Hierdie lesersindruk is uit eie beweging deur die skrywer daarvan aan LitNet gestuur.
Kaaps: woriboek, woordeboek, dictionary
Onder leiding van Quentin Williams
Uitgewer: Shofar
ISBN: 9781037049460
Te koop by The Book Lounge
Die historiese en heel eerste omvattende woordeboek van Kaaps is amptelik in 2026 bekendgestel. Dit is nie ’n woordeboek van Kaapse Afrikaans nie, maar ’n woordeboek van Kaaps. En daardie onderskeid is deurslaggewend. Die woordeboek is drietalig en elke inskrywing word in Kaaps, Afrikaans en Engels uiteengesit. Tesame met die 50ste herdenking van 16 Junie 1976, die dag van die bekende Soweto-onluste, waar Afrikaans die status van die “taal van die onderdrukker” verkry het, open die publikasie van Kaaps. Woriboek – Woordeboek – Dictionary (hierna KW) weer ou vraagstukke ten opsigte van die geskiedenis, waaroor daar nog weinig konsensus bestaan. Want hierdie is nie net nog ’n woordeboek nie. Die boek maak ’n statement. En dit is nie een wat ewe gemaklik met alle sprekers van Afrikaans sal sit nie. Dit gaan hier oor die vertrekpunt van die taal, die wortels, die geskiedenis, hoe Afrikaans en Kaaps ontwikkel het, asook hoe die status van Kaaps en Afrikaans in die sosiolinguistiek en die geskiedskrywing daar moet uitsien.
Die verwarring kan miskien ten beste belig word deur die vergelyking tussen twee tersaaklike teenstrydige bronne. Vra byvoorbeeld enige KI-sisteem vandag wat is Kaaps, en die antwoord sal waarskynlik minder of meer as volg wees: Kaapse Afrikaans is ’n variëteit van Afrikaans. Hierdie definisie van Kaaps is ook steeds die heersende definisie van Kaaps binne die Afrikaanse sosiolinguistiek. Daarvolgens het Afrikaans op verskillende plekke in Suid-Afrika ontwikkel tot drie historiese variëteite, naamlik Kaaps oftewel Kaapse Afrikaans, Oosgrensafrikaans en Oranjerivierafrikaans.1 Die teorie stel dit verder dat teen die tyd dat die gestandaardiseerde weergawe van Afrikaans ontwikkel het gedurende die 20ste eeu, dit die sogenaamde Oosgrensvariëteit was wat die swaarste invloed op die standaardweergawe van Afrikaans uitgeoefen het.2 Die sosio-ekonomiese gevolge hiervan was, en is steeds vandag, verreikend vir die sprekers van Kaaps.
’n Mens hoor dikwels die waarneming dat Afrikaans een van die “jongste tale” op aarde is, maar KW skets ’n heel ander prentjie ten opsigte van Kaaps. Die vraag wat mens miskien moet vra, is: Wat maak ’n taal amptelik? Is dit wanneer dit op ’n wetboek verskyn? Of is dit wanneer dit gewoon wyd gebesig word? In KW word daar in die afdeling “Erkennings” verklaar dat hierdie woordeboek voortspruit uit “vrae aangaande gelykheid, taalkundige geregtigheid en ’n diep, hygende behoefte om vrede te vind vir ons voorouers wat hierdie taal as ’n slawe-lingua franca gepraat het” (307).
Afrikaans se wortels strek self baie eeue terug in die tyd, maar die taal Afrikaans het eers in 1925 amptelike status deur middel van wetgewing verkry. Daarteenoor beskryf KW op die buiteblad van die boek die taal Kaaps as “een van die oudste tale in Suid-Afrika”. In die inleiding van KW, getiteld “Inleiding: Wat is Kaaps?”,3 word daar aangehaal uit die hersiene 2024-taalbeleid van die Universiteit van Kaapstad, wat Kaaps as volg definieer: “Kaaps is an African language formed out of a slave lingua franca used among the indentured indigenous and enslaved populations in the Cape Colony.” Hierdie definisie, hoewel nie onversoenbaar met die KI[definisie in terme van die ontstaansgeskiedenis van Kaaps nie, benader Kaaps wel as ’n taal uit eie reg, met ook die verstaan dat Kaaps ouer is as Afrikaans, en dat Afrikaans se wortels eintlik in Kaaps lê, en nie andersom nie. Hierdie siening wyk dus aansienlik af van die gevestigde en heersende posisie binne die Afrikaanse sosiolinguistiek, wat die drie variëteite van Afrikaans as die oorsprong van Afrikaans voorhou. Daarteenoor argumenteer die samestellers van KW dat Afrikaans weens “taalkundige imperialisme” gebruik was om Kaaps en die sprekers van Kaaps te onderdruk (33).
