was Blydie Stander (Rabe 1985:86) (toe Conradie, wat as weduwee op dieselfde skaal as mans betaal is).
Die vroue was almal baanbrekers, want vroulike joernaliste was aan die einde van die 1940’s en begin 1950’s “nog dun gesaai” (Rabe 1985:99). Waar sou vroulike joernaliste gekry word met die nodige ervaring, veral in ’n konserwatiewe samelewing waar ’n vroueblad (Die Huisvrou, wat sedert 1922 bestaan het) téén vrouestemreg betoog het (Rabe 1985:10–2)? Dié blad se argument was dat vroue se “ere-plek” in die huis is. Dis net die “onnatuurlike vrou”, soos die blad geskryf het (Rabe 1985:11), wat stemreg eis. Dít terwyl MER reeds in die 1920’s geagiteer het vir vrouestemreg (Rabe 2024).
Sarie se bladuitleg is gedoen deur ’n Duitse grafiese kunstenaar, Hans Hiebl (Rabe 1985:99).
Buiten die reeds genoemde redaksielede, het Bouwer in 1950 vir Audrey Blignault gevra om ’n rubriek te skryf (Rabe 1985:99). Dit was “Uit die dagboek van ’n vrou”, wat mettertyd na die agterblad geskuif het en só in die gewilde Agterblad-rubriek ontwikkel het. Altesame tien bundels is uit Blignault se rubrieke saamgestel (Rabe 1985:187).
Die eerste redaksielede word beskryf as “deur die bank leiers op hul onderskeie gebiede”. Le Roux was ’n “prominente lid van die groep van Dertigers” wat “veral daartoe bygedra [het] dat Dirk Opperman se werk gepubliseer” word (Rabe 1985:99–100). Ook die vroue was “prominentes” op hul gebied (Rabe 1985:100). Drie het “leiding geneem” in programaanbieding by die SAUK. Steyn en Blignault was verantwoordelik vir daardie tyd se “Vrouerubriek”, onderskeidelik uit Johannesburg en Kaapstad, en Bouwer was verantwoordelik vir kinderprogramme.
Le Roux het sy taak gesien as om buiten “goeie ontspanningslektuur en nuttige lektuur, dinge wat ’n vrou se lewe raak” te verskaf, ook “spesifiek voorligting” te gee (Rabe 1985:101–2). Hy was ’n biologie-onderwyser voordat hy ’n joernalis geword het. Oor sy werk as redakteur van die nuwe blad het hy gesê:
Ek het my bes gedoen, so goed ek kon, en die personeel het ongelooflik baie bygedra. Dit was die groot plesier van Sarie. Ek het lank geaarsel voordat ek iemand aanstel, maar daarna het ek haar of hom vryheid gegee. Dit was deel van die plesier – ek het mense gehad wat elkeen verantwoordelikheid en groot lojaliteit teenoor die tydskrif en teenoor mekaar persoonlik gehad het. (Rabe 1985:102)
Bergh was vroueredakteur van Die Burger (sy het MER opgevolg) (Rabe 1985:102). Sy het BA Regte studeer en wou aanvanklik ’n advokaat word. Burger het BSc Huishoudkunde studeer en is ná een jaar in die onderwys as vroueredakteur van Volksblad in Bloemfontein aangestel (Rabe 1985:104–5). Daarop is sy verplaas na die Kaap as redaksielid van Sarie. Steyn, toe reeds by Vrouerubriek in Johannesburg, was die “Randse verteenwoordiger” (Rabe 1985:108). Bouwer is in Augustus 1949 aangestel nadat sy aanvanklik ’n aanbod van die hand gewys het (Rabe 1985:109). In haar woorde: “Fred en ek was albei sterk onder die invloed van MER, wat in die redaksie van Die Boerevrou, die eerste Afrikaanse vroueblad, gedien het.” Vir Bouwer het twee dinge uitgestaan: Dat sy “beslis ’n verantwoordelikheid teenoor die leseresse gevoel [het], omdat dit by my deur MER se siening ingeskerp was dat so ’n blad ’n besliste invloed op vroue het” (Rabe 1985:110). Tweedens was sy bewus daarvan dat “ons besig was om aan vroue iets te gee vir hul vrye tyd, en dat ons iets moes gee wat vir hulle die moeite werd was”.
Sy het bygevoeg: “Soos die jare aangegaan het, en ons al hoe meer reaksie van leseresse gekry het, was ons bewus daarvan dat die blad wel besig was om mense te beïnvloed.” Ook het sy gesê:
Vir my was Sarie naderhand ’n werklike deel van my lewe, iets waaraan ek veel te danke het omdat ek die werk so geniet het en getrek het in ’n span wat met onoortreflike harmonie saamgewerk het. Dit was ook ’n saak waarin ek myself baie lojaal verbonde gevoel het, soos ’n mens voel teenoor ’n kind wat jy grootmaak, of ’n familielid aan wie jy geheg is omdat sy naby jou lewe.
Conradie was ’n weduwee met vier kinders, swanger met die vyfde, toe sy haarself “bewapen met ’n krokodil se vel en ’n stokstywe ruggraat ... knakkende knieë, ’n gebed in my hart en met my rug behoorlik teen die muur” vir hoofbestuurder Albertyn – soos sy, ’n getoë Porterviller – gaan spreek het (Rabe 1985:111–2). Sy het later gehoor dat ander vir haar voorspraak gemaak het. “Gunste, gawes en konneksies, dis soos ek by Sarie beland het.” Ook: “Ek dink dat selfs al kon een van ons dalk ’n hoër salaris op ’n ander plek kry, geeneen van ons dáárvoor van Sarie sou weggaan nie.”
Soos gestel, het Blignault in 1950 op versoek van Bouwer met die rubriek “Uit die dagboek van ’n vrou” begin (Rabe 1985:115). Sy het later ’n reeks getiteld “Die mense praat oor ...” begin. Dit was onderhoude met “vroue in die nuus”. Sy het boekbesprekings gedoen en nuwe boeke aanbeveel. Onder die titel “Woorde wat leef” het sy aanhalings uit die letterkunde vertaal. Sy self het gesê: “Ek het my taak só gesien: Wat ek skryf, moet goed geskryf wees. Ek moet daarna streef om lewendig en boeiend te skryf. Ek durf nie in cliché verval nie.” Sy het sterk daaroor gevoel dat die blad “die vrou ook toegang tot ’n breër wêreld moet bied”.
6.5 Die blad se “geesdriftige” en “fenomenale” ontvangs
Die eerste uitgawe het benewens die artikel van Joubert oor “die man wat ons die nuwe voorkoms gegee het” (Dior), ’n artikel gehad oor ’n vrou wat ’n Suid-Afrikaanse kampioen-wynmaker was (Rabe 1985:117–9). Daar was ook ’n artikel: “Is die Skoolvoedingsplan ’n Goeie Instelling?” En vanselfsprekend was daar kortverhale, breipatrone, resepte, blommerangskikkings, skoonheidswenke, en wat genoem is “huisverfraaiing”. Die redaksie “het daarin geslaag om ’n Switserse patroondiens wat reeds op die vasteland van Europa voorrang geniet” te kry, asook ’n Engelse patroondiens (Rabe 1985:119). Dit was groot nuus, want daar was nog geen klerewinkels of modewinkels nie. ’n Volledige novelle sou elke week verskyn.
Daar was geen spesiale bemarking vir die nuwe blad nie, buiten ’n klein advertensie in Die Burger van 20 Junie 1949, naamlik dat die nuwe blad vir die “Vrou Moeder Dogter” was, plus ’n intekenvorm daarby (Rabe 1985:117–8). Op 2 Julie 1949 het ’n nuusberig en foto verskyn van die pas gedrukte blad onder die opskrif “Nuwe Tydskrif vir die Afrikaanse Vrou” (Rabe 1985:118–9).
Die dag ná haar verskyning op 6 Julie het die blad weer die koerant gehaal, dié keer met die opskrif “Sarie Marais binne Dag Uitverkoop” en die sub-opskrif “Nuwe Vroueblad Geesdriftig Ontvang” (Rabe 1985:120–3). Die berig het gelui dat die eerste eksemplare die oggend om seweuur op straat te koop was en dat teen twaalfuur daar “in geen boekwinkel in Kaapstad meer ’n enkele eksemplaar te kry” was nie. Boonop: “Telegramme en telefoonoproepe uit alle oorde – selfs so ver as Windhoek – het gistermiddag by die sirkulasiebestuurder ingestroom. Almal wou nog voorrade hê.” Groot dorpe rondom Kaapstad, soos die Paarl en Moorreesburg, wou ’n “onmiddellike verdubbeling van hul oplaag hê”. Een agent se oplaag is om halftien die oggend met 250 vermeerder, maar dit is blitsig uitverkoop. Op stasies het vroue “tougestaan” om Sarie Marais te koop “voordat hulle op die trein na die stad klim”. Buiten dat drukoplae vir die volgende uitgawes gereeld verhoog is, is “die grootste verwagtinge van die redaksie, uitgewers en sirkulasie-afdeling” oortref. Uit briewe wat die redaksie ontvang het, het dit geblyk dat “die blad dadelik ’n geesdriftige leserskring ontvang het”. Oor die fenomenale groei van die blad was daar selfs ’n voorbladberig op Die Burger op 20 Augustus 1949 met die hoofopskrif “Sarie Marais slaan alle SA Persrekords”, met die sub-opskrif “Ongeëwenaarde groei in blad se sirkulasie”. Die “fenomenale leserskring” het bewys dat die redaksie “die smaak van hul leseresse reg geskat het”. Daar is geskryf:
Leseresse vind die blad so boeiend dat een agent gekla het dat sy weeklikse bondel tydskrifte op die stasie deur ’n aantal vroue bygedam is. Hulle het dit oopgesny en elkeen het haar aan ’n eksemplaar gehelp, en die agent darem later die geld daarvoor besorg.
