...
Automaton(tik) herinner uiteindelik daaraan hoe poësie ’n vorm van gedenkpraktyk kan wees – ’n etiese, estetiese en emosionele daad.
...
Automaton(tik): in remembrance of the patients of the Fort England Psychiatric Hospital
Skrywer: Rory du Plessis
DOI: https://doi.org/10.35293/esi.51
Die bundel is gratis aflaaibaar by: https://upmonographs.up.ac.za/index.php/ESI/catalog/book/51
Rory du Plessis se Automaton(tik) is veel meer as ’n gewone poësiebundel. Dit is ’n huldeblyk in versvorm – ’n bundel wat poësie gebruik om die stiltes te vul waar die geskiedenis se argiewe vir meer as ’n eeu ongenadig stilgebly het. Die bundel bevat gedigte wat gegrond is op die historiese pasiëntelêers van die Fort England-psigiatriese hospitaal in Makhanda: fragmente, notas, kort beskrywings en mediese aanmerkings waarop Du Plessis met groot versigtigheid en verbeelding reageer. Hieruit ontstaan ’n reeks poëtiese sketse van mense wie se lewens destyds meestal tot enkele woorde of ’n diagnose gereduseer is.
Die bundel fokus op 25 individue, maar hulle vorm deel van ’n veel groter groep van sowat 200 pasiënte wie se gevalleboeke onlangs in ’n vergete kas by die hospitaal ontdek is en nou in die Cory-biblioteek van Rhodes-Universiteit bewaar word. Al hierdie lêers het betrekking op wit mans wat aan chroniese geestesversteurings gely het en tot hul dood in die instelling gebly het. Wat uit die dokumente na vore kom, is ontstellend: Namate die mans ouer geword en hul gesondheid verswak het, het dokters hulle uiteindelik as geestesdood bestempel. Met hul afsterwe is hul bestaan tot ’n paar koue woorde gereduseer – ’n lys van gebreke, siektes, nutteloosheid en onsamehangendheid – wat hulle sonder waardigheid tot rus wou lê.
Hoewel die bundel op argiefmateriaal steun, is dit nie dokumentêre poësie in die tradisionele sin nie. Du Plessis boots nie die argief na nie; hy skep eerder ’n poëtiese ruimte waarin die onbekende innerlike wêreld – drome, geheime vreugdes, herinneringe – kan opklink. Die historiese konteks word deeglik uiteengesit in die inleiding, waar dit duidelik word hoe pasiënte dikwels as waansinnig, nutteloos of geestesdood bestempel is. Die bundel se poëtiese antwoord hierop is nooit protesgedrewe nie; dit is sorgsaam, luisterend en eties bewus van die beperkinge. Die digter probeer nie om die ware verhaal te vertel nie, maar eer wat onthou kan word.
Die gedigte wissel in toon, maar deel ’n opvallende liriese gevoeligheid. Elke teks is aan ’n spesifieke persoon opgedra en sluit ’n kort biografiese fragment in, gevolg deur ’n poëtiese interpretasie. Robert, wat sketse gemaak en nuwe woorde geskep het; Eduardo, wat sy tamatieplante soos ’n gebedsnoer versorg het; Arthur, wat telkens probeer ontsnap het; George Henry, blind én doof, wat sy pad deur aanraking gevind het. Elke gedig open ’n moontlikheid van ervaring sonder om te verval in sentimentaliteit. Hierdie literêre nederigheid is een van die bundel se grootste deugde.
Tematies is die bundel deurlopend besig met herinnering, menswaardigheid en die liggaam – hoe dit beweeg, ly, verlang, reageer, aanraak. Baie gedigte gebruik natuurbeelde: naglig, rotse, plante, wind, water. Hierdie beelde dien as metaforiese teenwig teen die kliniese taal van die argief. Waar die gevalleboeke soms slegs “No change” of “Useless” aanteken, skep die gedigte ’n taal van kleur, klank, tekstuur en beweging. Dit is asof die digter doelbewus ’n nuwe semantiese ruimte skep waarin die pasiënte kan leef – nie histories nie, maar poëties.
Poësielesers sal waarskynlik waardeer dat die bundel nie in sentiment verval nie. Dit is nooit melodramaties of oordrewe nie. Du Plessis handhaaf ’n delikate balans tussen emosie en eerbied. Selfs in die mees roerende gedigte bly die taal helder, beeldend en meditatief. Die bundel werk eerder deur atmosfeer as deur narratief. Die leser word nie tot trane gemanipuleer nie – die ervaring lê in die stilte rondom die reëls.
Wat my veral tref, is die bundel se vermoë om die leser te laat stilstaan en nadink. Hier is nie gedigte wat vinnig verteer word nie; hulle vra stilte en aandag. Party roep vrae op oor hoe ons historiese trauma en psigiatriese geskiedenisse te verstaan; ander nooi jou om eenvoudig vir ’n oomblik saam met die pasiënt te sit, sonder oordeel. Dit is poësie wat nie verklaar nie, maar luister.
Dit is ook ’n bundel vol deernis. Nie blinde medelye nie, maar deernis wat gestroop is van sensasie. Die digter se verhouding tot sy onderwerp is nederig. Hy beweer nie dat hy die pasiënte “ken” nie, maar erken hulle as mense met innerlike rykdom wat die argief nie kon vasvang nie. Hierdie etiese bewustheid versterk die bundel se literêre waarde.
Automaton(tik) herinner uiteindelik daaraan hoe poësie ’n vorm van gedenkpraktyk kan wees – ’n etiese, estetiese en emosionele daad. Dit vra van lesers om stadiger te kyk, sagter te luister en diegene te onthou wat lank reeds vergeet is. In ’n era waarin psigiatriese geskiedenisse dikwels vergete bly, bied hierdie versameling gedigte ’n noodsaaklike poëtiese herinnering. ’n Bundel wat lank ná die laaste bladsy by jou bly.