Afrikaans en Kaaps is bekend daarvoor dat die twee tale histories ’n komplekse en ongemaklike verhouding het, en dit lyk nie asof dit spoedig gaan verander nie. Hierdie bespreking poog maar net om die problematiek uiteen te sit sonder om ’n spesifieke posisie te verdedig. Gevestigde belange maak dit moeilik om konsensus te kan bereik en van ou bekende weë af te wyk. Sommige voorstelle wil dat Afrikaans geherstandaardiseer moet word om die skeidslyn tussen die twee tale te verklein, maar of dit ooit sal gebeur, is ’n ope vraag. Waar Afrikaans spartel om vir Kaaps ruimte te maak, kan Afrikaans self ook gesien word as ’n variëteit van Kaaps, eerder as andersom, hoewel dit ’n ope vraag is of dit ooit so in wetgewing neerslag sal vind. Die twee tale deel ’n groot stuk geskiedenis en maak aanspraak op dieselfde skrywers (soos Adam Small, Ronelda Kamfer, Peter Snyders en ander), maar dit lyk of die twee tale skynbaar elkeen eerder ’n eie pad sal stap in die toekoms. Kritiek teen die gebruik van Kaaps in formele situasies is ook welbekend. Kaaps word byvoorbeeld veral gekritiseer vir die gewigtige invloed van Engels daarop. Die samestellers van die KW skryf dit toe aan die kolonialisering van die Kaap deur Brittanje (37).
Ten opsigte van die geskiedenis sal die mensdom nooit konsensus bereik nie. Geskiedskrywing is dikwels meer besig daarmee om mense te verdeel as wat dit hulle versoen. KW sluit egter ook aan by ander revisionistiese tekste, soos die geskiedenisboeke van onder meer Patric Mellet. Maar of mens met die filosofiese vertrekpunte van die publikasie saamstem of nie, bly KW ’n welkome publikasie wat ’n besondere bydrae kan lewer, spesifiek ten opsigte van die assessering van leerders wat in Kaaps wil leer. Hierdie leerders word benadeel omdat hulle noodgedwonge in Afrikaans moet studeer, en dus nie in hulle moedertaal nie. Die wil bestaan voorts ook om Kaaps se vlerke verder te sprei, en nog groter erkenning vir die taal te verkry. Mens kan verwag dat daar in die toekoms nou veel meer in Kaaps gepubliseer gaan word, en vir lesers van Afrikaans wat nie vertroud is met verskeie van die Kaapse woordeskat nie, is hierdie ’n boek wat mens eenvoudig op jou boekrak sal moet hê as jy saam in Kaaps sal wil lees. Daar sal ook hopelik in die toekoms nog digitale weergawes van KW ontwikkel word, sodat dit makliker wêreldwyd kan versprei en gebruik kan word.
Nota’s
1 WAM Carstens en EH Raidt (2019), Die storie van Afrikaans: Uit Europa en van Afrika – biografie van ’n taal. Protea Boekehuis, Pretoria, ble 239–50.
2 Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument, “Wat is Afrikaans?” (https://taalmuseum.co.za/wat-is-afrikaans), afgelaai op 12 Junie 2026.
3 Bl 29. Die inleiding in die woordeboek word volledig in Kaaps, Afrikaans en Engels aangebied.
Lees ook:
Die eerste Kaaps-woordeboek: ’n onderhoud met Quentin Williams