Hoewel die berig sê dat Huisgenoot se sirkulasie nie geraak is nie, is wel aangekondig dat dié blad op 28 September ’n “nuwe voorkoms kry wat opmaak en inhoud betref en wat dit nog aantrekliker en interessanter sal maak” (Rabe 1985:124).
6.6 Die blad het vroue ’n “boost” gegee
Sarie het “voorligtingreekse” gedra wat as “revolusionêr” vir hul tyd beskou kon word (Rabe 1985:125), want “[n]og nooit tevore is in Suid-Afrika, in Afrikaans, seksvoorligting so openlik benader nie”. Dit is wel “huweliksvoorligting” of “geslagsvoorligting” genoem; seks het eers later ’n gebruikswoord geword. Die artikels “is wetenskaplik maar bedoel vir die leek” geskryf, en die redaksie “het dit as opvoedkundig en in goeie smaak gesien”. Onderwerpe soos menstruasie, ovulasie en swangerskap is wetenskaplik uiteengesit (Rabe 1985:126). Daar was artikels oor onvrugbaarheid, gewasse, swangerskap, geboorte en keisersnitte. Dit was omdat Le Roux dit een van sy “hooftake” gemaak het om mediese en geslagsvoorligting in Sarie te plaas (Rabe 1985:127). “In daardie stadium was bitter weinig inligting oor die onderwerp in Afrikaans beskikbaar en daar was ’n groot behoefte daaraan.” Le Roux het op ’n keer aan Piet Cillié gesê “[m]eisies van agttien weet nie waar babatjies vandaan kom nie”.
Dit was een van die dinge wat ek my voorgeneem het om te doen, veral die mediese artikels, omdat ek reeds as kind opgemerk het hoe baie vroue ongeneeslik siek raak of doodgaan omdat hulle uit ’n valse gevoel van skaamte nie ’n dokter raadpleeg nie. [...] En toe ek die kans gehad het om daaraan iets te probeer doen, het ek – natuurlik vir sover ’n mens destyds pront mediese en pront seksuele artikels kon doen. (Rabe 1985:127)
Hy het bygevoeg: “Vandag kan ’n mens geen idee hê nie hoe ’n gebrek aan kennis daar was oor mediese sake.” Le Roux (Rabe 1985:128) het aangevoer: “Die hele openlikheid waarmee vandag gepraat word, het nie vanself gekom nie, dit is voorberei deur daardie soort werk.”
Bouwer het gemeen die blad het aan vroue leesstof gebied wat hulle “gewoond gemaak [het] aan ’n sekere standaard” (Rabe 1985:130). Conradie se mening was dat daar ’n behoefte was aan so ’n blad – en “daarom het die blad so onmiddellik ingeslaan” (Rabe 1985:131). Sy het bygevoeg: “Ek glo werklik dat Sarie al wat vrou was, in daardie jare ’n ‘boost’ gegee het.” Blignault het ook gemeen dat die blad “’n werklike behoefte gevul het”. Uit ’n inhoudsontleding van Sarie skryf Rabe (1985:131–2):
In die rubriek “By SM op kantoor”, wat sedert 18 Januarie 1950 verskyn het, is dit veral duidelik wát Sarie vir lesers beteken het deur die mediese en seksvoorligtingsartikels wat die redakteur so na aan die hart gelê het.
Tientalle, nee honderdtalle, briewe is gepubliseer, en nog baie meer ontvang, ten gunste van die voorligtingsartikels.
Ook ’n rubriek deur “Psigiater” is verwelkom (Rabe 1985:132). Een briefskrywer wat gekla het oor “onvanpaste” en “ongesonde” inhoud het ’n “stortvloed” van briewe ontketen. Een daarvan het gelui:
[...] SM is nie ’n kinderblad nie, maar ’n tydskrif vir die jongmeisie, vrou en moeder. As SM haar leesstof moet aanpas by die behoeftes van kinders, wat van ons jongmeisies wat miskien reeds op die vooraand van die huwelik staan? [...] Waar moet sy die kennis vandaan haal [...] as SM nie die noodsaaklikheid ingesien het om sulke artikels te publiseer nie?
Etlike soortgelyke reaksies van lesers is geplaas (Rabe 1985:132–8), ook met lof vir die “puik uitgawes van SM”. Een leser skryf onder die skuilnaam “Verligte Eeu” in die uitgawe van 10 Oktober 1951: “Vandat SM meer as twee jaar gelede begin verskyn het, het ek dit nog elke week en met groot belangstelling gelees. [...] Onkunde bly een van die grootste oorsake van mislukkings op meer as een gebied van die lewe.”
Tog was daar ook groot polemieke oor van die rubrieke. Een reeks, “Sê my, Dokter”, oor die “werking van die vroulike liggaam”, het “van die hewigste polemieke” ontketen. Volgens Rabe (1985:138–42) het dit so erg geword “dat die redaksie in die laaste uitgawe van 1951 sy kant van die saak gestel het”. Een briefskrywer het onder meer gemeen: “Ons is nie almal hartelose moeders wat ons dogters so deur ’n manlike dokter sal laat ondersoek nie.” Net om gevolg te word deur ’n leser wat haar “hartgrondige dankbaarheid” uitspreek; om gevolg te word deur ’n briefskrywer wat dit had oor die invloed op “onrype gemoedere” wat deur die lees van die artikels “in die verderf gestop kan word”; gevolg deur “hoe dankbaar die jonger geslag behoort te wees oor hierdie leersame reeks”. Volgens die redaksie was daar veel meer briewe vír die reeks as protes daarteen, en dat hulle die reeks geplaas het om
[...] ’n helder, gesaghebbende en tog maklik verstaanbare oorsig [te] gee van die besondere siektes en gevare waaraan hulle as vroue blootgestel is, soos byvoorbeeld kanker, gewasse, geslagsiektes, die verloop van ’n normale swangerskap en al die komplikasies wat daarby kon voorkom.
Dit moes “bowenal wanopvattings en bygelowe” uit die weg ruim en vroue help om “gevaartekens betyds te herken sodat sy betyds mediese hulp kon soek” (Rabe 1985:143). Later het lesers selfs versoek dat die inligting in pamflet- of boekvorm beskikbaar gemaak kon word vir skole en verenigings.
Sarie het op verskeie ander terreine haar doelstellings verwesenlik. Daar was reekse oor babasiektes, kinderopvoeding, raad vir werkende ma’s, regsartikels, algemene gesondheid (van tering tot gesonde tande), en natuurlik, skoonheid, modes, handwerk, resepte, dekor en tuinbou (Rabe 1985:156). Omdat daar nie klerewinkels of boetieks was wat klere kon verskaf nie, moes hulle, volgens Stander, “klaarkom met foto’s wat ons by die CNA en ander agentskappe gekoop het as illustrasies vir mode-artikels”. ’n Duitse barones, Anna von Blumenthal, het die redaksie elke tweede Woensdag besoek “en dan modefoto’s van die Franse modehuise oor hul nuutste versamelings gebring”. (Sy het dan boonop koek vir die redaksie gebring – later bekend as die “Barones se teekoek” – “so ’n ‘plain’ koek – heerlik as ’n mens dit vars eet” [Rabe 1985:157].) Dié “sindikasie”-diens van die barones het uiteindelik in ’n volwaardige sindikasie-afdeling vir die Tydskrifte-afdeling ontwikkel (Rabe 1985:158).
Van die onderwerpe waaroor geskryf is, was selfs vir en teen broekdra deur vroue – in terugblik nie ’n onderwerp wat ’n polemiek kon ontketen nie. Maar daar was ook artikels oor byvoorbeeld natuurbewaring. ’n Weerspieëling van die “moderne lewensuitkyk” van Sarie se lesers was selfs die mening van ’n ongetroude vrou – voorheen ’n “oujongnooi” genoem – oor die “goeie gronde” waarom ongetroude vroue ’n kind kon aanneem en grootmaak.
Die redakteur self het gesê die blad het nooit probeer om “prikkelende leesstof” te gee nie. Wanneer oor byvoorbeeld rolprente geskryf is, was dit omdat dit “in die nuus was”, nie om “salacious gossip” nie (Rabe 1985:169).
Le Roux (Rabe 1985:170) het gemeen dat die blad bygedra het tot
[...] die bewustelike verandering van die vrou se status in Suid-Afrika: Ek dink deur die voorbeeld wat Sarie gestel het, het ons ons bydrae gelewer. Ook deur die voorbeeld van ’n vrou in ’n gesagsposisie, in ’n onderredakteurspos, het die Pers dit duidelik gestel.
6.7 Die blad en ontspanningslektuur
Wat betref die verhale wat Sarie geplaas het, het Le Roux gesê dit moes “’n lektuur wees waarvoor ’n mens nie skaam hoef te wees nie” (Rabe 185:170). Skrywers soos Elise Muller en Anna M. Louw het hul debuut in Sarie gemaak (Rabe 1985:176). So was daar gereelde bydraes van Dot Serfontein en Elsa Joubert. Daar was vertaalde werke van De Maupassant en Tolstoi (Rabe 1985:177), asook van Nadine Gordimer. Ook MER het van tyd tot tyd vir die blad geskryf. Audrey Blignault het aanvanklik as ABB of “Amanda” geskryf (Rabe 1985:180–7). Ook die eerste redaksielede, buiten Le Roux en Burger, het benewens artikels, ook kortverhale, essays en sketse geskryf (Rabe 1985:198–9).
Van die skrywers wat in Sarie gepubliseer het, het die Hertzogprys gewen, soos Anna M. Louw, Elise Muller, Henriëtte Grové en Elsa Joubert, benewens talle ander pryse vir letterkunde wat aan die bydraers toegeken is (Rabe 1985:191–3). Bouwer se werk is twee keer vereer met die Scheepersprys vir jeuglektuur (1960 en 1964, die jaar waarin sy afgetree het by Sarie) (Rabe 1985:178). Petra Müller het haar skrywersloopbaan by Sarie in 1960 begin met haar debuut “Die dag van die brand” (Rabe 1985:195). Drie manlike skrywers het onder andere in Sarie gedebuteer (Rabe 1985:194). Hulle was André P. Brink, Jan Rabie en Hennie Aucamp. Ander gereelde skrywers was W.A. de Klerk en F.A. Venter. Ook latere skrywers soos Jeanne Goosen, Welma Odendaal, P.J. Haasbroek, Esta Steyn en Etienne van Heerden het in Sarie gepubliseer (Rabe 1985:196). Deon Meyer het later kortverhale in Sarie gepubliseer (“Deon Meyer” 2024).
As afsluiting tot dié fokus oor die posisie van Sarie in haar lesersmark: Later sou skrywers van Esme Mittner tot Marita van der Vyver redaksielede van Sarie word (Rabe 1985:200). Die vierde redakteur, van 1983 (tot 1991), was die predikant, skrywer en digter Izak de Villiers. Nasionale Pers het hom “van buite” aangestel omdat hulle gemeen het “sy bekendheid en aanhang onder vroue (hoofsaaklik vanweë populêr-godsdienstige boeke en radiopraatjies)” sal tot voordeel van die blad wees (Rabe 1985:243).
Dit wat betref die ontstaan van Sarie 75 jaar gelede; die uitdagings en doelwitte wat die eerste redaksie beleef het; en dít wat haar as “alfa-tydskrif” vir die Afrikaanse vrou gevestig het en waarmee sy as sosiale barometer van haar era beskryf kan word. Vervolgens glip die tydlyn na die huidige tydperk en die uitdagings en doelwitte van die blad in ’n heel nuwe digitale-media-era.
7. Die post-COVID digitale tydperk
7.1 Inleiding
Die huidige redakteur, Michélle van Breda, is die blad se sewende redakteur en die tweede vroulike redakteur. Die redakteurs oor Sarie se 75 jaar was Fred Le Roux (Julie 1949 tot September 1968), Hennie Cronjé (Oktober 1968 tot Junie 1976), Fritz Joubert (Junie 1976 tot September 1983), Izak de Villiers (September 1983 tot April 1991), André Rossouw (Mei 1991 tot April 1994), Lizette Rabe (April 1994 tot Augustus 1994 as waarnemende redakteur toe die vorige redakteur weens siekte nie verder kon werk nie, en redakteur van Augustus 1994 tot Maart 2001), en Michélle van Breda (sedert April 2001).
Van Breda is dus reeds vir so te sê ’n derde van die blad se bestaan aan die stuur van die tydskrif. Sedert COVID-19 is sy ook amptelik aan die stuur van sake omdat sy toe in opdrag van Media24 ’n nuwe maatskappy moes stig om die blad uit te gee, hoewel steeds onder die vaandel van Media24 (Van Breda 2024a).
7.2 “Niks het ooit beter gelyk nie”
Van Breda (2024a), wat ’n senior joernalis in verskillende posisies ook by Media24 se koerantgroep was, het nooit gedink sy sou so lank redakteur van Sarie bly nie. As joernalis met ’n nuusfokus wou sy aanvanklik teruggaan na die koerante. Sy het gemeen sy sou ongeveer vyf jaar redakteur bly. “Ek vra myself dikwels wat het my gehou.” In haar woorde: “Sarie was die beste en die slegste ding wat met my gebeur het – ek kon nie wegbreek nie. Dit het ’n hele nuwe wêreld oopgemaak. Wát ’n tydskrif is, en wát ’n tydskrif omsluit: Niks het ooit beter gelyk as Sarie nie.”
Van Breda sê self sy het al “ophou tel” hoeveel jaar sy reeds in die redakteurstoel van Sarie is. Voeg daarby die verwikkelde uitdagings wat sy en haar redaksie moes beleef en oorleef met die ekonomiese krisis van 2008 (toe Media24 se groot aantal tydskrifte dosynsgewys verminder is), die nuwe ekosisteem meegebring deur die digitale revolusie, en COVID-19 (Van Breda 2024a). “Dit voel asof ons deur nege lewens is met Sarie. Elke keer was daar net nog ’n struikelblok en nog ’n uitdaging, en elke keer is ons daaroor, en ek dink dit is miskien wat my gehou het.”
7.3 Frekwensie-verandering
Die eerste groot verandering en een van die “nege lewens” waardeur Van Breda moes gaan, was die herposisonering van ’n tweeweeklikse publikasie na ’n maandelikse publikasie.
Die tydskrif se eerste vroulike redakteur het in haar termyn ’n studie gedoen om die blad te herposisioneer na ’n maandtydskrif, maar die hoof van Media24 het gevoel die tyd is nie ryp daarvoor nie. Die skrif was egter aan die muur vir ’n tydskrif met ’n tweeweeklikse frekwensie, en die blad is in Junie 2002 (Van Breda 2024a) tot ’n maandtydskrif herposisioneer – wat toe vir die eerste keer met die maandelikse glanstydskrifte kon meeding. Sedert COVID-19 is die frekwensie van die blad tweemaandeliks.
Die herposisionering na ’n maandblad in Junie 2002 is voorafgegaan deur ’n “hele debat” (Van Breda 2024a). Dit was nie net die frekwensie-verandering wat ’n “groot kopskuif” – want “jy moet nou vir ’n maand lank inspireer” – gevra het nie. Dit het ook ’n eerste afleggingsproses van redaksielede meegebring. Vir Van Breda was die “emosionele skommeling” en selfondersoek van daardie tyd iets wat sy onthou, ook omdat die “highs ontsettend high was, en die lows lower as low”. Met die herposisionering het Sarie egter “onmiddellik in die nommer een-posisie ingeskuif wat ons nooit weer afgestaan het nie” (Van Breda 2024a).
Volgens Van Breda was Sarie se grootste teenstanders in daardie tyd Cosmopolitan en TrueLove. Die ander vroueblaaie, fairlady en rooirose, “was bietjie laer op die ranglys” (Van Breda 2024a). Dit was baie duidelik dat van haar as redakteur en haar span verwag is om “nommer een” te bly. Van Breda het dit ook so aan haar span oorgedra: “As jy vir my ’n voorstel maak, moet jy vir my sê dit is ’n ‘nommer een’-voorstel. Is dit ’n voorstel wat die leser gaan bereik, wat haar gaan inspireer om beter besluite te neem, om beter oor haarself te voel, om haar grense te skuif?”
Dit is ook waarom die trefreël van “’n Vriendin vir elke Vrou” verander is na vandag se “Ons inspirasie”. Alles wat die Sarie-span gedoen het, moes hulle elke keer meet aan “inspirasie”, hetsy dit inspirasie is wat inkomste betref, of emosionele ondersteuning, of inligting. “Die span het presies geweet wat hulle moet doen en wat van ons verwag word.”
7.4 Die digitale era breek aan
Benewens die gedrukte weergawe van die tydskrif is daar ook die aanlyn weergawe onder die gewel van Netwerk24, https://www.netwerk24.com/SARIE beskikbaar, asook https://www.netwerk24.com/sarie/netwerk24-tuisbladhouer, asook ’n e-publikasie-weergawe op die Netwerk-werf, https://epublikasies.netwerk24.com/html5/reader/production/default.aspx?pubname=&pubid=bf717946-315b-41bd-b43c-b9b7c0968978 (Sarie 2024a). Vir hierdie aanlyn Sarie word toegang verkry deur ’n intekenaar op Netwerk24 te wees.
Die blad het ’n teenwoordigheid op Facebook (“SARIE.tydskrif”), waar dit beskryf word as “SA se No.1 vroue-glanstydskrif!”, asook op X (Twitter) met “@SARIETydskrif”, op Instagram met “@sarietydskrif”, op Pinterest met “SARIE Tydskrif”, en op YouTube met “SARIEMag” (Sarie 2024b).
Op Media24 se landingsblad word Sarie beskryf as “die glanstydskrif van keuse vir die Afrikaanssprekende vrou met ’n moderne siening van die wêreld. Ons vertel tipiese Suid-Afrikaanse stories wat haar goed laat voel oor haarself en haar wêreld” (Media24 2024).
Die tydskrif was die eerste wat ’n webwerf as sarie.com gestig het, asook die eerste om ’n aanlynwinkel te skep wat ontwikkel het in Spree, en toe ontwikkel het in Superbalist (Van Breda 2024a) (meer oor dié ontwikkeling later). Superbalist is deel van die Takealot Group, wat bestaan uit Takealot, Superbalist, en Mr D (Takealot Group 2024).
7.5 Die veranderende mark
Terwyl die digitale revolusie talle bedrywe omvergewerp het, is die media waarskynlik een van dié wat die ergste geraak is. Daar was volgens Van Breda (2024a) soveel veranderlikes: “Die mark het so ontsettend verander, die mededinging het so ontsettend vinnig verander, en die media ook, én die leser het verander.” Tog, sê Van Breda: “Die kernbeginsels het behoue gebly”, al was daar die afgelope byna kwarteeu ’n “revolusie in alles”.
Wat digitaliteit betref, het redakteurs wel voorheen gereeld op vergaderings gehoor “hier kom ’n ding, julle moet julle regmaak” (Van Breda 2024a). Maar: Niemand het geweet waarvoor hulle hul moet regmaak nie. “Jy het geweet dit kom, maar hoe om gereed te maak daarvoor? Ons het nie ’n kristalbal nie.”
Die digitale era het die gedrukte media “werklik in alle erns” deur COVID-19 en die pandemie se implikasies, insluitend ’n heel nuwe leefstyl, getref.
Boonop, sê Van Breda (2024a), is “digitale lesers anders as gedrukte-media-lesers”. Dit gaan oor ’n “lean-in experience” teenoor ’n “lean-back experience”. Met digitale media lees jy vinnig iets op ’n webtuiste – maar “jy sit terug met jou [gedrukte] tydskrif”. Tog, van Sarie se totale sirkulasie van net meer as 55 000 word “bereken dat sowat 23 000 subskripsies digitaal is”. Dié meting word met algoritmes bepaal van hoe spesifiek na Sarie op Netwerk24 gesoek word. Volgens die Ouditburo van Sirkulasie was Sarie se amptelike sirkulasie in die eerste kwartaal van 2024 altesame 55 513 (Magazines: ABC Q1 2024), verreweg die leier in die afdeling vir Suid-Afrikaanse vrouetydskrifte.
Die “etikette” (“tags”) bo-aan Sarie se landingsblad op Netwerk24 (Sarie 2024c) wys hoe die inhoud verander het en hoe die blad as sosiale barometer in pas moes bly. Die etikette begin, buiten die eerste, “Tuisblad”, met “Bekendes”, gevolg deur “Skoonheid”, “Mode”, “Kos”, “Woon”, “Gesondheid”, “Boeke”, “Myself”, en laastens, om te klik na die e-publikasie self, met “Tydskrif”.
Die feit dat “Bekendes” die eerste etiket is ná die tuisblad is ’n bewys van die veranderende mark en die tydskrif as sosiale barometer. Toe die sepie 7de Laan op kykNET uitgesaai is, was 60% van Sarie se voorblaaie sterre uit dié reeks (Van Breda 2024a). “Elke keer as iemand van 7de Laan op die voorblad was, het dit ons sirkulasie opgestoot.” Maar, sê Van Breda, hulle kon nie 12 keer ’n jaar [toe die publikasie nog maandeliks was] 7de Laan-sterre op die voorblad sit nie. “Daar is ander mense in die land ook.”
Die mantra van die persoon wat toe hoof van Media24 was (voor 2008), was “Go for growth”. Dit het Van Breda laat besluit dat hulle met handelsmerkuitbreidings moes groei – “ons moet werk met ’n ‘Sarie-wêreld’”. Van Breda (2024a): “Ek het geglo ons het genoeg lesers met genoeg belangstellings dat ons meer as ’n kerntydskrif op die rak kan sit.” Die eerste handelsmerkuitbreiding was SarieBruid, ’n tydskrif wat selfstandig van die kern-handelsmerk verkoop is. Daarop het gevolg SarieKos, “wat enorm was”. Dit was aanvanklik tweejaarliks, toe is die frekwensie verhoog na kwartaalliks voordat die finansiële borrel in 2008 gebars het.
Van Breda skryf die sukses van die Kos-blad – die eerste voordat ander publikasies ’n soortgelyke tema gebruik het – toe aan die feit dat die kosredakteur, Barbara Joubert, “geposisioneer is as ’n ma met kinders, nie ’n opgeleide sjef nie”. Hul inspirasie was ’n aanhaling van die Sarie-rubriekskrywer Nataniël: “Dinge is moeilik, kom ons eet ’n ietsie.” Met Joubert was “onmiddellik ’n konneksie, lesers kon identifiseer met haar; sy is gementor deur Peter Veldsman”. Van Breda sê Joubert was
[...] eintlik ’n dissipel van Peter; sy ken die beginsels van goeie kos, sy het hartskos, sielskos, gemaak – haar tamatiebredie is die foto op die nuwe Kook en Geniet – Sarie het toestemming gegee dat dit gebruik kan word toe Kook en Geniet oorgedoen is – gegrond op Leipoldt se resep.
Ná SarieBruid en SarieKos het gevolg SarieGesond en SarieWoon, ook SarieKreatief.
Daarop het gevolg Sarie.com – die “digitale arm”.
So ons het uitgegaan in die mark en gesê hierdie is die ‘Sarie-wêreld’: In die middel is die hooftydskrif, want dit is die leser, en dan rondom dit, is al haar belangstellings, en dalk lees sy nie Sarie nie, maar sy lees SarieKos of SarieWoon – daar waar sy is, daar sal Sarie wees.
Want, sê Van Breda: “Tydskrifte het ’n siel.”
Dié handelsmerkuitbreidings staaf die opvatting van tydskrifte as barometers van hul tyd. Die stelling word gegrond op die vele bylaes wat oor jare uitgegee is en in die 21ste eeu amptelik as selfstandige publikasies uitgegee is. Die aanvanklike inisiatief was Sarie se “bêreboekies” in kleiner formaat; later was bylaes in dieselfde formaat as Sarie. Daarna was dit die selfstandige, gefokusde tydskrifte wat met ’n eie omslagprys verkoop word as handelsmerkuitbreidings – die “moderne bêreboek”.
Dit, sê Van Breda, is die “wonderlike ding van Sarie: Ons het ons ryke erfenis gebruik om te innoveer. Dit het vir ons rigting gegee. Vir my rigting gegee.”
Die idee was ook dat daar permanente “kruisverwysings” (Van Breda 2024a) sou wees. “In SarieWoon sal ons sê as jy hou van byvoorbeeld ’n klein huis: In September se uitgawe sien jy nog ’n voorbeeld van ’n klein huis. Of op sarie.com sal ons sê, ons het nou hierdie gesondheidstorie, maar lees ook die volgende Sarie, daarin kry jy ’n verdere storie hieroor.”
Benewens media-handelsmerkuitbreidings was “eventing”, om spesiale geleenthede aan te bied, ook deel van die handelsmerkuitbreiding; so ook TV-programme waarby Sarie betrokke was – “alles deel van die ‘Sarie-wêreld’”. Omdat daar soveel uiteenlopende belangstellings en versoeke was – kos, gesondheid, troues – het die handelsmerkuitbreidings eintlik “organies” (Van Breda 2024b) gevolg. “Ons kan nie alles in een tydskrif doen nie.” Daarop het die handelsmerkuitbreidings “op groot skaal gevolg”. Vir lesers wat ’n “meer godsdienstige inhoud” wou hê, het Lééf gevolg – alles op Sarie se navorsing en inisiatief.
Buiten geleenthede (“eventing”) soos die gewilde jaarlikse Kersetes en TV-programme, het ook wedstryde soos die Matriekafskeidrok van die Jaar en Bruid van die Jaar gevolg (Van Breda 2024b). Dit is omdat Van Breda (2024b) en haar span besef het die handelsmerk Sarie is so sterk, “en omdat dit ’n algemenebelangstellingstydskrif is – ‘general interest magazine’ – is daar soveel gebiede waarop ons kan uitbrei”. “Ons het geweet kos is ’n ‘groot’ ding: Ons kon ’n kosprogram maak, en nog meer handelsmerkuitbreidings op die rak sit.”
Dit was alles deel van die “360-wêreld”-strategie: “As jy nie Sarie lees nie, dan miskien SarieKos, of as jy nie SarieKos koop nie, kom jy na ’n ‘event’, of jy kyk ons TV-program – iewers gaan ons jou ‘optel’; jy hoef nie die hooftydskrif te lees nie” (Van Breda 2024b).
7.6 Die begin van aanlynkoop
Die mega-aanlynwinkel Takealot het sy begin by Sarie gehad. Volgens Van Breda (2024a) was dit eenvoudig ’n e-pos van die hoofbestuurder “in die lyn van ‘kom sien my môreoggend want ons moet ’n aanlynwinkel begin met Sarie’”.
Van Breda was onder die indruk dit sou iets wees soos die “spesiale aanbiedings” wat gereeld in Sarie verskyn het, soos ’n handsak of koppies. Maar dit moes ’n volwaardige winkel wees. Tog: “Ons het toe die projek aan die gang gekry.” Hulle sou eers van SarieWinkel praat, maar die hoofbestuurder wou “net sarie.com” gehad het. “Eintlik het ons van die Sarieshop gepraat, want mense gaan shop, en ons het begin met klere.” Van Breda het ’n begroting gehad om mense aan te stel, soos ’n werknemer van ’n winkelgroep wat hoof van “Sarieshop” was. Dit moes vir die leser wat daar geld bestee, voel of sy ’n geskenk kry – “so daar is kaartjies geskryf – jy bestel iets, en dan kom jou pakkie aan, en daar is ’n kaartjie by: ‘Baie geluk, dis jou eerste aanlynkopie’”. Dit was iets totaal nuuts. Van Breda: “En mense het gekoop. Die tweede naweek het iemand R60 000 se aankope gedoen.”
Danksy die sukses het dit omvorm in Spree (wat die “S” van Sarie behou het), wat ander tydskrifte ook bedien het, en uiteindelik het dit Superbalist geword. Hoewel Superbalist nou deel vorm van Takealot (asook Mr D) en die Naspers-groep (nie Media24 nie), het dit alles deur Media24 begin met Sarie se “Sarieshop”.
7.7 Voorstelle wat “weggevat” is, en ander wat selfstandig geword het
Die gewilde reistydskrif Weg! was aanvanklik ’n Sarie-voorstel, naamlik dié van die adjunkredakteur Alida Vos. Van Breda (2024a): “Ons wou ’n reistydskrif doen; vroue neem die besluite.” Hulle moes hoor “[d]it was ’n ‘fantastiese voorstel’, maar ‘julle gaan dit nie doen nie’”. (Voorheen, onder die eerste vroulike redakteur, was die dekortydskrif Visi reeds ’n onafhanklike tydskrif. Dit word deesdae in Engels gepubliseer.)
Met die skep van die tydskrif Lééf het Sarie ook die aanvoorwerk gedoen. Die navorsing is deur Sarie se Suzette Truter gedoen, en dit was Van Breda se opdrag om die blad “aan die gang te kry”. Van Breda het Sarie se Christine Ferreira aangestel, asook die hele redaksie, en was self lank die redaksionele hoof van dié publikasie.
Terselfdertyd was Van Breda die redaksionele hoof van die tydskrifte InStyle en Psychologies, publikasies wat onder lisensie in Suid-Afrika deur Media24 uitgegee is en wat deel was van die “go for growth”-strategie “toe ons die internasionale tydskrifte hier probeer het”.
7.8 Advertensies, advertensies
Volgens Van Breda (2024a) het Sarie in ’n stadium “amper letterlik gevlieg” wat advertensiesukses betref. Sy moes aan die direksie skryf om te sê die blad kan nie verder “gelaai” word met advertensies nie. Die “normale” beleid vir advertensielading was 60% redaksioneel en 40% advertensies. Toe het die advertensielading tot 50% gestyg. Dit het volgens Van Breda gelei tot ’n situasie met opeenvolgende bladsye van “kopie, advertensie, kopie, advertensie”; met uitgawes wat tot 300 bladsye dik was.
Dit was ondanks die feit dat Sarie vanaf 2017 reeds nie meer op glanspapier vir die binneblaaie gedruk is nie. Dié verandering het “geen invloed op lesers gehad nie”. Dit is gedoen as ’n “noodsaaklike kostebesparing”.
Advertensie-inkomste het terselfdertyd begin daal en die bladsye het minder geword. Die dikker, hoewel glanslose, papier het vir ’n “thud factor” gesorg. Dit was “bietjie swaarder”, maar dit was boweal “moderner”. ’n Medewerker wat al sinoniem met Sarie geword het, Nataniël, “was mal daaroor”. Dit was ’n sogenaamde “point of difference”, ’n onderskeidingspunt, in die mark, benewens die feit dat dit “meer modern” gelyk en gevoel het.
7.9 Toe verander COVID-19 alles
Van Breda (2024a) sê die impak van die COVID-19-pandemie was net so groot soos die oorgang na die maandelikse frekwensie, ook wat afleggings betref. Dít in ’n span wat van die begin af, in Alba Bouwer se woorde met die tydskrif se 25ste bestaansjaar, uit hul “saamtrek en saam swaarkry” die grootste “vreugde en plesierigheid” met mekaar gedeel het. Dit was die wens wat Bouwer toekomstige redaksielede toegewens het in hul werk aan die “mooi ding”, die woorde van hoe die eerste redakteur oor Sarie gevoel het (Bouwer in Rabe 1985:2).
Inderdaad, in 2024 het Hanlie Retief, Rapport-joernalis en ’n voormalige Sarie-redaksielid, verwys na die span se saamwerk tydens haar tyd in die redaksie, as haar ervaring dat dit ’n “Camelot”-tyd was (Retief 2024a). Die metafoor van “Camelot” verwys na ’n tyd en plek wat gekoppel word aan “utopiese ideale en hoë verwagtinge” (Camelot, Political Dictionary 2024). Camelot was die legendariese kasteel van Koning Arthur en sy ridders. Hulle is gesien as “suiwer van hart” en “oneindig dapper”. In ’n opvolgende mededeling het Retief (2024b) gesê:
Dit was van die lekkerste jare in my loopbaan. Ek onthou goed hoe ek en Alta [’n mede-redaksielid] soggens halfses in die kantoor aangekom het om stories klaar te maak. Ons het nie omgegee om buite werkure te werk nie, alles het daaroor gegaan om die beste moontlike storie in die tydskrif te kry. Ons het sirkulasiesyfers gejaag, gekyk wat nodig is om méér en méér lesers te lok. Die stories was edgy, buite die boks, en die band met die leser was baie direk – bedoelende daar was wisselwerking tussen die leser en die storie. [...] Daar was ’n spangees soos min, ons was soos ’n familie om daardie twee teepotte, rooi[bos] en swart tee. Ek onthou ook hoe ek en Alta destyds daai middernagvlugte Johannesburg toe gevat het, dit was goedkoper, sodat ons daar stories kan doen. Die sukses van Sarie, die hoë sirkulasie, was deels te danke aan die sterk kohesie in die span.
Van Breda (2024a) beklemtoon: “Nog lank voor ek redakteur was, het die span-dinamika met my geresoneer. Daar is niks meer inspirerend as om met ’n span saam te werk nie.”
Maar toe tref die COVID-19-pandemie die planeet – en die kohesie van die Sarie-span en die Sarie-spangees – in Maart 2020. Van Breda was oorsee en met verlof vir 30 dae, maar ná net nege dae is sy in kennis gestel dat alle grense gesluit gaan word en dat daar nie vlugte terug na Suid-Afrika sou wees nie. “Dit was ’n gesukkel om terug in Suid-Afrika te kom.”
Met haar terugkoms “was almal al uit die kantore, ek self het nooit weer teruggegaan nie”. Haar laaste herinnering van haar kantoor was voordat sy op haar maand lange vakansie vertrek het. Sy het almal gegroet, “almal het hande geklap, en Herman [Lensing] het nog ’n groot fotostaatfoto van my op die stoel gesit: ‘Geniet jou vakansie’”. Min het Van Breda geweet dit was die afskeid van haar kantoor.
Van Breda: “Die trauma, die totale verlies, vir my, en die hele span, was enorm.” Dit het die “hele dinamika binne die span geskud. Daai saamwees en die inspirasie onder mekaar – wat Sarie se rede vir sukses was.” Van Breda: Dit was “nie net ’n werk nie – dit was vir almal noodsaaklik om by Sarie te wil werk”.
Volgens Van Breda was die plan van “OCP”, “outsourced content provider”, dalk toe reeds “op die tafel” by die groter maatskappy. Toe COVID-19 kom, “was dit reg”. Almal is afgelê, Van Breda ook. “Ons is almal ge-fire.” Dit was die geval by al die maandelikse tydskrifte. “Toe was ons so 20 redaksielede in totaal.” Media24 se “OCP”-beleid was dat slegs met een persoon gewerk word en dat slegs met daardie persoon ’n kontrak gesluit word.
7.10 ’n Nuwe era
Van Breda moes toe ’n maatskappy stig. Sy het dit 71Publishing genoem omdat dit in Sarie se 71ste jaar gebeur het. “Elke keer as ek na daardie naam kyk, dan dink ek, ja, Sarie, jy is nou hierdeur óók.”
Die ergste was dat niks in-persoon kon gebeur nie. Van Breda het met haar “volle span” oor Teams (’n aanlyn vergaderplatform) gepraat, en daarna een-een met elkeen. Onder meer “dat niemand meer ’n salaris kry nie; ons kry ’n ‘projekfooi’ vir elke projek wat ons doen, en ons gaan betaal word per projek, per blad, per woord”.
Daarom doen al die voormalige redaksielede ook ander werk ter wille van ’n inkomste, “want hulle kan nie anders nie”. Sommige het woonstelle verloor, of hul motors, sommige moes by hul ouers intrek (Van Breda 2024a). “Ons was nie meer ’n span nie; almal doen nou ander goed om te oorleef.” Van Breda het aan hulle die onderneming gegee dat sy “soveel as moontlik” van hulle gaan bly betrek “en aan die werk hou”. Die voormalige gefokusde span kon nou enigiets anders doen om dit wat hulle by Sarie per projek verdien, aan te vul. Hulle moes egter verstaan dat hulle Van Breda se eerste keuse vir alle projekte sou wees.
Die maatskappy 71Publishing is by die Companies and Intellectual Properties Commission (CIPC) geregistreer. Media24 het nie met die registrasieproses gehelp nie. Die projekbedrae word betaal aan 71Publishing en “alles werk deur 71Publishing”. Die maatskappy betaal belasting – maar Sarie moet ook wins maak vir haar voormalige moedermaatskappy.
“Ek wil myself nie as ‘redder’ van Sarie sien nie – maar wat sou gebeur as ek bedank het?” Dit was die enigste manier om die tydskrif te laat oorleef. Al die voormalige vaste redaksielede werk nou vryskut van hul huise af, hetsy Johannesburg, Pretoria, Bellville, Kaapstad, Stellenbosch, Somerset-Wes, Melkbos of Langebaan. Beplanningsvergaderings word op die Teams-platform gehou “met ongeveer tien tot twaalf mense gelyktydig in die vergadering”. Van Breda gaan slegs na Media24 se kantoorgebou in Kaapstad as sy ’n vergadering het met administratiewe hoofde.
Van Breda (2024a) pendel tussen haar verblyfplekke in Johannesburg en Kaapstad. “Ons kom bymekaar by ’n restaurant, of by wework [kantoorruimte wat per uur uitgehuur word] – maar ook daardie betalings moet uit die projekfooi kom.” Dis vir Van Breda baie belangrik dat die dinamika in haar span behoue bly: “Jy het jou inspireerders en jou doeners en jou denkers en jou aanspoorders.” Volgens haar is hul grootste gemis die onderlinge dinamika. “Ons tref dit sporadies, maar altyd in twee spanne.” Van Breda sê hulle maak baie staat op hul “eie institusionele geheues van hoe dit was – maar wat as dit leegloop?” Want vir haar is dit juis die “institusionele geheue” wat “die siel van Sarie is”. “Ons is ’n leier-tydskrif, nie net ’n Afrikaanse tydskrif nie – ons is die beste tydskrif in die land.” Vir Van Breda is dit belangrik dat spanlede beurte neem om “voor te loop”. Van Breda: Daar is “verskillende leiers wat in verskillende momente na vore getree het – soveel van hulle. Die hele span: Elkeen is ’n meester van kreatiwiteit op hul gebied.” Dit is ook wat hulle dryf: “Ons glo in die vrou vir wie ons skryf.”
Van Breda voel die doelwitte wat die eerste Sarie-redaksie vir hulself gestel het, is presies dieselfde wat haar span steeds voor oë het: Om vir die Sarie-vrou haar stem te gee, dit gaan “oor vrouebevryding en vroueregte”. Dit sluit aan by haar tema vir die tydskrif se 75ste bestaansjaar: “Ja, ek kan. Ja, ek het waarde. Ja, ek is genoeg.” Vir haar is Sarie as tydskrif die verpersoonliking van wie elke vrou kan wees. Van Breda sê sy het oor die jare gesien hoe Sarie-lesers hul stemme vind, iets wat voortdurend deur die blad se meer as sewe dekades die grondslag van die publikasie was: “Om bevryder van vroue te wees, om oor vroueregte te skryf, oor vroue in leiersposisies.”
7.11 Die voorbladgesigfenomeen
Vir Van Breda (2024a) verpersoonlik die Voorbladgesigwedstryd dié ideaal: Iets waaraan enige vrou kan deelneem. “Daar kan niks beter wees vir ’n vrouetydskrif wat so glo in die waarde van haar leser as om die leser op die voorblad te sit nie.” Van Breda het die idee by ’n Brasiliaanse tydskrif gekry tydens ’n besoek daar. Hoewel Sarie al vantevore so ’n Voorbladgesigwedstryd gehad het, het hulle gevoel hulle moet dit weer probeer (Van Breda 2024b).
In totaal het altesame 80 000 vroue al vir die wedstryd ingeskryf, met ’n rekord van 14 000 vroue vir ’n enkele jaar (Van Breda 2024a). “En die skuif het eintlik begin kom nadat dit nie meer modelle was wat ingeskryf het nie, maar ‘gewone’ vroue – dokters, dosente, prokureurs, entrepreneurs, selfs ’n operasanger, binneversierders, balletonderwysers en dansers, en ook ‘boervroue’, soos ’n vrou wat krokodilleer aan die modevervaardiger Fendi in Italië verskaf.” Almal, sê Van Breda, “merkwaardige vroue”. “Vroue wat glo ek kan, en vir wie dit ’n geval is van ‘I’m taking up my space’. Ook die gedagte van ‘Ek kan en ek wil en ek doen dit vir myself’.” Van Breda: “Hierdie vroue is fenomenaal – soos alle vroue.”
“Dis so inspirerend vir ons as ’n span, elke keer: Dis hoekom ons so glo in hierdie tydskrif. Dit is ook waarop ons reageer: Die wisselwerking en die dinamika tussen ons en die lesers.” Die “onbekende” gesigte van die Voorbladgesigwedstryd het ook nie sirkulasie beïnvloed nie. Van Breda sê “voorblaaie gaan altyd oor die bekendes, die celebs; maar die léser moet eintlik op die voorblad wees”.
Die Voorbladgesigwedstryd word reeds 14 jaar aangebied (Van Breda 2024b). Dié projek het intussen vir Van Breda laat voel asof die lesers “eienaarskap van die tydskrif oorgeneem het”. Toe hulle met die wedstryd begin het, het hulle besef die sirkulasie gaan daal omdat dit nie ’n “bekende” gesig is nie, maar hulle het in hul “somme voorsiening gemaak” daarvoor. Tog: Ongeveer vyf jaar later het dit geswaai; vandag verkoop die voorbladgesigwenner “net so goed indien nie beter nie as die celebs” (Van Breda 2024b).
’n Onderwyser van Centurion, Emari Grieselbach, was in 2018 ook die wenner wat sirkulasie betref. “Sy het elke celeb in daardie jaar laat stilstaan – selfs ook Nataniël en Annamart [van der Merwe]” – sy was “loshande die wenverkoper daardie jaar”. Vir Van Breda is dit simbolies van hoe haar “leser by die punt gekom het waar sy haarself omarm – hier is ons, ons word geskat na waarde, ons is op die voorblad”.
Figuur 2. In 2024, om Sarie se 75ste verjaardag te vier, is inskrywingskategorieë vir verskillende ouderdomsgroepe aangebied. Die wenner in die ouderdomsgroep vir vroue wat tussen 1949 en 1959 gebore is, was die 68-jarige Marieta Ferreira.
7.12 Redakteurskap
Van Breda (2024a) sê die grootste uitdaging is om “relevant te bly”. Oor die feit dat sy ná amper 25 jaar se redakteurskap, en as tweede vroulike redakteur van die blad, feitlik sinoniem met Sarie geword het, sê sy dis “die beste en slegste ding wat met my kon gebeur”. “Die kleurryke wêreld van vroue” is vir haar oopgemaak, wat haar met empatie vervul, maar ook “met mag en inspirasie en avontuurlustigheid, stylvolheid”.
Haar jare by Sarie beteken sy kan haar passie uitleef: “My eie kreatiwiteit ontdek, en inspirasie, en ook my nuussin.” Sy weet ná al die jare, en veral die omstandighede post-COVID-19, haar krag lê daarin dat sy haar span kan lei “om die beste uit elkeen te kry – om individueel met elkeen te werk en tog deel van ’n span te wees”. Van Breda voeg by dis omdat haar “visie vir Sarie so duidelik was – want die leser gee dit vir jou”. En: “Ek antwoord die leser, dís die dinamika: Sy sê: Hier is ek, ons loop die pad saam.”
Sy aanvaar nie die kritiek van sommige feministiese teorieë dat vrouetydskrifte nie vroue bevry nie. Sy meen veel eerder dis wat Sarie nog van die begin gedoen het: Sy was vroue se stem van bevryding. “Dit gaan nie oor pienk lipstiffie en pienk naels nie.” Voorts was Sarie ook nog nooit in die vorm gegiet van ’n Cosmopolitan of ’n sensasionele tydskrif nie. Sarie “het van die begin vroue se wêreld verruim; dit het oor inligting en opvoeding gegaan”. Van Breda meen dis “arrogant” van sekere soorte feminismes om te dink dat vroue nie vir hulself kan besluit nie –
[...] dis mos jou keuse om ’n tydskrif te koop. Anders onderskat ons haar besluitnemingsvermoë, haar sin vir eiewaarde. Buitendien, wat van vroue soos Hillary Clinton, Michelle Obama en Judy Dench wat al op Vogue se voorblad was. Ek dink eerder wat vroue reggekry het, is om feminisme – vroueregte – met vroulikheid te vermeng.
Die doyenne van vroulike joernaliste in Suid-Afrika, Jane Raphaely, stigtingsredakteur van fairlady in 1965, word deur Rossouw (2021:5) aangehaal as dat vrouetydskrifte vir “vroue in Suid-Afrika ’n betekenisvolle seepkis met ’n baie harde klankstelsel gegee het wat selfs die sagste stem kon laat weerklink as ’n baie harde skreeu”.
Wat vroue van kleur betref, sê Van Breda minstens ’n derde of meer vroue van kleur woon hul Sarie-geleenthede by. Daar was onder die Voorbladgesigwenners reeds twee vroue van kleur. Die sepie Suidooster se Jahaawier Petersen was ook reeds ’n voorbladgesig. Mej Heelal, Zozi Tunzi (Fig. 3), was ook op die voorblad.
Figuur 3. Zozi Tunzi as voorbladgesig vir Sarie in Augustus 2020
7.13 Die volle sirkel
Vir Sarie se 75ste jubileumsjaar het Van Breda die motto van “Sê Ja!” gekies. En: “Nee vir stilstaan en oninspirerend en negatiwiteit. Sê ja, en kyk wat gebeur” (Van Breda 2024a; Redakteursbrief 2024:6).
Vir Van Breda het Sarie in die digitale en post-COVID-19-era haar “volle sirkel” bereik, ook wat digitale en drukmedia betref (Van Breda 2024b). “Ons het die 360-benadering ten volle uitgerol: In gedrukte media, digitale media, sosiale media ingesluit, TV-programme, en geleenthede (funksies) en handelsmerkuitbreidings.”
Van Breda (2024b) sê daar is soms vier tot vyf Sarie-titels gelyktydig op die rak, “met derduisende mense wat bereik word deur hulle verskillende belangstellings”. Dit is wat Van Breda die “Sarie-wêreld” noem en hoe die handelsmerk in die mark geposisioneer is.
Van Breda meen die leser het nie “baie verander in die afgelope 75 jaar in terme van wie sy in haar hart is nie”. Soos sy dit stel: “Sy is ’n vurige (‘feisty’) vrou, ’n doener, ook ’n dromer, sy kan enigiets van ’n entrepreneur tot ’n ma tot ’n ouma tot ’n advokaat wees. Sy’s stylvol, sy’s lief vir avontuur, sy hou daarvan om iets nuuts uit te probeer, sy skrik nie vir ’n rooi lipstif nie, sy’s kwaai – Afrikaanse vroue kan baie kwaai wees!” Maar: “Jy kan enige probleem op die tafel sit en sy gaan met ’n plan vorendag kom.”
Sarie is geposisioneer as ’n Suid-Afrikaanse tydskrif, “nie net Afrikaans nie. As jy genoeg Afrikaans kan verstaan, en die Suid-Afrikaansheid van Sarie kan geniet, dan is jy ’n Sarie-leser. Soos ook die 16% manlike lesers van die blad” (Van Breda 2024b).
Sarie het in al dié jare voorgeloop met vernuwing: Sy was eerste met ’n aanlynwinkel, wat uiteindelik die maatskappy se innovasieprys gewen het. Daarbenewens het die blad en Van Breda self etlike ander pryse gewen.
Bowe alles: “Sarie behoort aan die leser, sonder die leser is daar nie ’n tydskrif nie” (Van Breda 2024b). Vir “75 jaar het ons die storie vertel van duisende Afrikaanse vroue dwarsoor die land, terwyl die hele wêreld verander.”
Van die uitdagings is die besef dat ’n tydskrif duur is – “veral ná Covid-19 is dit nog duurder”. Daarby: “Die trokke word gekaap, daar is legio probleme wat die drukwêreld betref.” Tog sê Van Breda: “My hoop is dat ons bietjie van albei kan doen, druk én digitaal, maar indien druk nie meer ... bestaan nie, sal die handelsmerk steeds bestaan. Mense is verknog aan Sarie, ook jong meisies” – want Sarie “het baie jong lesers”. En ja, terwyl daar lesers is, verdwyn die adverteerders – “hulle sit hul geld op Facebook, op Google” (Van Breda 2024b).
Van Breda (2024b) het in haar gesprek by die Alumni-geleentheid verwys na ’n telefoniese gesprek met een van die eerste redaksielede, Carin (Burger) van Heerden, want “’n mens wonder: Hoe was daardie eerste dae?”. Een van Van Breda se vrae was: “Is jy verbaas dat Sarie ná 75 jaar nog bestaan? Nee, het sy gesê, nee, want daardie tydskrif is met soveel hoop en soveel positiwiteit in die lewe gebring, dit moes net oorleef.”
Daarom, sê Van Breda (2024b): “Ek voel nog daar is hoop. Ek weet hoop is nie ’n strategie nie, maar met hoop kan jy en innovasie nog ’n lang pad stap. Maar al verdwyn gedrukte media, die naam/handelsmerk Sarie sal nie sommer verdwyn nie.”
8. Ten slotte
Hierdie artikel belig die vrouetydskrif Sarie as sosiale barometer gedurende die blad se beginjare en die hede. Die doel van die artikel is om, soos Lundy (2008:395) dit stel, daardie “kritiese kontekstuele skakel” met die verlede te bou en terselfdertyd te toon hoe ’n tydskrif ’n sosiale barometer kan wees.
Die betoog dat Sarie ’n sosiale barometer van haar tyd is, is gebou deur die uitlig van enkele aspekte van haar ontstaan en ontwikkeling 75 jaar gelede asook die huidige stand van sake.
Daarmee saam is die onderlinge band tussen redaksielede asook die band met die teikenmark toegelig. Rossouw (2021:219–20) skryf dat daar “’n sterk skakel is tussen ’n tydskrif en haar gemeenskap, asook die opvatting van die tydskrif as sosiale barometer wat die stand van daardie gemeenskap meet, asook hoe tydskrifte aanpas by hul omstandighede”. Tydskrifte weerspieël dus nie net hul teikenmarkte nie, maar, soos Rossouw vir Johnson en Prijatel (2007:90) aanhaal, hulle is terselfdertyd “aktiewe lede van daardie gemeenskap”.
Die gevolgtrekking kan dus gemaak word dat die blad ’n dinamiese produk oor 75 jaar was, en steeds is. Sarie se 75ste jubileum is gedenk te midde van erge onsekerheid rondom die toekoms van die media in gedrukte vorm, maar getrou aan haar aard as sosiale barometer, groei die blad steeds deur handelsmerkuitbreidings asook projekte wat nie slegs mediaprodukte insluit nie.
Die blad kon oor 75 jaar aanpas om antwoorde op nuwe uitdagings te bied, insluitend die digitale revolusie en die onvoorsiene uitdagings van die COVID-19-pandemie, al het dit meegebring dat die blad vandag deur ’n onafhanklike maatskappy onder die vaandel van Media24 uitgegee word.
Die finale gevolgtrekking is dat die doelwitte vir die blad 75 jaar later steeds nagestreef word: Sarie as ’n sosiale barometer van haar tyd wat oor die verloop van 75 jaar ontwikkel het in ’n gevestigde handelsmerk wat steeds vernuwe en bemagtig.
Bibliografie
About Naspers. The Group. s.j. https://www.naspers.com/the-group (23 September 2024 geraadpleeg).
Abrahamson, D. en M.R. Prior-Miller (reds.). 2015. The Routledge handbook of magazine research: The future of the magazine form. New York: Routledge.
AL 4 15/1/2/1/685. s.j. Antwoorde op vraelys aan koeranteienaars. Naspers-Argief. AL 4 15/1/2/1/685.
Berger, A.A. 2011. Media and communication research methods. Thousand Oaks: SAGE.
Beukes, W.D. (red.). 1992. Oor grense heen. Op pad na ’n nasionale pers 1948–1990. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.
Booyens, H. 2008. Die geskiedenis van Huisgenoot. Vrae aan N. Hammann. Op 10 Januarie 2013 per e-pos ontvang deur outeur.
Boshoff, C.H. 2009. Die aanbieding van politiek as nuusonderwerp in Sarie, Rooi Rose en Fair Lady: 1994–2005. MA-verhandeling, Noordwes-Universiteit.
Bouwer, A. 1974. Sy kom van ver af. Sarie, 31 Julie, bl. 23–4.
Brown, R.D. 2003. Microhistory and the post-modern challenge. Journal of the Early Republic, 23(1):1–20.
Camelot. Political Dictionary. s.j. https://politicaldictionary.com/words/camelot (23 Oktober 2024 geraadpleeg).
Carr, E.H. 1961. What is history? Londen: MacMillan & Co.
Claassen, G. 1998. Magazines. Life’s own story. In De Beer (red.) 1998.
Conboy, M. 2012. How journalism uses history. New York: Routledge.
De Beer, A.S. (red.). 1998. Mass media towards the millennium. Pretoria: Van Schaik.
Deon Meyer. s.j. https://af.wikipedia.org/wiki/Deon_Meyer (22 Oktober 2024 geraadpleeg).
De Swardt, S. en H. Brand. 2008. Media24 Synopsis. Naspers Wiki-projek Media24 Synopsis. Geskryf op 16.09.2008 deur Salie de Swardt en nagegaan op 26.09.2008 deur H. Brand.
De Vaal, A. 2007. Vrouetydskrifte as sosiokulturele joernale: Prominente diskoerse oor vroue en die beroepswêreld in agt vrouetydskrifte uit 2006. MA-verhandeling, Universiteit van Pretoria.
De Villiers, E. 2009. Negotiating femininity: SA teenage girls’ interpretation of teen magazine discourse constructed around Seventeen. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Donnely, D. 2002. Globalised girlhood: The teaching of femininity in Cosmopolitan and True Love. MA-verhandeling, Universiteit van Natal (nou Universiteit van KwaZulu-Natal).
Du Plessis, J.H.O. 1943. Die Afrikaanse pers: ’n Studie van die ontstaan, ontwikkeling en rol van die Hollands-Afrikaanse Pers as sosiale instelling. Doktorale proefskrif, Universiteit Stellenbosch.
Du Plooy, G.M. (red.). 1995. Introduction to communication. Kenwyn: Juta.
Ekron, Z. 2010. An internet strategy for a niche magazine: A uses and gratifications approach. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Ferreira, N. 2011. Grace and The Townships Housewife: Excavating black South African women’s magazines from the 1960s. Agenda: Empowering Women for Gender Equity, 25(4):59–68.
Fourie, P.J. (red). 2007. Media studies. Media history, media and society. 2de Uitgawe. Kenilworth: Juta.
Froneman, J. 2004. Dominante motiewe in die transformasie van Huisgenoot, 1916–2003. Ecquid Novi, 25(1):61–79.
Furet, F. 1983. Beyond the annales. The Journal of Modern History, 55(3):389–410.
Giliomee, H. 2012. ’n “Gesuiwerde” nasionalisme, 1924–1948. In Pretorius (red.) 2012.
Given, L.M. (red.). 2008. The SAGE encyclopedia of qualitative research methods (vol. 1). Kalifornië: SAGE.
Gough-Yates, A. 2003. Understanding women’s magazines. Publishing, markets and readerships. Londen: Routledge.
Jensen, K.B. (red.). 2002. A handbook of media and communication research: Qualitative and quantitative methodologies. New York: Routledge.
Johnson, S. en P. Prijatel. 2007. The magazine from cover to cover. New York: Oxford University Press.
Joubert, J.J. 1983. Die geskiedskrywing in Die Huisgenoot 1923–1949. MA-verhandeling, Unisa.
Kitsch, C. 2015. Theory and methods of analysis. Models for understanding magazines. In Abrahamson en Prior-Miller (reds.) 2015.
Kruger, L.-M. 1991. Gender, community and identity: Women and Afrikaner nationalism in the volksmoeder discourse of Die Boerevrou (1919–1931). MA-verhandeling, Universiteit van Kaapstad.
Laden, S. 2001. Making the paper speak well, or, the pace of change in consumer magazines for black South Africans. Poetics Today, 22(2):515–48.
—. 2003. Who’s afraid of a black bourgeoisie? Consumer magazines for black South Africans as an apparatus of change. Journal of Consumer Culture, 3(2):191–216.
Lundy, K.S. 2008. Historical research. In Given (red.) 2008.
Magazines: ABC Q1 2024: Notable growth. s.j. Bizcommunity. https://www.bizcommunity.com/article/magazines-abc-q1-2024-notable-growth-673151a# (22 Oktober 2024 geraadpleeg).
McCracken, D. 2018. In pursuit of media history bunk. In Tomaselli (red.) 2018.
McKay, J. 2000. The magazine handbook. New York: Routledge.
Media24. s.j. Sarie. https://www.media24.com/magazines/sarie (22 Oktober 2024 geraadpleeg).
Moolman, A.M. 1990. Landboutydskrifte as kultuurhistoriese bron – ’n studie van Die Landbouweekblad en die Farmer’s Weekly (1945–1961) aan die hand van ’n aantal geselekteerde kultuuraspekte. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Morris, M. 2012. Apartheid: An illustrated history. Jeppestown: Jonathan Ball.
Mouton, J. 2001. How to succeed in your master’s or doctoral studies. A South African guide and resource book. Pretoria: Van Schaik.
Muller, C.F.J. 1990. Sonop in die suide. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.
Muller, J. 1987. Press houses at war: A brief history of Nasionale Pers and Perskor. In Tomaselli, Tomaselli en Muller (reds.) 1987.
Nänny, P. 2007. Vooruitsigte van die Afrikaanse tydskrifmark: Die lewenskragtigheid van Afrikaans, en hoe dit manifesteer in die lewenskragtigheid van Afrikaanse tydskrifte oor die korttermyn. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Narunsky-Laden, S. 2007. Consumer magazines in South Africa and Israel. Towards a socio-semiotic approach to magazine research. Journalism Studies, 8(4):595–612.
—. 2011. (South) African articulation of the ordinary, or, how popular print commodities (re)organize our lives. In Wasserman (red.) 2011.
Navasky, V.S. en E. Cornog (reds.). 2013. The art of making magazines. New York: Columbia University Press.
Ndzamela, V. 2002. Representation of women in women’s magazines. MA-verhandeling, Rhodes Universiteit.
Nelson, J. 2012. Airbrushed nation. The lure & loathing of women’s magazines. Berkeley, Kalifornië: Seal.
Odiambo, T. 2008. The black female body as a “consumer and a consumable” in current Drum and True Love magazines in South Africa. African Studies, 67(1):71–80.
Pretorius, F. (red.). 2012. Geskiedenis van Suid-Afrika: Van voortye tot vandag. Kaapstad: Tafelberg.
Querusio, D. 2013. Getting with the times: Magazines as social barometers. http://capricorn.bc.edu/wp/671/weekly_102814_querusio (5 November 2018 geraadpleeg).
Rabe, L. 1985. Die ontstaan en ontwikkeling van Sarie Marais as massatydskrif vir die Afrikaanse vrou. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
—. 2014. Reflections on writing about writing media history, or, the mapping of certain paradigms and certain philosophies in researching a media historiographical project. Historia, 59(2):10–27.
—. 2016. Huisgenoot as tydgenoot: ’n Mediageskiedkundige kroniek van ’n tydskrif as “skrif” van sy tyd. LitNet Akademies, 13(3):55–84. https://www.litnet.co.za/wp-content/uploads/2016/12/LitNet_Akademies_13-3_Rabe_55-84.pdf.
—. 2018. ’n Gevallestudie: ’n Mediahistoriografiese verkenning van ’n vroeë rubriek en ’n latere effekteorie-uitspraak. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 58(4/1):809–25.
—. 2019. ’n Landboublad as (sosiale) barometer: Landbouweekblad as aanwyser van 100 jaar se landboujoernalistiek. LitNet Akademies, 16(1): 207–44. https://www.litnet.co.za/wp-content/uploads/2019/06/LitNet_Akademies_16-1_Rabe_207-244.pdf.
—. 2024. Voorlopervroue in die Afrikaanse joernalistiek: Een eeu, drie baanbrekers, drie generasies. LitNet Seminare en essays. https://www.litnet.co.za/voorlopervroue-in-die-afrikaanse-joernalistiek-een-eeu-drie-baanbrekers-drie-generasies (21 Oktober 2024 geraadpleeg).
Rabe, L. (red.). 2015. Konstante revolusie. Naspers, Media24 en oorgange. Kaapstad: Tafelberg.
Redakteursbrief. 2024. Sarie Maart/April, bl.6.
Retief, H. 2024a. Mededeling in gesprek op 9 Oktober per WhatsApp.
—. 2024b. Geskrewe WhatsApp-mededeling op 4 November.
Rossouw, E. 2005. Die fragmentasie in die Suid-Afrikaanse vrouetydskrifmark: Die invloed van “vrou-gerigte” nistydskrifte op die “tradisionele algemene belangstelling”-vrouetydskrif. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
—. 2021. Making sense of the message: An analysis of the editor’s letter in three archetypal South African women’s magazines at the start of the 21st century. Doktorale proefskrif, Universiteit Stellenbosch.
Rossouw, E. en L. Rabe. 2014. Women’s magazines in a 21st century democratic South Africa: Merely parrot-talk or truly shape-shifters? IAMCR 2014, Hyderabad, 15 tot 19 Julie.
Sarie. 2024a. E-weergawes, onderskeidelik https://www.netwerk24.com/SARIE, https://www.netwerk24.com/sarie/netwerk24-tuisbladhouer en https://epublikasies.netwerk24.com/html5/reader/production/default.aspx?pubname=&pubid=bf717946-315b-41bd-b43c-b9b7c0968978 (22 Oktober 2024 geraadpleeg).
—. 2024b. Facebook. https://www.facebook.com/SARIE.tydskrif/about_details (22 Oktober 2024 geraadpleeg).
—. 2024c. Netwerk24. https://www.netwerk24.com/sarie (29 Oktober 2024 geraadpleeg).
Scannell, P. 2002. History, media, communication. In Jensen (red.) 2002.
Scholtemeyer, P. 2001. Versterk bande met jou leser. Bylae tot F&T, 25 Mei, bl. 10–1.
Scholtz, G.D. 1988. Die Afrikaanse koerant: Só het hy ontstaan. Bylae, Jaar van die Koerant, 31 Augustus, bl. 10–1.
Schoombee, E. 1924. ’n Beoordeling van Die Huisgenoot as tydskrif. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Sieberhagen, C. 2016. What are women really reading? Stereotypes and messages of empowerment in Sarie. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Sonderling, S. 1995. Historical research in communication. In Du Plooy (red.) 1995.
Spies, J.J. 1992. Tydskrifte in ’n ander wêreld. In Beukes (red.) 1992.
Steinmeyer, J. 1946. Spykers met koppe. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth, Nasionale Pers Bpk.
Sumner, D.E. en S. Rhoades. 2006. Magazines. A complete guide to the industry. New York: Peter Lang.
Takealot Group. 2024. https://takealotgroup.com/our-journey (22 Oktober 2024 geraadpleeg).
Teer-Tomaselli, R. 2014. Media and empire in the 20th century. Critical Arts, 28(6):875–8.
Terre Blanche, H.J. 1997. Ideologies affecting upper- and middle-class Afrikaner women in Johannesburg: 1948, 1949 and 1958 (South Africa). MA-verhandeling, Unisa.
Tomaselli, K., R. Tomaselli en J. Muller (reds.). 1987. The Press in South Africa. Bellville: Anthropos.
Tomaselli, K. (red.). 2018. Making sense of research. Pretoria: Van Schaik.
Townsend, S. 2004. Herposisionering/vernuwing in die Suid-Afrikaanse vrouetydskrifmark, met spesifieke verwysing na innoverende inhoud. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Van Breda, M. 2024a. Onderhoud. 20 April. Bellville.
—. 2024b. “Sarie se 75 jaar.” Matie Stemme. Tuiskomsweek, Universiteit Stellenbosch, 13 September, Alumni-Klubhuis, Stellenbosch. Gespreksleier: Jacolette Kloppers.
Van der Linde, F. 2010. Magazines and their online counterparts: How magazine websites compete or complement the print publication in terms of circulation figures, advertising income and editorial content. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Van der Westhuizen, C. 2013. Identities at the intersection of race, gender, sexuality and class in a liberalising, democratising South Africa: The reconstitution of “The Afrikaner Woman”. Doktorale proefskrif, Universiteit van Kaapstad.
Van Eeden, A. 1981. Die Huisgenoot as gesinstydskrif van 1916 tot 1978. Doktorale proefskrif, Unisa.
Van Rensburg, J. Die Boerevrou 1919–1931: ’n Kultuurhistoriese studie oor die eerste Afrikaanse vrouetydskrif. Doktorale proefskrif, Universiteit Pretoria.
Venter, I.J. 2012. The South African Lady’s Pictorial and Home Journal as subtle agent of change for British South African women’s view of race relations in southern Africa. South-North Cultural and Media Studies, 28(5):828–56.
Verbeeck, G. 2000. A new past for a new nation? Historiography and politics in South Africa – a comparative approach. Historia, 45(2):387–410.
Verhoef, G. 2012. Suid-Afrika se ekonomie in die 20ste eeu. In Pretorius (red.) 2012.
Vosloo, T. 1999. Voorsittersrede: Jaarverslag Boekjaar 1999. 6 Augustus.
Wasserman, H. (red.). 2011. Popular media, democracy and development in Africa. New York: Routledge.
Wigston, D. 2007. A history of South African media. In Fourie (red.) 2007.
Woolf, D. 2011. A global history of history. New York: Cambridge University Press.
Eindnotas
1 Soos per die maatskappy se geskiedenistydlyn waartoe op 27 Augustus 2013 toegang verkry is: “Company History 1915–2011” (www.naspers.com/company-history_1915-2009.php). Hierdie tydlyn bestaan nie meer op die huidige Naspers-webwerf (https://www.naspers.com) nie (23 September 2024 geraadpleeg).
2 Met ideologiese idealisme word die volgende bedoel: Doelwitte wat daarin sou slaag om ’n sekere Afrikanernasionale kultuur te bevorder. Met markgedrewenheid word die volgende bedoel: Doelwitte wat nie net die tydskrif nie, maar ook sy maatskappy, en dus susterpublikasies, winsgewend sou maak en sou hou en dus ook die Afrikanerbevolking direk en indirek sou bemagtig.
3 Hierdie en ander vertalings deur my.
4 Dit was vanselfsprekend dat ’n manlike joernalis as redakteur aangestel sou word omdat geen vroue toe as permanente personeel in diens was nie en daar dus ook geen senior vroulike joernaliste was nie. Wanneer vroulike joernaliste trou, moes hulle bedank. Dit sou lank so bly. Die eerste vroulike redakteur van Sarie was die sesde redakteur, Lizette Rabe, wat in 1994 aangestel is. Die huidige redakteur is sedert 2001 redakteur van die blad. Die ontwikkeling van vroue in die joernalistiek is ’n studie op sigself.
- Die agtergrondfoto op hierdie artikel se fokusprent is verkry op Canva.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |