|
||||||||
Opsomming
Die plaasroman, en daarmee saam die stadsroman, het ’n prominente plek in die geskiedenis van Afrikaanse literatuur. Veel minder aandag is geskenk aan die Afrikaanse dorproman. H.P. van Coller gee wel in ’n reeks publikasies ’n uiteensetting van wat hy identifiseer as die eerste- en tweedegolf- Afrikaanse dorpromans. Romans behorende tot beide golwe gaan dikwels oor ’n buitestandervrou wat die dorp binnekom en daar deur geheime gekonfronteer word. In eerstegolfdorpromans hou hierdie verhullings dikwels verband met universele ondeugde soos kleinlikheid en afguns, terwyl die tweedegolfdorpromans wat vanaf die 1990’s verskyn, gewoonlik ’n kritiese politieke inslag het en die verhoudings tussen Afrikanernasionalisme en die dorpsruimte verken. In hierdie artikel word Van Coller se werk, asook die enkele ander studies oor Suid-Afrikaanse dorpromans, uiteengesit. Daarna bespreek ek die uitbeelding van die fiktiewe dorp Steynshoop in Ingrid Winterbach se Buller se plan (1999) en Onrus op Steynshoop (2024). Daar word tot die gevolgtrekking gekom dat alhoewel Buller se plan in sommige opsigte aansluit by die tweedegolfdorproman, beide romans van die genre afwyk in die manier waarop die aard en voortdurende verandering van die dorp veral deur enumerasie, deur lang lyste winkelname, verbruikersvoorwerpe, vullisitems en so meer gekommunikeer word, eerder as deur die oplos van geheimsinnige raaisels. Die romans sluit wel by die tweedegolfdorproman aan in die maniere waarop die politiek van Steynshoop funksioneer as mikrokosmos, en soms satire, van dié van die land in sy geheel. Die twee romans verskil ten opsigte van fokalisering: Tipies van beide die eerste- en tweedegolfdorproman het Buller se plan grotendeels ’n vroulike stedeling as fokalisator, terwyl die gebeure van Onrus op Steynshoop hoofsaaklik vanuit die perspektief van ’n manlike dorpenaar uitgebeeld word. Ek redeneer dat sy status as ingeburgerde dorpenaar beteken dat Steynshoop op ’n genuanseerde wyse uitgebeeld word wat beide romantiese en swartgallige opvattings oor die hedendaagse Suid-Afrikaanse dorp uitdaag.
Trefwoorde: dorpromans; genre; plek in literatuur; H.P. van Coller; Ingrid Winterbach
Abstract
Ingrid Winterbach’s Buller se plan (1999) and Onrus op Steynshoop (2024) as town novels
The farm novel occupies a prominent position in the history of Afrikaans literature. It was one of the first and most significant prose genres to develop in the language. Critics contend that in the first half of the 20th century white Afrikaans speakers voiced their anxieties around industrialisation and urbanisation in and through this genre, and as such it could be considered a cultural product that developed alongside and in conversation with Afrikaner nationalism. Because of the centrality of the farm novel in Afrikaans literature, novels set in the city are usually read as antipoles of the farm novel. Afrikaans city novels often share the ideological substructure of the farm novel, in that cities are depicted as morally suspect and erosive. There are exceptions: Afrikaans novels which, notwithstanding the hegemonic narrative, depict the city and urban life in more nuanced ways. Relative to the farm and city novel, little attention (academic and other) has been paid to the Afrikaans town novel. This reflects international trends, where pastoral literature and urban literature have been thoroughly theorised, but little has been written on literature about in-between spaces such as the town.
In this article I read Ingrid Winterbach’s novels Buller se plan (Buller’s plan) (1999) and Onrus op Steynshoop (Unrest in Steynshoop) (2024) as two instantiations of the Afrikaans town novel. The two novels are set in the same fictional town of Steynshoop. Investigating the (narratological and representational) differences in the Steynshoops of the two novels allows me the opportunity to reflect on how rural South Africa has changed in the quarter century between the two novels, and how these changes are mirrored and negotiated in the genre of the town novel.
The most seminal literary historiographical and theoretical work on the Afrikaans town novel as a subgenre is that of H.P. van Coller. Van Coller (2006:94) argues, inter alia, that the urbanisation of white Afrikaans speakers since the end of the 19th century resulted not only in the farm and city novel, but in four spatially oriented genres: the farm novel, the town novel, the suburban novel and the city novel.
A reason Van Coller (2006:100) gives for the lesser attention paid to the town novel (as compared with the farm and city novel) is that the small South African town was historically established in order to service the needs of the surrounding agricultural community. This resulted in towns often being represented in Afrikaans literature as extensions of the farm. On the other hand, towns are sometimes also represented as a smaller, and slightly less threatening, version of the city. The fictional town is often inhabited by degrading stereotypes of Jewish, Indian and English people, portrayed as corrupt materialists. The town of Afrikaans literature is often, like the city, where innocent rural people are confronted with vices such as alcohol abuse, infidelity, gambling, etc. (Van Coller 2006:100).
As Van Coller points out, there are, however, also meaningful differences between the Afrikaans farm, town, suburban and city novel, which means that they cannot be read as merely subtypes of the farm novel. While these genres to a large extent share an ideological orientation, it manifests in specific ways in the town novel – ways which warrant more extensive formal and historical research.
In writing on the history of the Afrikaans farm novel, a distinction is made between a first wave of “normative farm novels” published in the 1920s and 1930s, which for the most part implicitly or explicitly support Afrikaner ideals (Prinsloo 2006:36), and a second wave of “contestatory farm novels” – the first of which was Etienne Leroux’s 1962 Sewe dae by die Silbersteins (Seven days at the Silbersteins in a later English translation). Second-wave farm novels write back to, satirise and criticise the ideological values and formal attributes of first-wave normative farm novels (37). Contestatory farm novels by writers such as Etienne Leroux, Etienne van Heerden, Eben Venter and Marlene van Niekerk experiment with genre conventions in order to reflect on the continuing significance of soil and land ownership in a changing South Africa. Van Coller contends that there is a similar differentiation to be made between first- and second-wave Afrikaans town novels, with the writers of the second-wave novels taking a critical and metatextual approach to the genre (2006:102). Whereas the first second-wave farm novels were published in the 1960s, the second-wave town novel came into existence only in the 1990s.
Although second-wave town novels are more critical than their first-wave predecessors, some older Afrikaans town novels already subvert the simplistic view of small towns as calm and idyllic. Often, such as in Purper skaduwees (Purple shadows) (1948) by Sophie Roux, this subversion takes the form of a plot centred around an outsider or newcomer (often a young unmarried woman) who unravels the secrets and hidden dramas of a town (Van Coller 2006:102). In the novels of the first wave these secrets and conflicts usually relate to vices such as gossip, infidelity or gambling, and to the concomitant dangers that the town and city are seen as entailing for the Afrikaner. In the second-wave town novel, however, the secrets are such that they bring into question the project of Afrikaner nationalism, and of the place (if any) of white Afrikaans people in contemporary South Africa.
Van Coller (2006:102) cites In die somer van ’36 (In the summer of ’36) (1991) by Klaas Steytler and Die onderskepper, of Die dorp wat op ’n posseël pas (The interceptor, or The town that fits on a postage stamp) (1997) by George Weideman as being prototypical of the second wave. Karolina Ferreira (The elusive moth in a later English translation) (1993) by Lettie Viljoen, Die werfbobbejaan (The yard baboon) (1994) by Alexander Strachan, and Die swye van Mario Salviati (translated as The long silence of Mario Salviati) (2002) by Etienne van Heerden have similar narrative patterns (Van Coller 2006:103).
This plot is not only typical of so-called literary town novels, it can also be found in popular fiction. The typical town novel’s concern with the exposure of secrets mean that many town novels are also crime or detective novels. Roos (2012:178–9) says, in this regard, that stories written by Hendrik Brand in the 1920s and 1930s, the contemporary novels of Deon Meyer that are set in Loxton in the Karoo, and Plaasmoord (Farm murder) (2009) by Karin Brynard are examples of crime fiction that are also town novels.
In the town novel of the second wave the town is, however, not only depicted as a space characterised by crime, conservatism or malice. Van Coller (2006:103) says that the interloper protagonist usually experiences growth during her stay in the town, and often returns to the city at the end of the novel as an initiate who has undergone a process of individuation.
Van Coller’s work on the town novel was influential and inspired a flourish, albeit short-lived, of (especially postgraduate) studies on the Afrikaans town novel – see, for example, Beuke-Muir (2010), Coertzen (2014), Alt-Erasmus (2016) and Ströh (2017). Following on Van Coller’s publications, there was also an uptick in book reviews characterising the titles concerned as town novels – see, for example, Van Zyl (2009) and Roos (2012). The most recent review I could find that makes mention of the town novel genre is Salzwedel’s review (2014:9) of Anchien Troskie’s Vermis op Allesverloren (Missing in Allesverloren) (2014). This despite the fact that more recent novels, such as Smit Motors (2019) by Réney Warrington and Roman (Novel) (2022) by Cas Wepener also possess characteristics typical of the second-wave farm novel. It appears that academic and critical interest in the town novel waned before the phenomenon had been thoroughly theorised and researched.
It is against this background that I investigate whether Buller se plan and Onrus op Steynshoop could be considered town novels, and what the value of such an approach is for an understanding of both novels, and of the town novel as a genre.
Onrus op Steynshoop’s melodramatic title centralises the town where the novel is set, and the reader familiar with Winterbach’s oeuvre might suspect that the title indicates that the text can be read as a satire of traditional town novels. The title also indicates an intertextual conversation with Winterbach’s previous novel set in Steynshoop, Buller se plan. Many reviewers (for example Jansen 2024) point to this intertextuality. They focus mostly on the character of Benna – the protagonist and main focaliser of Onrus op Steynshoop and a background character in Buller se plan (in which he is referred to by the diminutised name Bennie). In this article I depart from this approach by paying particular attention to the town of Steynshoop, and the similarities and differences in its depiction in the two novels. I also compare the novels’ stylistic and narrative elements and try to determine how each can be positioned with regard to the first and second wave of Afrikaans town novels in terms of both form and content.
I come to the conclusion that although Buller se plan is usually considered a second-wave town novel, it also deviates in some respects from the characteristics of this genre. Like the typical second-wave town novel, Buller se plan deals with an urban woman who visits a rural town, where she encounters crime and secrets. As is the case in many other second-wave town novels it can be read as a critique of how first-wave Afrikaans town novels’ seeming apoliticality serve to naturalise Afrikaner nationalism. Buller se plan differs from other second-wave town novels, however, in that Ester, its protagonist, does not solve the mysteries she encounters. As is typical of Winterbach’s oeuvre, the novel foregrounds precisely the ultimate unsolvability of existential dilemmas and the unreachability of its protagonist’s aims.
Onrus op Steynshoop departs even more from the norms of the second-wave town novel. The focaliser of this novel is not an urban outsider, but rather a lifelong inhabitant of the town in which it is set. I argue that Benna’s nuanced insider perspective results in a representation of Steynshoop that challenges both idealistic and despairing views of the contemporary South African town. Using the parlance of Jennifer Robinson (2005) with regard to hierarchies that characterise certain (usually Western) cities as exemplar and other (often African) cities as failing, Steynshoop could be considered an “ordinary” city – neither a rural idyll nor a spectacular image of neglect and conservatism.
Plot plays a more prominent role in Onrus op Steynshoop than in Buller se plan, but in both novels the emphasis is on the texture of the world depicted rather than on the chain of events of the plot (see Gouws 2008 for a discussion of the primacy of texture in Winterbach’s visual and literary oeuvre). A stylistic attribute of both novels is long lists, the enumeration of diverse and seemingly worthless objects. I bring these lists into conversation with urban theorist Michel de Certeau’s claim that “[s]tories about places are makeshift things. They are composed with the world’s debris” (1988:107). Steynshoop’s stories are made of the goods in shops, items in museums and, in Buller se plan, the scrap items on waste pickers’ trolleys. These lists of objects contribute to the texture of the depicted town and provide the reader with an (often humorous) idea of what knick-knacks, souvenirs and consumer disposables Steynshoop is made of, and how the town changes over time. The biggest change conveyed in these items is the Chinese influence on the 21st-century Steynshoop (as portrayed in the later novel). Conveying real fears about neocolonialism and a desire for more consumer goods, Chinese influence on Steynshoop is, at the same time, comically overblown and ultimately short-lived, again emphasising the “ordinary” experiences of the town’s inhabitants over simplistic political and cultural discourses.
While Buller se plan could, to some extent, be considered a second-wave town novel, and Onrus op Steynshoop engages with the genre but seems to move away from most of its narratological attributes, the emphasis on enumeration and, in Onrus op Steynshoop, on the everyday experiences of the people living in towns (in contrast with the emphasis on urban perspectives in previous iterations of the town novel), distinguishes Winterbach’s take on the genre from those of other authors.
Keywords: genre; place in literature; town novels; H.P. van Coller; Ingrid Winterbach
1. Inleiding
Reeds uit die melodramatiese titel van Ingrid Winterbach se mees onlangse roman, Onrus op Steynshoop (2024), kan die leser aflei dat dit ’n dorproman is, en moontlik sal die leser wat bekend is met Winterbach se oeuvre die aanname maak dat dit ’n satire van die tradisionele, ouer soort dorpromans is. Die titel stel dit ook uitdruklik dat die roman afspeel in dieselfde “fiktiewe dog uiters waarskynlike dorp” (Jansen 2024) as Winterbach se vroeër roman, Buller se plan (1999) (Van Zyl 2024). Verskeie resensente (vgl. Jansen 2024) let op die intertekstuele gesprek tussen die twee romans, met die klem veral op die karakter van Benna – die protagonis en hooffokalisator van Onrus op Steynshoop en ’n agtergrondkarakter in Buller se plan (in lg. is sy naam Bennie). Ek wil egter in hierdie artikel die fokus verskuif na die dorp Steynshoop, na hoe hierdie verbeelde dorp verander het in die kwarteeu tussen die twee romans. Ek besin ook oor die narratiewe en stilistiese ooreenkomste en verskille tussen die twee romans en oor hoe beide romans geposisioneer kan word ten opsigte van die Afrikaanse dorpromangenre se eerste en tweede golwe, wat sowel vorm as inhoud betref.
Ek kom tot die gevolgtrekking dat alhoewel Buller se plan gewoonlik beskou word as ’n tweedegolfdorproman, dit ook in sekere opsigte afwyk van die kenmerke van hierdie genre. Soos die meeste tweedegolfdorpromans gaan Buller se plan oor ’n stedelike vrou wat ’n plattelandse dorp besoek en daar misdaad en geheime aantref. Soos ander tweedegolfdorpromans hou hierdie kwessies verband met die genre se kritiek op hoe politiek dikwels in eerstegolfdorpromans geïgnoreer en Afrikanernasionalisme genaturaliseer is. Anders as in ander tweedegolfdorpromans los Ester, die protagonis van Buller se plan, egter nie die raaisels wat sy teëkom op nie, en soos tipies van Winterbach se oeuvre gaan die roman juis eerder oor die onoplosbaarheid van probleme en die onbereikbaarheid van doelwitte.
Onrus op Steynshoop wyk nog meer drasties af van die norme van die tweedegolfdorproman. Die fokalisator van die roman is nie ’n buitestanderstedeling nie, maar eerder ’n lewenslange dorpenaar. Die dorp word in hierdie roman ook gekenmerk deur geweld en misterieuse gebeure wat klaarblyklik verband hou met die politiek van die land in sy geheel, maar hierdie gebeure vind amper terloops plaas: Die protagonis, Benna, het, soos Ester, nie ’n invloed op hoe dit ontvou nie.
Alhoewel plot ’n groter rol in Onrus op Steynshoop as in Buller se plan speel, is die klem soos dikwels in Winterbach se oeuvre (vgl. Gouws 2008) meer op die “tekstuur” van die wêreld wat uitgebeeld word as op romangebeure. ’n Stilistiese eienskap van beide romans is die enumerasie1 van uiteenlopende en skynbaar waardelose voorwerpe: die voorwerpe in winkels, museums en, in Buller se plan, op die waentjies van mense wat afval versamel om te herwin. Hierdie voorwerpe gee vir die leser ’n idee van waaruit Steynshoop opgebou is en hoe dit oor tyd verander.
Om die romans te ontleed gee ek eerstens ’n uiteensetting van die dorpromangenre en hoe die geskiedenis en onderskeidende kenmerke daarvan deur letterkundiges bespreek is. Daarna bespreek ek die twee romans met ’n fokus op hoe hulle aansluit by en afwyk van die dorpromangenre.
Onderliggend tot my ontleding is nie net die aannames van die genreteorie nie, maar ook aannames wat verband hou met hoe die uitbeelding van ruimte/plek in literatuur ondersoek word. In Suid-Afrika, soos ook internasionaal die geval is, fokus die meeste geesteswetenskaplike werk oor plek op die stedelike of die pastorale: Daar is min akademiese navorsing of teoretisering oor tussen-in ruimtes soos die dorp.
In Afrikaans dink letterkundiges in die 21ste eeu veral op twee maniere oor die uitbeelding van plek en ruimte. Eerstens is daar ondersoekers wat, na aanleiding van apartheid se ruimtelike skeidings, navorsing doen oor grense en grensoorskryding in die Afrikaanse literatuur. Noemenswaardig hier is die werk van Hein Viljoen, onder meer as redakteur van die versamelbundel Crossing borders, dissolving boundaries (2013) en as mederedakteur, saam met Chris van der Merwe, van die bundel Beyond the threshold: explorations of liminality in literature (2007). Hierdie Engelstalige bundels sluit ook hoofstukke oor Afrikaanse literatuur in, en grense, limiete, marginalisering en liminaliteit word as beide ruimtelike en figuurlike begrippe aangewend.
Tweedens word daar in die laaste paar dekades veral aan ruimte aandag geskenk in terme van die natuurlike omgewing. In hierdie tydperk poog navorsers om ’n “eiesoortige Afrikaanse ekokritiek” (Smith 2022; vgl. Meyer 2024) te formuleer, onder andere in terme van wat dit sou beteken om “ingeplaas” te wees in Suid-Afrikaanse ruimtes en om vanuit die beliggaamde ervarings van hierdie ruimtes te skryf, beide kreatief en akademies (Greyling 2015; Meyer 2014; Smith 2012 en 2021).
Onderliggend aan hierdie pogings, en aan my ontleding van Buller se plan en Onrus op Steynshoop, is ’n onderskeid tussen ruimte en plek, waar ruimte na ’n fisiese area verwys en plek na ’n sosiale konstruk – na ruimte ingekleur deur emosies, politiek, herinneringe, kuns en kultuur (Troskie 2025:31). Hierdie onderskeid word getref aan die hand van teoretisering deur onder meer Harvey (1973), Soja (1989) en Lefebvre (1991).
’n Derde kwessie wat hier van belang is, is landskap, wat veral verband hou met die skilderkuns. Landskap is ruimte “gelaai met ’n bepaalde estetiese waarde of ervaring” (Viljoen 1998:75); ruimte soos gesien deur “the medium of a schema of representation” (Coetzee 1988:56). Landskapkuns is nie ideologies neutraal nie. Coetzee (1988:9) voer byvoorbeeld aan dat die leë Suid-Afrikaanse landskap soos uitgebeeld in Suid-Afrikaanse visuele kuns en poësie (die “dream topography [...] of South Africa as a vast, empty, silent space”), die koloniale projek ondersteun deurdat dit die mense wat die ruimte bewoon het voordat die kolonialiste aangeland het, óf heeltemal uit die prentjie verwyder, óf uitbeeld as deel van die landskap. Suid-Afrika word in hierdie kuns ’n ruimte wat aan niemand behoort nie, wat gemeet en verdeel kan word volgens Europese norme (Darian-Smith e.a. 1996:7).
My ontleding van Buller se plan en Onrus op Steynshoop is dus onderlê deur die aanname dat daar onderskei kan word tussen die fisiese ruimte van ’n dorp en ’n dorp as onder meer ’n emosionele, politieke, historiese en kulturele plek, asook die kunstige uitbeelding van ’n dorp as (of as deel van ’n) landskap. Dit is ook onderlê deur die insigte van Hein Viljoen en ander dat die dorp as plek gevorm is deur sosiale hiërargieë wat op ruimtelike vlak uitspeel. Alhoewel hierdie artikel aansluit by hierdie tendense in die ondersoek van ruimte in die Afrikaanse literatuur, bou dit egter veral voort op die beperkte bestaande navorsing oor die dorproman as ’n genre, onderskeibaar van die plaas- en stadsroman, wat ek vervolgens uiteensit.
2. Die dorproman as genre
Die plaasroman het ’n prominente posisie in die geskiedenis van Afrikaanse literatuur, as een van die eerste en grootste prosagenres in die taal, en een waarin wit Afrikaanssprekendes se vrese rondom industrialisering en verstedeliking in die eerste helfte van die 20ste eeu verwoord is. In reaksie op die verskynsel van die plaasroman en die ideologiese onderbou van die genre is daar ook al heelwat aandag aan die Afrikaanse stadsroman geskenk. Stadsromans sluit grotendeels aan by die plaasromannarratief deurdat die stad uitgebeeld word as boos en korrupterend, maar daar is ook Afrikaanse romans wat in weerwil van hierdie hegemoniese narratief die stad op meer genuanseerde wyses uitbeeld. In vergelyking met die plaas- en stadsroman is daar nog betreklik min (akademiese en ander) aandag aan die (Suid-) Afrikaanse dorproman geskenk.
Die belangrikste literatuurhistoriografiese en -teoretiese bydrae oor hierdie subgenre is waarskynlik dié van H.P. van Coller. Van Coller (2006:94) voer onder meer aan dat die verstedeliking van wit Afrikaanssprekende mense vanaf die einde van die 19de eeu vier genres tot gevolg gehad het: die plaasroman, die dorproman, die voorstadroman en die stadsroman. Soos reeds genoem, is daar al heelwat oor eers- en laasgenoemde genres gedink en geskryf, dus is dit veral Van Coller se besinning in resensies (2000 en 2009), artikels (2002, 2006 en 2008) en ’n akademiese hoofstuk (2005) oor die geskiedenis en eienskappe van die dorp- en voorstadroman wat ’n wesenlike bydrae lewer tot die verstaan van die uitbeelding van plekke en ruimtes in die Afrikaanse letterkunde.
Een rede vir die prominensie van die plaasroman is die simboliese waarde wat grond en grondbesit inhou. ’n Ander rede vir die mindere aandag aan die dorproman is, soos Van Coller (2006:100), Van Rensburg (1971:23), Coetzee (2000:96), Koch (2002:265) en Snyman (2009:6) uitwys, dat die klein Suid-Afrikaanse dorp histories gestig is om in die behoeftes van die omringende plaasgemeenskap te voorsien. Boere en hulle gesinne sou byvoorbeeld op Sondae na die dorp se kerk gaan (om redes beide godsdienstig en sosiaal), terwyl die treinstasie en ander infrastruktuur in dorpe dit moontlik gemaak het vir die nodige toerusting en proviand om boere te bereik (Snyman 2009:6). Hierdie simbiotiese verhouding tussen plaas en dorp beteken dat die dorp(roman) soms bloot as verlenging van die plaas(roman) beskou is, omdat “kerk en sakegeboue bestaan om in hoofsaak diens te lewer aan die omliggende plase”, soos dit beskryf word in Wilma Stockenström (1976:8) se roman Uitdraai (vgl. Coetzee 2000:96).2
Aan die ander kant word die dorp soms in Afrikaanse literatuur uitgebeeld as ’n effens minder bedreigende weergawe van die bose stad, deurdat die fiktiewe dorpsruimte bewoon word deur neerhalende stereotipes van byvoorbeeld Joodse, Indiër- en Engelse mense, uitgebeeld as korrupte materialiste, en dat die dorp geassosieer word met “die afdwaling van die godsdienstige weë en drankmisbruik [...]; die sirkus en bioskoop [...]; owerspel en verengelsing [...]; kortom: die mense en magte wat die bedreiging vorm in die stad” (Van Coller 2006:100).
Soos Van Coller en enkele andere letterkundiges uitwys, is daar egter ook betekenisvolle verskille tussen die dorp-, die plaas-, die voorstad- en die stadsroman, en terwyl hierdie genres dalk grotendeels ’n ideologiese onderbou deel, manifesteer dit op baie spesifieke maniere in die dorproman – maniere wat meer uitgebreide formalistiese en kultuurhistoriese ondersoek verdien.
Die oudste Afrikaanse prosateks oor die dorp wat Van Coller (2006:101) identifiseer, is Jan Lion Cachet se satiriese kortverhaal “Di praatduiwel”, wat in 1884 in Die Patriot verskyn. Dit gaan oor ’n fiktiewe dorpie met die naam Praatville, waar skinderstories allerlei slegte gevolge het. In hierdie eerste Afrikaanse dorpteks word een van die konstante temas van die dorproman verken: die idee dat almal in die dorp mekaar (en mekaar se geheime) ken. Latere skrywers sou hierdie patroon verder uitbrei en hierdie gegewe (die feit dat dorpenaars ’n afgesonderde klein gemeenskap met min privaatheid vorm) gebruik ter wille van intrige en humor. Wat laasgenoemde betref, is die kortverhale en enkele romans van Herman Charles Bosman ’n prominente voorbeeld in die Engelstalige Suid-Afrikaanse literatuur (Snyman 2009:1–2), met Klaradynstraat (1947) deur Mikro en P.G. du Plessis se Koöperasiestories (saamgebundel in Sommerstories, 2006) ander Afrikaanstalige voorbeelde (Snyman 2009:13).
In “Dorps of South Africa” sê Bosman (aangehaal in Snyman 2009:3) dat dit nie net die feit dat almal mekaar ken, is wat veroorsaak dat die “praatduiwel” in dorpe onmin saai nie, maar ook die skynbare eentonigheid en gevolglike verveling wat somtyds die dorpslewe kenmerk:
Dotted over the countryside in no semblance of order, and linked to the outside world, apparently at haphazard, by railway-line and/or road, are a profusion of South African dorps, each with its own strangeness and vagaries, and yet all conforming to the underlying features of a single pattern. [...] The surface characteristic of a dorp is its placidity. [...] That quiet, that other world peace and tranquility, is a very deceptive thing. All that restfulness is only on the surface. Underneath, there is ferment. When something happens by which you are drawn into those strong undercurrents that constitute the real life of a dorp, and that make a macabre mockery of its superficial air of repose, then you come to a stark realisation [...] of what tangled and gaudy and tempestuous material this substance consists that people call life.
Hierdie aspekte – dat die tyd daar stadiger verloop, maar dat die dorp intense onderstrominge het – maak dit volgens Snyman (2009:1) ’n aanloklike ruimte vir ’n skrywer op soek na inspirasie.
Die skindery wat in “Di praatduiwel” die teiken van satire is, figureer ook in romans soos Marie Linde se Marietjie (1932) en C.M. van den Heever se Kromburg (1937) (Van Coller 2006:101). Soos in Bosman se werk is ’n kleindorpse geskinder by Linde en Van den Heever nie bloot ’n bron van humor nie, maar tekenend van “kleinsieligheid, bekrompenheid en benepenheid, verblindheid wat nêrens iets buite sy sirkeltjie van partyvoordeel kan beskou nie, gebondenheid, onvryheid, stylloosheid, sielloosheid, kultuurloosheid” (Malherbe, aangehaal in Van Coller 2006:101, vgl. ook Kannemeyer 1984:307). Van den Heever het die fiksionele Kromburg gebaseer op die Vrystaatse dorp Trompsburg, waar Karel Schoeman in 1939 gebore is en groot dele van sy lewe deurgebring het. In sy outobiografie, Die laaste Afrikaanse boek (2002) sê Schoeman dat die uitbeelding van Kromburg as “vol moedswillige en venynige geskinder, gekenmerk deur die afwesigheid van kultuur” (Van Coller 2006:101) ooreenstem met sy ervaring van Trompsburg. M.E.R. was egter krities oor Kromburg. Sy is van mening dat dorpe nie net deur “nemers” bewoon word nie, maar ook deur “gewers” (Rothmann, aangehaal in Van Coller 2006:101) en dat Van den Heever se uitbeelding van die dorpslewe dus eensydig is.
In die klein dorp soos wat dit in fiksie uitgebeeld word, woon daar dikwels mense wat ekstreme weergawes van kleinsielige karaktereienskappe verteenwoordig – miskien as gevolg van daardie slaperigheid wat Bosman beskryf, maar dalk ook omdat iets van die afgebakendheid en die beperkte rolverdeling van die dorproman, en die feit dat dit dikwels as sinekdogee vir die breër samelewing funksioneer, maak dat karaktertrekke soos hierdie as spesifieke karakters gepersonifieer word.
Terwyl Bosman se dorpsfiksie direkte politieke kommentaar lewer (Snyman 2009:1–2), is die eksplisiete kritiek in ouer Afrikaanstalige dorpromans gewoonlik van ’n meer universele aard – kleinsieligheid eerder as byvoorbeeld Afrikanernasionalisme is die teiken. Tog weerspieël hierdie romans uiteraard steeds op indirekte en direkte maniere hul breër politieke konteks. Onder andere manifesteer politiek ook in dorpe se fisiese uitleg en infrastruktuur – en dan ook in hoe dit in romans uitgebeeld word.
Een manier waarop die struktuur van ’n dorp breër sosiale sisteme weerspieël, is in hoe die “wit” dorp, histories, gestratifiseer is deur die spoorlyn: Aan die “regte kant van die spoorlyn” woon die middel- en hoërklasinwoners, en aan die “verkeerde kant” die (wit) werkersklasdorpenaars (Snyman 2009:6). Die “eintlike” dorp was toegeëien vir die besighede en wonings van wit mense, terwyl alle ander inwoners beperk is tot rasgesegregeerde “lokasies” aan die buitewyke van die dorp (6). Op hierdie manier funksioneer die apartheidsera-kleindorp as mikrokosmos van die land in sy geheel, en die mate waartoe die invloede van hierdie tydperk steeds sigbaar is in hedendaagse dorpe (al dan nie), word soms in romans ingespan as sinekdogee vir die (veranderende) toestand van Suid-Afrika.
Alhoewel my fokus in hierdie artikel die dorproman is en die uitbeelding van die dorp in poësie en drama buite die bestek van hierdie ondersoek val, wil ek wat dorpstruktuur betref, kortliks verwys na Gert Vlok Nel se konkrete gedig “landskap”. Die meeste gedigte in Nel se debuutbundel om te lewe is onnatuurlik (1993) sentreer rondom die dorp Beaufort-Wes, en dit is ook die geval in hierdie gedig, waarin die tipografie funksioneer as ’n tipe “landskapskildery” wat die dorp se uitleg weergee, en spesifiek dié van die woonbuurt Hillside (Bezuidenhout 2013:68):
Figuur 1. “landskap” deur Gert Vlok Nel
Opvallend in hierdie gedig is die spoorwegwerf – soos reeds genoem, funksioneer die spoorweg dikwels in die dorproman, soos ook in Nel se bundel, as ’n grens wat klasverskille merk. Heel aan die einde van die gedig, in die regteronderkantste hoek, word daar verwys na “die dun lyk / van Kosie April”. Soos Bezuidenhout (69) aanvoer, dui die van “April” daarop dat Kosie bruin was en dat sy voorouers waarskynlik tot slawe gemaak en in hierdie rol na Suid-Afrika gebring is. Ahern (2024:7–8) redeneer dat die plasing van Kosie April se naam aan die onderkant van die gedig metafories is vir hoe “onregverdigheid, ongelykheid, geweld, rassisme en trauma” fundamenteel onderliggend is tot die dorp se alledaagse bedrywighede. Eweneens kan daar geargumenteer word dat hierdie onderliggende, maar dikwels ontkende, aspekte van die dorpsbestaan geabjekteer word en tot die buitewyke van die dorp verban is.
Ook opmerklik in “landskap” is die kerk as landmerk. Benewens die duidelike maniere waarop ras- en klas-dinamika Suid-Afrikaanse dorpe se uitleg beïnvloed, is daar ook meer subtiele maniere waarop sosiale en politieke aspekte in die fisiese kenmerke van ’n dorp weerspieël. Snyman (2009:8) noem byvoorbeeld dat feitlik elke Suid-Afrikaanse dorp ’n Kerkstraat het, waarvan die naam verwys na die Nederduitse Gereformeerde Kerk selfs wanneer daar ook ander kerke in die dorp is. Sy wys ook daarop dat Afrikanernasionalisme en apartheid nie net in die groot stede soos Pretoria gesmee is nie, maar ook in dorpe se kroeë, skoolraadvergaderings, handelshuise en stadsale (8) – enige plek waar wit mans vergader en hulle politieke menings gedeel en gevorm is. Soos reeds genoem, kan hierdie ideologiese aspekte raakgelees word in die tradisionele dorproman, maar word dit gewoonlik onkrities uitgebeeld. Dit verander in die laat 20ste eeu met die opkoms van wat Van Coller (2006:102) die “tweede golf” Afrikaanse dorpromans noem.
In die geskiedenis van die Afrikaanse plaasroman word daar gewoonlik onderskei tussen die eerste golf “normatiewe plaasromans” wat veral in die 1920’s en 1930’s verskyn het en meestal ’n Afrikanernasionalistiese onderbou het (Prinsloo 2006:36), en die golf “kontesterende plaasromans” wat in 1962 deur Etienne Leroux se Sewe dae by die Silbersteins ingelui is en waarin daar teruggeskryf word teen die waardes en vormlike kenmerke van die normatiewe plaasroman (37). In kontesterende plaasromans deur skrywers soos Leroux, Etienne van Heerden, Eben Venter en Marlene van Niekerk word daar gespeel met die genrekonvensies van die plaasroman om te besin oor die voortdurende belang van grond en grondbesit in ’n veranderende Suid-Afrika.
Van Coller (2006:102) voer aan dat daar insgelyks onderskei kan word tussen ’n eerste en tweede golf Afrikaanse dorpromans, met die skrywers van die tweede golf wat meer krities en metatekstueel met die gegewens van die dorp en die dorpromantradisie omgaan. Waar die tweede golf plaasromans sedert die 1960’s verskyn het, kom die tweede golf dorpromans eers in die 1990’s na vore.
Reeds in ouer Afrikaanse dorpromans is daar sprake van ’n ondermyning van die idilliese en rustige beeld wat buitestanders dikwels van dorpe het. Dikwels, soos in Purper skaduwees (1948) deur Sophie Roux, manifesteer hierdie ondermyning in die verhaallyn van ’n nuwe aankomeling (gewoonlik ’n jong ongetroude vrou) wat die geheime en verhulde dramas van die dorp moet uitpluis (Van Coller 2006:102). In die romans van die eerste golf hou die geheime en konflik veral verband met universele wangedrag (soos die reeds genoemde skindery) of met die gevaar wat die dorp en stad vir “die Afrikaner” sou inhou. Soos in die kontesterende plaasroman word die genrekonvensies van die dorproman, insluitend hierdie prominente verhaallyn, in die tweede golf dorpromans oorgeneem, maar word dit ook geparodieer of op ondermynende wyse aangewend en is die dorp se verhullings nou van so ’n aard dat dit die projek van Afrikanernasionalisme bevraagteken en vrae stel oor die plek of rol van wit Afrikaanse mense in eietydse Suid-Afrika.
Van Coller (2006:102) noem In die somer van ’36 (1991) deur Klaas Steytler en Die onderskepper, of Die dorp wat op ’n posseël pas (1997) deur George Weideman as voorbeelde van tweedegolfdorpromans waarin hierdie verhaallyn voorkom, met al twee romans wat gaan oor vroulike karakters wat “kleingeestigheid, politieke knoeiery, rassisme en ander vooroordele”, asook die “seksuele wanpraktyke en uitspattighede” in die tekste se onderskeie dorpe ontbloot. ’n Soortgelyke narratiewe patroon kom voor in Karolina Ferreira (1993) deur Lettie Viljoen, Die werfbobbejaan (1994) deur Alexander Strachan en Die swye van Mario Salviati (2002) deur Etienne van Heerden (Van Coller 2006:103).
Hierdie verhaallyn kom nie slegs in sogenaamde literêre romans voor nie, maar ook in meer populêre genrefiksie. Die dorproman se fokus op die onthulling van geheime beteken dat dorpromans veral ook die vorm van ’n misdaad- of speurverhaal aanneem. Roos (2012:178–9) noem in hierdie opsig Hendrik Brand se verhale van die 1920’s en 1930’s, die romans van Deon Meyer wat afspeel in Loxton in die Karoo, en Plaasmoord (2009) deur Karin Brynard as voorbeelde van misdaadromans wat ook dorpromans is.
In die tweedegolfdorproman word die dorp egter nie nét uitgebeeld as ’n ruimte van misdaad, konserwatisme en venynigheid nie. Van Coller (2006:103) sê die buitestanderhoofkarakters ontwikkel gewoonlik in hulle tyd in die dorp, en aan die einde van die roman “keer hul telkens terug na die stad as geïnisieerdes én dikwels ook as mense wat ’n individuasieproses deurloop het”. Die implikasie is dat die “stad(sbestaan) [...] slegs draaglik [is] as daar telkens en opnuut kennis gemaak word met die dorp – en met die landelike lewe waarvan dit simbolies is” (103).
Van Coller se werk oor die dorproman was aanvanklik invloedryk en het veroorsaak dat daar in die vroeë 21ste eeu ’n opbloei in (veral nagraadse) studies oor die Afrikaanse dorproman was. In haar PhD-proefskrif brei Beuke-Muir (2010:164, 171–2) byvoorbeeld uit op Van Coller se karakterisering van Die onderskepper, of Die dorp wat op ’n posseël pas (1997) deur George Weideman as tweedegolfdorproman. In Coertzen (2014:82) se MA-verhandeling lees sy Santa Gamka (2009) deur Eben Venter as dorproman en sê “[d]ie politieke en ekonomiese aspekte wat teen die Afrikaner werk in die tradisionele dorproman, werk op dieselfde manier teen die bruin gemeenskap van Santa Gamka.” Alt-Erasmus (2016:307–11) lees eweneens Johann Nell se Sondag op ’n voëlplaas (2013) as ’n eietydse roman wat eienskappe van die dorproman besit. In sy ondersoek van Afrikaanse films verwys Ströh (2017:79–80) na Van Coller se argumente om te redeneer dat, soos die plaasroman, ook die dorproman Afrikanernorme en -waardes weerspieël.
Ná die verskyning van Van Coller se artikels was daar ook ’n toename in resensies wat boeke as dorpromans karakteriseer (vgl. Van Coller 2000 en 2009; Van Zyl 2009 en Roos 2012). Die mees onlangse wat ek kon kry wat melding maak van die dorpromangenre, is Salzwedel (2014:9) se resensie van Vermis op Allesverloren deur Anchien Troskie. Dit ten spyte daarvan dat ook meer onlangse romans, soos Smit Motors (2019) deur Réney Warrington en Roman (2022) deur Cas Wepener, die narratiewe patroon tipies van die tweedegolfdorproman het. Dit kom dus voor asof belangstelling in die dorproman (ten minste onder akademici en kritici) gekwyn het nog voordat die verskynsel uitvoerig geteoretiseer en verken is. Vervolgens ondersoek ek of Buller se plan en Onrus op Steynshoop beskou kan word as dorpromans, en indien wel, wat die voordele van so ’n interpretasie is vir die verstaan van albei romans, en van die dorproman as genre.
3. Steynshoop in Buller se plan
In sy uiteensetting van die tweede golf dorpromans noem Van Coller (2006:103) Karolina Ferreira (die laaste boek wat Winterbach onder die skrywersnaam Lettie Viljoen gepubliseer het) as voorbeeld. In ’n oorsigtelike resensieartikel verduidelik hy dat Winterbach se daaropvolgende roman, Buller se plan, ’n soortgelyke narratiewe struktuur aan dié van Karolina Ferreira het:
Weer gaan ’n eenkantvrou na ’n dorp, met ’n oënskynlike doelgerigtheid wat in die loop van die roman al hoe meer vervaag. Omring van vreemde karakters (met veelseggende name) en ’n bykans tasbare geskiedenis, raak sy toenemend én deel van die omringende werklikheid én terselfdertyd op haar self [sic] aangewese. Groei, transformasie en die verwerking van persoonlike traumas kenmerk in hoë mate haar tydperk op die dorp. (Van Coller 2002:315)
Soos uit hierdie opsomming afgelei kan word, is Buller se plan ’n tweedegolfdorproman waarin, soos tipies van hierdie genre, ’n stedelike vrou ’n dorp besoek (Van Vuuren 2000). Sommige van die verwagtinge wat lesers van ’n tweedegolfdorproman mog koester, byvoorbeeld dat hierdie vrou die geheime en versweë geweld van die dorp gaan ontbloot, word egter op tipiese Winterbach-wyse ondermyn deurdat die twee moorde, een verkragting en ander raaiselagtige gebeure in die agtergrond geplaas word, met op die voorgrond herhalende atmosferiese en visueel ingestelde beskrywings van die dorp, die dorpenaars en die omringende landskap (vgl. Visagie 1999).
Waar is Steynshoop? Van Zyl (2024) sê dit is digby Lesotho se grens, en Visagie (2024) dat dit op die grens tussen KwaZulu-Natal en die Vrystaat is. Volgens Myburgh (2024) is dit naby die N3 op die pad tussen Johannesburg en Durban. As fiksionele dorp is Steynshoop ’n landskap, die letterkundige uitbeelding van ’n emosioneel, kultureel en polities gelade plek. Dit is geleë in ’n werklike ruimte, gekies as die dorp se ligging vanweë die geskiedenis van die gebied (veral die geskiedenis van die twee Anglo-Boereoorloë3 is tersaaklik tot Buller se plan) en ander assosiasies met die gebied, soos weerspieël in die name van die dorpe waardeur Ester ry op pad na Steynshoop: die fiktiewe Ongesien, Roukrans en Bitterheid, asook die werklike Weenen en Berou (Winterbach 1999:9 en 12). Van Vuuren (2000) wys op die metaforiese lading van hierdie dorpsname, wat aansluit by die feit dat Ester op pad is na ’n begrafnis en steeds oor die dood van haar ouers rou. Die plekname dra ook daartoe by dat die leser hierdie omgewing as onrusbarend verbeel, wat gepas is gegewe Ester se gemoedstoestand. Uiteindelik bereik Ester Steynshoop, noord van Ladysmith (in 2023 herdoop tot uMnambithi). Die eksterne verteller skets die landskap waarin Steynshoop gesitueer is: “Die sagte voue van die heuwels. Die klowe met aalwyne. Die erosieslote” (Winterbach 1999:12).
In Steynshoop gekom vind Ester verblyf in Gemoedsrus Kamers (16), waarvan die naam net so veelseggend is as dié van die dorpe waardeur sy op pad hiernatoe gery het (Van Vuuren 2000). Na hierdie Kamers keer Ester gereeld terug en hier probeer sy (dikwels vergeefs) om te rus, want haar tyd in die dorp is rusteloos. Min word oor haar gemoed gesê, behalwe dat “[h]aar hart [...] pynlik onreëlmatig in haar borskas [klop], want sy weet nie vorentoe of agtertoe nie. Herwaarts of derwaarts nie” (Winterbach 1999:26). Ester se gebrek aan emosionele oriëntasie word weerspieël in haar fisiese bewegings deur die dorp (haar rustelose voete) wat herhaaldelik beskryf word deur die loop van die roman. Ester is dikwels op soek na karakters wat sy vroeër raakgeloop het (o.a. “Mfazakhe Mhikize, [...] Deborah Barach, [...] die vrou met die kind” [163]). Soms kry sy hulle en soms nie, maar daar is geen sprake van ’n katarsis, ’n oplossing tot hierdie soektogte nie.4
Die leser leer deur middel van Ester se wandelinge die dorp Steynshoop vanuit haar buitestandersperspektief ken. Vroeër het ek genoem dat die plaaslike NG Kerk ’n prominente landmerk in die meeste Suid-Afrikaanse dorpe is. Ook hier is dit die geval, met Ester wat afspreek om haar neef, Boeta Zorgenfliess, by “die Dorpskafee langs die historiese kerk” te ontmoet (12). Die aanvanklike rede waarom Ester in Steynshoop is, is om die begrafnis van Selene Abrahamson, Boeta se voormalige geliefde wat gesterf het as gevolg van komplikasies ná ’n miskraam, by te woon. Sy loop egter die begrafnis mis omdat sy per ongeluk na die verkeerde kerk toe gaan.
Die historiese dorpskerk dien vir Ester as baken van waar sy die res van die dorp karteer:
Langs hierdie kerk staan die versteende bome wat snags hulle klein vonkies soos vuursteen skiet. Die kerkplein is omring van groot plataanbome, en ’n paar blokke verder op, verby die Dorpskafee, steeds in die ouer deel van die dorp, maar aan die teenoorgestelde kant as Antie Rose se huis, langs die grootpad uit die dorp op pad wes, vind Ester die Gemoedsrus Kamers. (16)
Antie Rose is die tante van die oorlede Selene en ook van Fonny Alexander, ’n kunstenaar wat ’n belangrike rol in beide Buller se plan en Onrus op Steynshoop speel. Antie Rose en haar familie is bruin, en die implikasie is dat die “ouer deel van die dorp” waar haar huis is, tydens apartheid as “kleurlinggebied” geklassifiseer is.5
Benewens die historiese dorpskerk is die bogenoemde Dorpskafee ook ’n landmerk in Steynshoop, in beide Buller se plan en Onrus op Steynshoop. In eersgenoemde is dit een van die plekke waarna Ester herhaaldelik terugkeer om tee te drink. Sy sit elke keer “langs ’n nagemaakte plant in die hoek met groot groen blare sonder huidmondjies” (16), “omdat dit ’n rusgewende plek is” (46). Meer as Gemoedsrus Kamers, dus, funksioneer haar tafel by die Dorpskafee vir Ester as ’n plek van rus waarna sy herhaaldelik terugkeer.
In haar wandelinge ontmoet Ester Steynshoop se inwoners, maar tipies van ’n tweedegolfdorproman is die klem in Buller se plan grootliks op stedelinge se ervaring van die dorp. Nie net word Ester se fokalisering sentraal gestel nie, maar daar is ook die parallelle uitbeelding van veral twee groepe stedelinge wat die dorp besoek: ’n groep mans en ’n groep vroue.6 Die stedelike besoekers kom veral by een plek saam, naamlik die Steynshuis, en hulle kom (vergeefs) daarheen om die musiekkunstenaar Jan de Dood te sien optree. Die idee van Jan de Dood (eerder as die werklike man) is dus ’n tipe alternatiewe toeristiese trekpleister.
Die Steynshuis is “’n historiese dorpshuis” wat, soos Steynshoop self, na president Steyn vernoem is, omdat hy “tydens die Anglo-Boereoorlog ’n paar weke hier tuisgegaan het voordat hy by generaal Christiaan de Wet aangesluit het op hulle uitmergelende tog” (33). In die hede van die roman is die Steynshuis “omskep in ’n alternatiewe eet- en drinkplek waar uitgenooide kunstenaars soms optree”. Dit bestaan uit ’n sentrale vertrek (“mure diep karmosynrooi geverf en houtafwerkings smaltblou”) en ’n agterste dansruimte (33).
Die stedelike groep mans bestaan uit Daan Theron, Stefan Mendelsohn, Jakes Jones en Salmon Senekal (26). Benewens hulle wens om na Jan de Dood te luister, hoop Jakes
om dié keer na die oorlogsgrafte buite die dorp te gaan kyk, want een van sy voorouers lê moontlik in die omgewing begrawe. Salmon het ’n band met die dorp omdat hy ’n deel van sy vroeë kinderdae hier deurgebring het. Stefan Mendelsohn kom saam om rond te snuif, die scene uit te check, om te vat wat hy kan kry: ’n karakter, ’n cue, ’n deurslaggewende beeld. Daan kan die idee van die talking head (soos hy dit noem) nie uit sy kop kry nie. Hy wil die ander ompraat om saam met hom te gaan. (26)
Daan se versugting en soeke na die “talking head”, ’n spiritistiese man, vorm een van die menigte verhaallyne in die roman.
Die groep vroue is Alberta Bourgeois (’n skrywer), Maria Wildenboer (’n Freudiaanse terapeut), Truth Pascha (’n historikus), Johanna Jakobsen (hoofstaatspatoloog), Marta Vos (“die vrou met die bekommerde gesig”) en Lily Landmann (“met die groot bruin oë en streng blik”) (84). Soos met die groep mans het een van die vroue, Johanna, in die dorp grootgeword. In die eerste plek kom die vrouens na Steynshoop vir die “uitsonderlike sfeer” van die Steynshuis, maar hulle vind dit ook ’n “interessante dorp”, met mooi wandelroetes (84–5). Waar die groep mans in die dorp vir betekenis soek, is dit meer in die vroue se beroepslewens dat hulle besig is met ’n hermeneutiese soektog – hulle kom na die dorp vir afleiding en uit belangstelling.
Vir elk van die karakters het Steynshoop verskillende assosiasies; vir elkeen is hierdie selfde ruimte ’n ander plek. Al die stedelike karakters is in Steynshoop om Jan de Dood te sien, maar heelwat van hulle het ook motiverings wat aansluit by Van Coller se argument oor die tweedegolfdorproman, aangesien hulle daar is om ongewone ervarings in die dorp te hê voordat hulle as geïnisieerdes terugkeer na die stad. Dit is onduidelik in Van Coller se formulering wát dit is wat stedelike karakters uit die dorp put om hulle lewe in die stad meer draaglik te maak. Sy verwysing na ’n individuasieproses impliseer dat dit dalk gaan oor ’n tipe Jungiaanse psigiese reis en dat daar iets aan die dorpsruimte is wat konfrontasie met daardie aspekte wat mense in hulle alledaagse stedelike lewe onderdruk, moontlik maak.7 Die natuur waarmee die karakters in Steynshoop meer in kontak kom as in die stad – “die kriekgesang (vergeefs) en die veld en die gras en klippers en die maanlig (immer wisselend), die wolke (vlieserig vanaand) en die nagreuke en geluide” (141), “die klippers en graspolle, die wurms en miere” (154) – kan beskou word as een van die betekenisbronne waaruit die karakters put in die dorp, of as evokatiewe simbool van die efemere spirituele en/of psigologiese aspekte waarmee hulle hoop om in Steynshoop gekonfronteer te word.
In die geval van die groep mans kan daar aangevoer word dat beide Jakes en Salmon hoop om in die dorp gekonfronteer te word met hulle geskiedenis – Salmon met sy persoonlike geskiedenis, en Jakes met die Anglo-Boere-oorloë as belangrike gebeurtenisse in wit Afrikaanssprekendes se kollektiewe geskiedenis. Stefan is onseker oor wat presies hy soek, maar dit hou verband met een of ander vorm van inspirasie. Daan wil kontak maak met die spirituele sfeer. Wat Ester in die dorp soek, en wat moet gebeur voordat sy reg voel om die dorp te verlaat, is onduidelik. Dit lyk asof dit vir haar veral te doen het met ’n konfrontasie met Suid-Afrika se sosiopolitieke werklikhede, met die “verskrikkinge en barbaarshede” wat in Steynshoop, soos in die res van die land, plaasvind (16). Hierdie konfrontasie vind indirek plaas: Niks noemenswaardig gebeur met Ester terwyl sy in Steynshoop is nie, maar sy ontmoet mense wat wel interpersoonlike geweld en sistemiese onderdrukking aan eie bas ervaar.
Die belangrikste is waarskynlik die kunstenaar Fonny Alexander, wat voor die aanvang van die roman se vertelde tyd aangeval is (in Onrus op Steynshoop vind die leser uit dat die aanvallers deur ’n voormalige “possessive” minnaar gestuur is [Winterbach 2024:16]). Een van die redes waarom Ester na Steynshoop toe gekom het, is om met Fonny te praat (Winterbach 1999:15) – hieroor voel sy “bestendig en doelgerig” (36). Sy vind dit egter moeilik – Fonny is nie spraaksaam nie, en is “onversteurbaar met haar eie gedagtes besig [...] en in haar swart sjaal soos ’n kokon gewikkel” (33–4). Fonny vertel haar wel van die mistiese episodes wat sy ervaar: hewige verruklike ervarings wat sy begeer maar wat ná die tyd ’n leegte agterlaat (128). Ester vind dit moeilik om Fonny se traumatiese ervarings aan te spreek, of om in die taal van die mistiek met haar te praat. Sy het ’n begeerte om tot Fonny deur te dring, maar vind nie die woorde om dit te doen nie, en hulle stap in stilte, “soos twee pilgrims na ’n heilige plek” (130). Wanneer Ester vir Debora Barach, een van die dorpenaars wat sy gereeld teëkom, sê dat sy in Steynshoop bly omdat sy nie wil weggaan voordat sy seker is dat Fonny “okay” is nie, sê Debora: “Maar dan moet jy weet [...] dat jy nog lank gaan bly” (131). As die doel van Ester se pelgrimstog is om sekerheid te hê oor Fonny, is dit ’n onbereikbare doel. Enige uiteinde of oplossing van die teenstrydighede van Fonny se mistiese ervarings en begeertes lyk ook onwaarskynlik.
’n Ander belangrike karakter met wie Ester herhaaldelik in gesprek tree, is die hawelose man Mfazakhe Mhikize. Foster (2008:128–9) noem dat die gedeeltes in die roman waarin Mfazakhe figureer, nie dieselfde ironiese toon het wat dikwels Winterbach se skryfstyl tipeer nie. Die gevolg is dat sy stotterende mededeling van sy troostelose bestaan (Winterbach 1999:145) op ’n onromantiese en onironiese manier uitgebeeld word wat simpatie by die leser wek. Belangrik vir hierdie artikel is dat die gesprekke tussen hom en Ester ’n aanduiding is van die voortdurende ontheemding weens apartheid. Foster (2008:131) redeneer dat Mfazakhe emblematies is van die verskeie naamlose mans wat Ester deur die roman teëkom – mans wat supermarktrollies vol uiteenlopende voorwerpe soos “seildoek, kartonne, rolle draad, motoronderdele en yskaste, opgevou, platgedruk, ineengevleg, uitmekaargehaal en hemelhoog gestapel” (Winterbach 1999:70) rondstoot – ’n aanduiding dat hulle nie beroepe het nie en as “survivalist entrepreneurs” (Zack en Lewis 2022:12) probeer om ’n lewe uit middelklasmense se uitskot te maak.
Foster (2008:131) beskou die uitbeelding van Mfazakhe as ’n gevallestudie van die uitgelewerdes van Steynshoop, van hulle lot en die gevolge daarvan. Terselfdertyd argumenteer sy dat die uitbeelding van Mfazakhe se spraak as hakkelend dui op ’n bewustheid by Winterbach (in teenstelling met die uitbeelding van hawelose karakters in haar vroeër werk) dat dit onvanpas is vir ’n middelklas wit skrywer om woorde in die monde van arm en uitgelewerde karakters te lê (Foster 2008:133).8
Waar die skeiding tussen wit en bruin woonbuurte dui op hoe apartheid in die infrastruktuur van die dorp voortleef, dui die bestaan van wandelaars soos Mfazakhe en die mans met hulle trollies daarop dat daar ook baie uitgelewerde mense is wat nie eers in die amptelike strukture, onvoldoende soos wat hulle is, inpas nie. ’n Belangstelling in sulke figure kom in baie van Winterbach se romans voor. In Voorouer. Pelgrim. Berg. sien die hoofkarakter en fokalisator, Katerina Steenkamp, byvoorbeeld hawelose mense “in die smal strook tussen omheining (skool) en omheining (veiligheidskompleks). In die smal strook niemandsland. Hulle kan almal enige oomblik hier in die vergetelheid afdonder” (Winterbach 2021:245). Hierdie mense wat nie fisiese beskutting het nie en singewende sisteme ontglip, is nie net teenwoordig in die 21ste eeu wat Winterbach in haar onlangse romans uitbeeld nie, maar ook reeds in haar tekste uit die 1980’s en 1990’s. Waar die klein dorp in die algemeen dikwels verbeel word as ruimte waarin almal mekaar ken, vir goed of vir sleg, ondermyn die uitbeelding van die mans met hulle trollies in Buller se plan hierdie idee. In hierdie klein dorp, soos in die stad, is daar mense wat ná die formele einde van apartheid in 1994 steeds onder die gevolge daarvan ly en deur die ander dorpsinwoners geïgnoreer word.
Daar is reeds verwys na die aanval op Fonny, maar tydens die roman se vertelde tyd vind daar ook twee gewelddadige gebeurtenisse plaas: Sid, minnaar van die kunstenaar Ross Bekker, word agter die Steynshuis doodgeskiet, en die bejaarde mevrou Kriek word in haar huis vermoor (Winterbach 1999:82). Ester sien hoe Mfazakhe in hegtenis geneem word omdat ’n ooggetuie hom by mevrou Kriek se huis gesien het die aand van haar moord. Mfazakhe ontken sy skuld en word later vrygelaat. As Steynshoop gesien word as ’n mikrokosmos van die land in sy geheel, kan sy inhegtenisneming op verskeie maniere interpreteer word. As hy wel onskuldig is, kan dit ’n voorbeeld wees van hoe die polisie (en moontlik ook die ooggetuie) bereid is om enige arm en weerlose swart man die sondebok te maak. As hy skuldig is, kan dit dui op hoe die desperaatheid van mense soos Mfazakhe tot geweld kan lei (Foster 2008:131). Die interaksie tussen wit en swart in Steynshoop in die laat 1990’s is gekenmerk deur dubbelsinnigheid en wantroue.
Die teenswoordige geweld in die roman word gesitueer in ’n langer gewelddadige geskiedenis. Dit vind nie net plaas deur die verwysings na apartheid nie, maar ook deur die reeds genoemde verwysings na die Anglo-Boereoorloë. Buller se plan begin en eindig met ’n sprong terug in die geskiedenis, met ’n beskrywing (weergegee in die teenwoordige tyd) van sir Redvers Buller se ervaring van die Slag van Colenso. Daar word beskryf hoe Buller, opperbevelvoerder van die Britse weermag, hierdie selfde ruimte waar Ester en die ander karakters hulle nou bevind, onsuksesvol probeer peil. Die posisionering van hierdie vertelling aan die begin en einde van die roman dui, soos die roman se titel, skynbaar daarop dat hierdie historiese gegewens belangrik is. Wat die presiese verband is met die hede van die roman is egter onduidelik – wanneer die groep stedelike mans gesels, sê een dat niemand presies weet wat in die omgewing gebeur het tydens die betrokke oorlog nie. Krisjan, ’n vriend van hulle, vertel van sy grootoom se oorlogdagboek. “Die oom konsentreer nie veel op die gevegte nie, sê Krisjan. [...] Die oom konsentreer eintlik meer op sy gevoelens, sê Krisjan, en hy beskryf die sonsondergange en die omgewing in groot detail” (Winterbach 1999:151). Krisjan sê dit terwyl die groep mans ook sit en kyk na die landskap, na die sonsondergang en die “veranderende kleure in die lug”, en terwyl die mans dit moeilik vind om die belewings van die asmatiese grootoom en die ander soldate te verbeel, gee die omgewing waarin hulle is, hulle wel ’n vae idee van die affektiewe ervarings van hierdie historiese figure.
Bennie noem ook dat hy gereeld saam met sy pa na Steynshoop se begraafplaas gaan om nie net op familielede se grafte blomme te sit nie, maar ook op dié van “volkshelde” (28). Die kategorieë van familielede en volkshelde oorvleuel soms, want Bennie se oupagrootjie was een van die manskappe in generaal De Wet se geselskap (18). Ook Braams se oupagrootjie “het met generaal Piet Joubert teen die Engelse by Spioenkop geveg” (19). Die Anglo-Boereoorloë het dus nie net in dieselfde ruimtes plaasgevind waar dorpenaars hulle nou bevind nie; van hulle voorsate het ook daaraan deelgeneem. In die geval van Bennie en Braams is daar ’n komiese en ironiese jukstaposisie van die erns van hulle voorouers se rolle in die Afrikanernasionalistiese stryd (benewens sy oupagrootjie se rol as soldaat was Braams se oupa sekretaris van die Gereformeerde Sinode en het sy een oom “hom beywer vir die FAK en die Afrikanersaak” [19]) en hul eie werk aan ’n alternatiewe, ondermynende tydskrif.
Steynshoop se oorlogsgeskiedenis word nie net deur die oorlogsgrafte herdenk nie, maar ook in die Dorpsmuseum, met “oorblyfsels uit die Anglo-Boereoorlog, stukkies en brokkies, koeëldoppies en verweerde stukke militêre uniform, stewels, geroeste waterbottels en geweerlope; alles opgepoets en uitgestal met onderskrif en uiteensetting; rekonstruksies van die gevegsterreine” (59).
Van Coller (2002:315) noem dat sommige resensente (soos Venter [1999:13]) sê dat die oorlogsgegewens in Buller se plan “soos ’n versiering funksioneer en derhalwe slegs ’n truuk is om die Anglo-Boereoorlog by te sleep”. Van Coller (2002:315) is egter van mening dat
Buller se hele plan stuit op “moedswil en misverstand” en [...] ’n tragiese sameloop van omstandighede [verteenwoordig] waaroor niemand beheer het nie. In ’n sekere opsig verpersoonlik Buller die gefnuiktes van die geskiedenis; sy mislukte “plan” is ’n gegewe wat in die hede bykans weer uitgespeel word deur die romankarakters wat slagoffers is van toevallighede[.]
Nie net die geskiedenis van die Anglo-Boereoorloë nie, maar ook die onlangse geskiedenis van Steynshoop word in die roman gesatiriseer, byvoorbeeld deur verwysings na die dorp se Verwoerdhuis (“’n Apartheidsmuseum – opgedra aan die argitekte en implementeerders van die apartheidsera” [Winterbach 1999:85]) wat toemaak tydens Ester se verblyf in die dorp nadat dit deur vandale “onteer” is en die Orania-stigting hulle geldelike steun onttrek (144).
’n Verdere aanduiding van hoe Steynshoop in 1999 besig is om te verander, is dat terwyl die bodorp “historiese wit straatname” het, en “juweliers- en klerewinkels (Foschini en Milady’s) en die prokureurskantore van Celliers, Macomber & Hemingway”, word die name van strate en besighede in die onderdorp “toenemend swart”:
[Ester loop] verby Sewpersad’s Optometrist en die Chakra-Broers, verby die Bargain Shop, Thembisa Fish & Chips-winkel, ’n fietswinkel (Supa Cycle Centre), Zuma Zuma Wholesalers, ShoeLand, Asmal’s Restaurant & Take Away, Doc Puma’s Cash Store. Verby Rawlinson’s Rollercoaster Rave – ’n pinball centre, waar sy ’n man oor ’n vullisblik sien buig om kos (vermoedelik) daaruit te aas. (59)
Daar is dus in Buller se plan tekens dat Steynshoop nie meer grootliks wit is soos wat dit waarskynlik vroeër was nie. Die enigste swart karakter met wie Ester egter kommunikeer, is Mfazakhe, en die ongelyke aard van hulle verhouding dui op die voortdurende afstand tussen swart en wit in die dorp, ten spyte van bogenoemde veranderinge.
In sommige opsigte is Buller se plan ’n tipiese tweedegolfdorproman. Dit gaan oor ’n vrou wat vanaf ’n stad na ’n dorp reis en daar gekonfronteer word met geheime en geheimenisse. Die klem is op die stedelike perspektief op die dorp, en gebeure in die dorp funksioneer as ’n aanduiding van veranderinge in die land in die geheel. Anders as in ander tweedegolfdorpromans, en tipies van Winterbach se oeuvre, vind die hoofkarakter geen vaste antwoorde op die raaisels wat sy ondersoek nie. “Stories about places are makeshift things. They are composed with the world’s debris,” sê die stedelike teoretikus De Certeau (1988:107). Dit is debatteerbaar of dit altyd die geval is met stories oor plekke, maar dit is inderdaad so in Buller se plan: Die leser kry ’n indruk van Steynshoop as plek, as (fiksionele) dorp, nie deur die roman se verhaallyne nie, maar deur die lang lyste van winkelname, van die oorskotitems wat die mans in hulle trollies rondstoot, en van dié wat in die museum en Verwoerdhuis stof versamel. As sulks het die roman ’n collageagtigheid wat nie tipies is van dorpromans nie.
4. Die onrus op Steynshoop
Onrus op Steynshoop se openingsparagraaf gee ’n aanduiding van hoe baie die dorp verander het in die 25 jaar sedert Buller se plan gepubliseer is. Die hoofkarakter, nou genaamd Benna, sit naby dieselfde plant sonder huidmondjies waar Ester in die vroeër roman gereeld koppies tee gedrink het. Wat in 1999 die Dorpskafee was, is nou ’n Chinese restaurant, die Green Lantern. By sy tafel drink Benna ook tee, maar dit is nou groentee en daarmee saam eet hy “’n dim sum-kluitjie met gekaptegrasui-en-garnaalvulsel” (Winterbach 2024:7). “Melktert, skons en pannekoek” is orals in die dorp “so goed as uitgefaseer, met in die plek daarvan ’n groot verskeidenheid Chinese heerlikhede” (43).
Die “ou deel” (44) van Steynshoop, rondom die moederkerk, lyk nog dieselfde. Dit sluit die begraafplaas, poskantoor, stadshuis en historiese sandsteenkerk in. Die nuwe spyskaart by die Green Lantern is kenmerkend van veranderinge wat in die grootste deel van die dorp plaasgevind het: Dit is deur Chinese mense “oorgeneem”. Temas van gevegte rondom grondbesit en (neo)kolonialisme is dus weer belangrik in hierdie tweede Steynshoop-roman, maar die 21ste-eeuse konteks is bepalend vir hoe die temas verken word. Dieselfde ruimte word in Buller se plan en Onrus op Steynshoop uitgebeeld, maar Steynshoop as plek verskil in die twee romans, onder andere as gevolg van die verloop van tyd en ’n veranderde sosiopolitieke konteks.
Die aanvanklike rede waarom Chinese intrekkers hulself op Steynshoop gevestig het, is ’n kruid, een “met besondere (maar streng geheime) eienskappe”, wat in die berge van Lesotho groei (41). Die kruid word as waardevol geag in die Chinese tradisionele medisyne, en om hierdie waarde te ontgin is ’n aanleg vir die verwerking daarvan in Steynshoop opgerig. Die eienaars van die aanleg het “werkers uit China ingebring, en tot wrewel van die swart werkers op die dorp nie van húlle gebruik gemaak nie” (41). Om in die behoeftes te voorsien van die eienaars van en werkers by die aanleg het nog meer Chinese mense na die dorp getrek, winkels oopgemaak en “al hoe meer van die besighede in die dorp oorgeneem” (41). Die Steynshuis is byvoorbeeld platgeslaan en vervang met die Lotus Square-winkelsentrum (“Die Skwêr, in die dorpsmond”) (41). Nuwe Chinese inisiatiewe sluit in ’n “state-of-the-art gholflandgoed net buite die dorp” (39) asook ’n casino (41). Ander toeristiese trekpleisters, soos
[b]ergklimmoontlikhede is ontwikkel – langer en korter staproetes in Lesotho en in die omgewing, met gidse, en state-of-the-art hutte onderweg. Eksotiese Chinese kos, want daar het ’n hele paar behoorlike Chinese restaurante in die dorp oopgemaak, naas die informele kosstalletjies in die klein Chinese woongebied. [...] Die bestuur van die effens vervalle Grand Hotel is deur die Chinese oorgeneem, dit is heeltemal oorgedoen, en is nou die City Lights Lodge. (Gloeiend aanbeveel op Booking.com en LekkeSlaap.) Die Gemoedsrus Kamers is omskep in ’n klein boetiekhotel, die Jade Court Inn, met luukse suites, waar die gaste wat vir ’n naweek kom dobbel in weelde kan oornag. (43)
Wat die dorp se uitleg betref, is ’n nuwe woonbuurt aangelê aan die teenoorgestelde kant van Steynshoop se begraafplaas. Hier het welaf Chinese besigheidsmense “groot deftige woonhuise, met hier en daar ’n Chinese motief, soos drake op die afvoergeute en pagoda-agtige detail op die dakke” gebou (45). Vir die Chinese arbeiders is daar ook ’n woonarea aangelê, wat deur “die dorpspruit en ’n draadomheining van die aangrensende township geskei” is (45). Hierdie “laekostebehuisingsprojek”, ’n tipe dorp binne-in die dorp, word soos volg beskryf:
’n Seremoniële poort, ’n klein helderkleurige paifang, vorm die ingang na hierdie kompleks. Dit bestaan uit ’n sentrale vierkant wat aan drie kante toegebou is, met talle klein winkeltjies wat daarop front aan die voorkant, en daaragter, geskei deur ’n breë straat, die woonarea. Hierdie area is uitgelê op ’n sentrale as – ’n hoofstraat, met aan weerskante blokke huisies op klein erfies. Hulle is eenvoudig, meesal geel geverf, die dakke met verskillende variasies op Chinese dakmotiewe. Die vierkant met winkeltjies staan bekend as die Dragon Square, mettertyd deur die dorpenaars die Draakskwêr genoem. Regs van die woonarea is ’n skoolgeboutjie aangebring, asook ’n klein gemeenskapsaal, en bo teen die heuwel en agter die huise ’n klein begraafplaas, spesifiek vir die inwoners. (45–6)
Hierdie veranderinge aan Steynshoop eggo die gebruik in China dat fabriekswerkers gewoonlik bly in woonkwartiere by die fabrieke waar hulle werk, en daar gevolglik hele “dorpe” of “stede” rondom fabrieke ontwikkel (vgl. die films van Jia Zhangke vir ’n verkenning van hierdie verskynsel). Skynbaar onbedoeld leef die beginsels van apartheid voort in die rasgesegregeerde aard van Steynshoop se “Klein China” (46). Ryk dorpenaars van verskillende rasse besoek die gholfbaan se klubhuis, maar daar is min “verbroedering tussen die onderskeie groepe” (50). Enkele mans beweeg wel ter wille van politieke en besigheidsinvloed tussen die verskillende groepe.
Sommige Steynshopers is ontsteld oor die Chinese invloed op die dorp, maar die eksterne verteller van hoofstuk nege noem dat dit “’n ekonomiese inspuiting” is vir Steynshoop, wat “aan die agteruitgaan en verval” was voor die Chinese daarheen gekom het:
Rommel in die strate, bome wat verniel is, strate met slaggate, woonhuise wat nie meer in stand gehou word nie – waaronder pragtige ou historiese woonhuise wat feitlik ineengestort het, waarvan die agterplase as skrootwerwe bedryf is, of as stortingsterrein vir kapot motors gedien het, of net leeggestaan het, met onkruid wat binne en buite oorgeneem het. Jong wittes het in groot getalle die dorp verlaat, en onder die swart jeug was daar groeiende armoede, toenemende werkloosheid en misdaad – hulle belangrikste aktiwiteit, die rondhang by die drankwinkel Saterdagoggende. (42)
Die verteller noem dat hierdie agteruitgang die geval is in “heelwat plattelandse dorpe”, wat ’n aanduiding gee dat die beskrywing van Steynshoop se verval, en die dorp se oplewing onder Chinese invloed, gelees moet word as kommentaar op die stand van Suid-Afrika se werklike dorpe, wat om verskeie redes munisipaal afgeskeep word, en die werklike, toenemende invloed van China in (Suid-) Afrika (vir meer oor laasgenoemde, vgl. bv. Alden en Wu [2021] en Mnyandu [2021]). Soos sy vriend Chaoxing aan Benna verduidelik, bied Afrika “onbeperkte moontlikhede vir uitbreiding, wat nie meer moontlik is in China nie. Afrika is ’n ideale kontinent vir uitbreiding, omdat dit sowel ruimte as grondstowwe het” (Winterbach 2024:189). China is dan ook in die werklikheid Suid-Afrika se grootste handelsvennoot, met veral Suid-Afrikaanse grondstowwe wat na China uitgevoer word, terwyl vervaardigde goedere van China af ingevoer word (Ramaphosa 2024).
In ’n artikel uit 2009 ondersoek Yoon Jung Park and Anna Ying Chen die teenwoordigheid van Chinese mense in klein Vrystaatse dorpe. Hulle vind dat die meeste dorpe minstens een “China Shop” (algemene Chinese handelaar) of ander besigheid behorende aan Chinese immigrante het, en dat die meeste van hierdie immigrante veral uit die Fujianprovinsie kom, en van ’n werkersklasagtergrond, en ongeskoold is (Park en Chen 2009:33). Dit was die geval in 2009 – dit sal interessant wees om vas te stel of die situasie intussen verander het en China nou, soos in die roman, ’n groter invloed op die dorpe van die Vrystaat het. Die kruid in Onrus op Steynshoop is ’n komiese verdigsel, en die Chinese teenwoordigheid op Steynshoop moet as hiperboliese allegorie vir die invloed van die China op (Suid-) Afrika gelees word eerder as ’n realistiese uitbeelding van werklike gebeure in Suid-Afrika se dorpe. Die roman is egter geïnspireer deur werklike verskynsels; deur werklike fantasieë en vrese oor die implikasies van China se invloed op Suid-Afrika (Bonthuys 2024).
Hier is dus, soos in ander tweedegolfdorpromans, sprake daarvan dat die dorp ’n sinekdogee of mikrokosmos is van die veranderende situasie in die land. Van Steynshoop se inwoners sien die Chinese teenwoordigheid in die dorp as kultureel verrykend. Dit vergroot die aantal verbruikersprodukte en ervarings tot die dorpenaars se beskikking. By Klein China
is dit gesellig, eksoties en druk. Hier kan jy van álles kry. Van (grillerige) tradisionele medisynes in bottels, onder meer perdehoewe, perdebyneste, sonbesiekarapakse, inkvisskulpe, tot Hot Strong Muti. Eksotiese kosse soos ingelegde krapkloue, sojaboonwrongel, voëlnessies, haaiskubbe. Kinderspeelgoed, ’n reuseverskeidenheid goedkoop knick-knacks, rekenaars en rekenaarbenodighede, selfone, materiale. Daar is ’n plekkie waar mens op aanvraag jou eie boodskap in kalligrafiese Chinese tekens kan laat skryf, daar is ’n plekkie wat akupunktuur doen. Daar is tee- en ander spesialiteitswinkeltjies. Binne is hierdie winkeltjies beknop, donker, oorvol, dikwels chaoties. [...] Wat jy daar in die kleinste winkeltjies kan uitskop, is nie te gelowe nie, en teen belaglike pryse. (Winterbach 2024:46)
Aan die ander kant voel “die township-mense” (47) negatief oor die Chinese invloed op die dorp. Die swart townshipinwoners het ’n onwaarskynlike bondgenoot in Steynshoop se verregse wit inwoners, lede van die “Boerebond”, wat die Chinese sien as ’n “Geel Gevaar” wat hulle drome van ’n terugkeer na ’n versonne “leliewit” verlede bedreig (80). Die Boerebonders beraam ’n plan om die konflik tussen swart en Chinees uit te buit en sodoende die Chinese uit die dorp te dryf. Hulle plant verskeie bomme by die aanleg, waarná townshipinwoners begin om gewelddadige xenofobiese aanvalle op die Chinese winkels in die dorp te loods (83).
In reaksie op die aanvalle sluit sommige Chinese besighede en word dit oorgeneem deur swart sakemanne: “Yue’s Chinese Emporium en Wenxi’s Household Ware word nou onderskeidelik The Chakalaka Den en Bongani’s Wholesalers” (90); die Green Lantern word die Nuwe Dorpskafee en begin weer “onaptytlike melktert, skons en pannekoek” (291) bedien. Uiteindelik vertrek ook die werkers by die aanleg en die ander inwoners van Klein China, tot net “ou meneer Lai en sy kleindogters Doreen en Amanda, wat nog altyd in die dorp was”, die enigste Chinese mense is wat in die dorp oorbly (291). Met die Chinese se “uittog” (210) begin Steynshoop gou weer “krakies” wys omdat die Suid-Afrikaanse besigheidsmanne en die dorp se munisipaliteit nie genoeg weet van, of belangstel in, die instandhouding van infrastruktuur nie (178): “Die sypaadjies raak geleidelik met gras oorgroei, die nuwe geboue se verf skilfer stadigaan af, die slaggate in die strate word nie reggemaak nie, die gholfbaan en klubhuis word nie meer goed onderhou nie” (291). Aan die einde van die roman word ’n nuwe burgemeester, meneer Chobokoane, aangestel, wat wel groot planne vir die dorp het. Die Steynshopers is skepties, maar daar is dus wel die hoop op verbetering.
Ná die Chinese mense die dorp verlaat het, beskik dit steeds oor ’n kosmopoliteit wat gewoonlik in die kultuurstudie met stede geassosieer word:
Daar is ’n paar heel lekker Pakistanse eetplekke, sowel as ’n nuwe Ethiopiese restaurant – ’n verskeidenheid gekerriede en gekruide geregte vervang nou die eksotiese Chinese cuisine. Somaliese vroue – en ander Moslemvroue uit die res van Afrika – sit met doeke om hulle hoofde, in pragtige geblomde klede, agter die toonbanke van verskeie winkeltjies – meesal selfoonwinkeltjies – in die middedorp. Daar is ’n Pakistanse kleremaker wat spesialiseer in manspakke, maar wat ook verstelwerk doen. Op die vervalle sypaadjies stal Zimbabwiërs hulle ware uit. (291)
Byna geen toeriste besoek meer die dorp nie, maar enkele stedelinge gaan oor naweke na die Nuwehuis, ’n kunsvenue wat ’n soortgelyke rol speel as die Steynshuis vroeër. “Die yuppies verhuis mettertyd na ander, welvarender plattelandse dorpe” (292).
Steynshoop word dus in Onrus op Steynshoop uitgebeeld as ’n “rustelose sosio-politieke” (sic) plek (Stander 2024:121). Die drama rondom die Chinese se koms na en oorname van Steynshoop en die gebeure wat lei tot hulle vertrek, dít, veral, is die onrus waarna die roman se titel verwys. Alhoewel die woord onrus veral met hierdie tipe dramatiese gebeure geassosieer word, impliseer die stam van die woord (-rus) dat die titel dalk ook verwys na Benna, Fonny, Sarel, Jonah en ander karakters se onrustigheid; hulle soeke, vergelykbaar met dié van Ester in Buller se plan, na spirituele en sielkundige “gemoedsrus” (Burger 2024). Hambidge (2024) voeg by dat die dorp se naam ironies is, aangesien daar geen (figuurlike) hoop op Steynshoop is nie. Op soortgelyke wyse meen Willie Burger dat Onrus op Steynshoop “die verhaal [is] van baie dorpe in Suid-Afrika wat op minder korrupsie en meer dienslewering bly hoop” (Burger 2024). Soos reeds genoem, is daar aan die einde van die roman wel hoop wat geplaas word in die dorp se nuwe burgemeester. Eerder as ’n idilliese plattelandse landskap of ’n triestige vervalle dorp is Steynshoop beide utopies en distopies – “ordinary” soos wat Robinson (2005) argumenteer in verband met stede. Robinson voer aan dat die vooropgestelde idees waarmee navorsers na spesifieke stede (veral in ontwikkelende lande) gaan, beteken dat hulle die ingewikkelde en dubbelsinnige werklikhede van daardie stede miskyk. Die ambivalente manier waarop Steynshoop uitgebeeld word, belig beide die hoop en die hopeloosheid van 21ste-eeuse Suid-Afrikaanse dorpe.
Wat betref die dorp se historiese agtergrond is daar veel minder verwysings na die Anglo-Boereoorloë in Onrus op Steynshoop as in Buller se plan. Die dorpsmuseum is intussen uitgebrei “om nie net Afrikanergeskiedenis (meesal Boereoorlog-prullaria) te privilegeer nie, maar ook om die geskiedenis van swart groepe (gebruike, onderlinge gevegte, opeenvolgende leiers) in die streek te dokumenteer” (Winterbach 2024:44). Hierdie swart geskiedenis speel egter nie ’n groot rol in Onrus op Steynshoop nie. ’n Aspek van die dorp se geskiedenis waaraan daar wel effens meer aandag gegee word as in die vroeër roman, is die 1980’s, toe die dorp aktief was in die anti-apartheid struggle (Winterbach 1999:85). Hierdie geskiedenis word veral opgeroep in terme van die dood van Fonny se pa, wat as gevolg van sy aktivisme vermoor is deur ’n man wat in die hede van die roman “kop in een mus is met [...] die Boerebonders” (Winterbach 2024:203). Soos wat die geweld in die hede van Buller se plan dus implisiet geskakel word met die geweld van die Anglo-Boereoorloë, dui die feit dat die vermeende moordenaar van Fonny se pa nog vry loop en betrokke is by ’n verregse vereniging, dat die invloed van die apartheidgeskiedenis op Steynshoop voortduur en verband hou met die teenswoordige onrus in die dorp (Burger 2024).
In ’n onderhoud wat Van Zyl (2024) met Winterbach gevoer het, verduidelik sy dat Onrus op Steynshoop nie beskou moet word as ’n direkte vervolg op Buller se plan nie. Alhoewel die veronderstelling is dat die gebeure van die ouer roman wel op min of meer dieselfde manier plaasgevind het in die geskiedenis wat Onrus op Steynshoop voorafgaan, is karakters soos Benna, Fonny en Jonah Voorsanger net 10 jaar ouer in Onrus op Steynshoop as wat hulle in Buller se plan was, nie 25 jaar ouer nie. Winterbach verduidelik aan Van Zyl dat die Bennie van Buller se plan in 1966 gebore is, en die Benna van Onrus op Steynshoop in 1981. In eersgenoemde roman is Bennie/Benna dus 33, en in laasgenoemde min of meer 43.
Onrus op Steynshoop het meestal ’n eksterne verteller met Benna as interne fokalisator, maar daar is ook enkele hoofstukke waarin ander karakters, soos Fonny, Sarel en Jonah Voorsanger se perspektiewe weergegee word (deur eerste-, tweede- en derdepersoonsvertellers). Deur hierdie verskillende oogpunte kry die leser uiteenlopende indrukke van die verhaalgebeure en van karakters se motiverings, asook verskillende weergawes van Steynshoop as plek. Dit is egter veral deur Benna dat ons ’n perspektief op Steynshoop kry – nie net omdat hy die primêre fokalisator van die roman is nie, maar ook deur sy spesifieke sosiale posisie in die dorp. Benna se werk as haarstilis gee hom naamlik ’n bevoorregte perspektief op die dorp se inwoners. Sy klante is “van uiteenlopende kulturele oortuigings”, en as hulle ontspanne voor hom sit, raak hulle tonge los: “[D]aar word vertel, vry geassosieer, gebieg” (Winterbach 2024:135); hulle vertel “uitgesponne stories van wederstrewige kinders en huweliksdisharmonieë en kreatiewe aspirasies en mislukte diëte” (276). Tebatso Mohapi, ’n besigheidsvennoot van Benna en die vrou van Steynshoop se onderburgemeester, bring die ander swart raadslede se vroue na Salon Vera toe, en ook die Chinese mense in die dorp is gereelde kliënte by Benna en sy ma se besighede. Daar is ook steeds “die ouer wit vroue wat al die afgelope dertig jaar na die salon kom, wat [Benna] in die salon sien grootword het” (38), vol rassistiese stories en klagtes (145). Die salon word ook besoek deur “jonger wit vroue, getroud met vooruitstrewende boere in die distrik, of met welgestelde sakemanne op die dorp. Of jong yuppie-vroue, want heelwat professionele mense werk deesdae hier van die huis af, met die voordeel dat hulle hulle kinders in ’n plattelandse omgewing kan grootmaak” (38).
Die beskrywing van Benna se kliënte gee ’n aanduiding van Steynshoop se demografie, van wie die middel- en hoërklasinwoners is wat hulle geld by Salon Vera spandeer. Die ouer wit vroue is heel moontlik, soos die jongeres, getroud met plaaslike boere en besigheidsmanne, en hierdie kliëntekorps is waarskynlik soortgelyk aan wat dit in die tyd van Buller se plan was. Oor die “raspejoratiewe” wat hierdie karakters gebruik, sê Hambidge (2024): “Dis hoe mense in daardie wêreld praat (en dink).” Dit is egter nie waar van elke Steynshoper nie; ’n nuwer soort kliënt is die voormalige stedelinge, “swart en wit yuppies” (Winterbach 2024:39) wat nie (soos die wit stedelinge in Buller se plan en ander tweedegolfdorpromans) die dorp net tydelik besoek nie, maar hulself hier gevestig het, omdat hulle danksy die internet van die huis af kan werk. Die verduideliking dat hulle na Steynshoop getrek het om hulle kinders in “die veiligheid van ’n pragtige landelike omgewing, weg van die stadsgevare en -gedruis” (44) groot te maak, dui daarop dat hulle vasklou aan ’n idealistiese beeld van landelike dorpe, en ’n dienooreenkomstige beeld van die stad as korrupterend.
Dit is nie net deur sy kliënte dat Benna insig in die dorp en dorpenaars verkry nie, maar ook deur sy uiteenlopende vriende, van wie sommiges ook kliënte is. ’n Voorbeeld is die plaaslike kunstenaar Diego Plaatjes wat vir hom eerstehands inligting oor die dorp se kunstoneel gee, en tweedehands oor die misbruik van die kruid as ’n plesierverskaffende dwelmmiddel (48). Meer historiese en kontekstualiserende inligting oor die kruid en oor Chinese kultuur kry Benna by Chaoxing Yang. Oor die Chinese besigheidsmanne se bedrywighede in die dorp hoor hy by sy voormalige minnares Marietjie Malan, wat nou ’n buite-egtelike verhouding het met Chaoxing se pa, die eienaar van die Lotus Square en die Blue Crane-woonstelgebou. Marietjie vertel ook vir Benna van haar broer, wat betrokke is by die verregse Boerebonders. Marietjie is dus in ’n posisie waar sy vir Benna kan inlig oor die verskillende rolspelers in die konflik in die dorp, en daardeur weet hy om onrus te verwag voordat dit gebeur. Boonop is Benna ook vriende met die reeds genoemde Tebatso Mohapi, wat die nuutste inligting oor politieke bedrywighede op die dorp met hom deel en hom bewus maak van die swart townshipinwoners se ontevredenheid oor Klein China.
Benna se dorpenaarsperspektief onderskei Onrus op Steynshoop van die tweedegolfdorpromans wat dit voorafgegaan het. Soos reeds genoem, is daardie romans, insluitende Buller se plan, omtrent altyd gefokaliseer deur ’n stedeling, en is die dorp-as-plek wat in hierdie romans uitgebeeld word, gevolglik ingekleur deur stedelike vooroordele. Daarteenoor is Benna uit en uit ’n Steynshoper. Die manier waarop die leser deur middel van ’n onderlinge geskinder bewus word van die dramatiese gebeure op Steynshoop, beteken dat die roman tematies, en wat vertelinstansie betref, meer gemeen het met eerstegolfdorpromans. In Onrus op Steynshoop word skinder egter, anders as in die eerstegolfdorpromans, nie as ’n euwel uitgebeeld nie. Skindery is eerder ’n meganisme waardeur verhaalgegewens oorgedra word. Op tematiese vlak kan die skinderpraatjies in Onrus op Steynshoop dalk gelees word as ’n aanduiding van die sentraliteit van “di praatduiwel” tot dorpsbestaan, maar aan die ander kant verteenwoordig dit ook die uiteenlopendheid van perspektiewe wat tiperend is van Suid-Afrika in sy geheel. Met ander woorde, die verskeidenheid stories wat Steynshoop se ryk, arm, swart, bruin, wit en Chinese inwoners onder mekaar en vir ander vertel, is metafories vir die mededingende narratiewe en botsende belange wat dit moeilik maak vir Suid-Afrikaners om saam te stem oor ’n gedeelde waarheid (vgl. Burger 2024).
Benna het nog net enkele kere die dorp verlaat, onder meer toe hy vlugtig filosofie en dierkunde by die Universiteit van Pretoria studeer het en ’n agtien maande lange vakleerlingskap in motorwerktuigkunde in Bloemfontein gedoen het. Hy het nie die graad by die universiteit klaargemaak nie – “Die lesings en die ander studente en veral die koshuis het hom die horries gegee (die screaming fantods)” (Winterbach 2024:31). Ook Benna se vriend Sarel, saam met wie hy die alternatiewe tydskrif Endgame/Eindtyd bestuur het, woon sy lewe lank op die platteland en het nie die BSc-graad wat hy begin het, klaargemaak nie (32). Op grond hiervan voer Visagie (2024) aan dat Onrus op Steynshoop gaan oor “jong mense wat selfvervulling moet ontbeer ter wille van hul ouers se ideale vir hul kinders”. Dit is waar dat Benna en Sarel opofferings ter wille van hulle ouers maak, maar as die roman gelees word met ’n fokus op die dorpsruimte, belig dit dat beide Benna en Sarel in die dorp bly omdat stedelike ruimtes hulle die “screaming fantods” gee, en in hierdie opsig is hulle afhanklik van hul ouers. Benna se broer, Petie, verwyt hom byvoorbeeld dat hy nog nooit sy eie pad in die wêreld hoef te gemaak het nie, en in reaksie daarop dink Benna dat Petie reg is, dat hy en Sarel “twee nerds op die spektrum” is wat nie elders sou kon aard nie (Winterbach 2024:175).
Toe hy 35 was (omtrent agt jaar voor die hede van die roman), het Benna die dorp vir ’n kort tydjie verlaat saam met Gertruida, ’n bewonderaar van Endgame/Eindtyd wat hy in die Steynshuis leer ken het. Sy oorreed hom om saam met haar Stellenbosch toe te gaan, ’n reis wat hy terugskouend as “lagwekkend sowel as beskamend” beskou (93). Benna het glad nie in die Wes-Kaap geaard nie. Reeds toe hulle oor die Hexrivierberge ry, het hy toegeslaan, “[d]ig, soos ’n gapermossel” (101). In Stellenbosch self vind hy alles bedreigend: “Die berge druk op hom af. Die bome is te veel en te groen. Die dorp is te groot. Daar’s te veel mense. [...] Hy voel soos oorlogsbuit. Hy gaan omkom van die vervreemding as hy nie so gou as moontlik daar wegkom nie” (103).
Stellenbosch is ’n dorp en nie ’n stad nie, maar dit is stedelik relatief tot Steynshoop en die ruimte is te veel vir Benna:
[D]ie allesoorheersende, frenetiese groen, [...] die dreigende backdrops van die berge, die histeriese opeenvolging van vriende, studente, kafees, mense, gesprekke, indrukke[.] [Dit] was asof elke stukkie van sy brose psigiese lewe uit hom uitgepers is. Alles was tegelyk te naby, te groot, en te ver, te klein – alles was verdraaid en vervorm. (192–3)
Benna se belewing van Stellenbosch herinner aan die Duitse sosioloog en filosoof Simmel se essay “Die Großstädte und das Geistesleben”, vertaal as “The metropolis and mental life” (1903), waarin hy aanvoer dat stedelike ruimtes ’n bepaalde effek op die individu se psige het: “The psychological foundation, upon which the metropolitan individuality is erected, is the intensification of emotional life due to the swift and continuous shift of external and internal stimuli” (Simmel 1903:11). Die vinnige pas van die stad veroorsaak volgens hom dat stedelinge altyd bedag moet wees (12). Daarbenewens is die stad die lokus van die ekonomie en as gevolg daarvan is stedelinge individualisties en het hulle volgens Simmel (12) ’n berekende, transaksionele houding teenoor mekaar en alle ander dinge. Die houding van die stedeling beskryf Simmel (14) as blasé, ’n traak-my-nie-agtigheid wat die produk is van “those rapidly shifting stimulations of the nerves which are thrown together in all their contrasts and from which it seems to us the intensification of metropolitan intellectuality seems to be derived”. Stellenbosch is in so ’n mate verstedelik dat Benna “rapidly shifting stimulations of the nerves” daar teëkom wat hy nie bevoeg is om te hanteer nie. Hy verkies, in Simmel se woorde, die “slower, more habitual, more smoothly flowing rhythm” (12) van die kleindorpse lewe.
Benna se herinneringe aan die reis Wes-Kaap toe saam met Gertruida word afgewissel met die uitbeelding van ’n reis (in die hede van die roman) wat hy saam met Fonny onderneem om by Sarel te gaan kuier in Ladybrand. Op pad stop hulle vir ’n koppie tee in Fouriesburg. Oor hierdie dorp stem hulle saam dat hulle daar nie wil bly nie. “Dit lyk nie soos ’n dorp met moontlikhede nie,” sê Benna. “Nee. Maar mense vind seker hulle eie moontlikhede hier. [...] Soos op enige plek,” sê Fonny (Winterbach 2024:96). Alhoewel hierdie uitspraak oor Fouriesburg eerder as oor Steynshoop gaan, kan dit dalk gelees word as een van die sentrale waarhede oor dorpslewe wat Onrus op Steynshoop aan die leser kommunikeer – dat dorpe nie ideale utopieë of aaklige distopieë, “die laaste, triestige uithoek[e] op aarde” (114) is nie, maar eerder plekke met goeie en slegte eienskappe, net soos enige ander. Waar die perspektief in die tweedegolfdorproman hoofsaaklik dié van ’n stedeling is wat sy of haar vooropgestelde idees na die dorp toe bring, gaan dit in Onrus op Steynshoop oor die mense wat hulle “eie moontlikhede” in die dorp vind, en oor die kompleksiteite van hulle bestaan wat nie netjies inpas by simplistiese idees oor wat die dorpslewe behels nie.
Al word die dorpenaarsperspektief in Onrus op Steynshoop geprioritiseer, word stedelinge wat die dorp besoek, steeds uitgebeeld. Die groep stedelike mans wat in Buller se plan figureer – Salmon Senekal, Jakes Jones en Daan Theron – besoek byvoorbeeld weer vir Steynshoop. “Salmon en Jakes werk in Bloemfontein, waar hulle kopieskrywers is” (223). Daan is egter nie meer ’n stedeling nie; hy “woon nou in Fouriesburg, hy bestuur die Spar daar” (223). Die rede vir die besoek is dat hulle wil “kyk hoe dinge nou daar uitsien”, maar, soortgelyk aan Daan wat in Buller se plan die Talking Head wil vind, hoop Jakes nou om die kruid te beproef. Waar die meeste hoofstukke van Onrus op Steynshoop ’n dorpenaarsperspektief het, gee hoofstuk 41 die interne fokalisering van die groep mans (as ’n geheel) weer. Hier kry die leser dus buitestanders se weergawe van Steynshoop as plek, hoofsaaklik dié van stedelinge, behalwe Daan, in die tyd net ná die Chinese begin het om die dorp te verlaat.
Die mans hoop om weer te eet by die Peking Duck, ’n Chinese restaurant wat hulle met ’n vorige besoek aangedoen het. Die restaurant is egter weer deur Suid-Afrikaners oorgeneem, en heet nou die Mielieblaar:
In die plek van die eend op die voorste venster is daar ’n mielie geskilder, met ’n geweldige vlam daaronder. Hulle – spierwit – kelnerin verduidelik dat die Peking Duck een van die baie Chinese restaurante in die dorp is wat toegemaak het. In plaas van Peking duck is daar nou wors en mieliepoffertjies op die spyskaart. (229)
Die volgende dag gaan die mans na Klein China, waar hulle met ’n vorige besoek “alte lekker [...] uitgehang” het (230). Die Dragon Square-gedeelte van Klein China is nou oorgeneem deur immigrante uit die res van Afrika:
Wat voorheen Chinese winkeltjies was, word hoofsaaklik deur mans in Afrika-hemde of lang klede beman, en vroue met kleurvolle rokke en hoofbedekkings. Daar’s ’n gewoel, dis besig. Die plek bars behoorlik uit sy nate. Maar dis ’n ander soort drukte as voorheen. ’n Warm, stowwerige, raserige drukte. ’n Meer chaotiese, vervalle gevoel as vantevore. Meer tydelike strukture. Ander ware in die winkeltjies, ander reuke (speserye?), ander musiek (kwaito?),9 ander gesigte behalwe die plaaslikes (donkerder midde-Afrika gesigte). Kortom – ’n heeltemal ander vibe. (230)
Die mans is aanvanklik hartseer omdat die ruimte nie is wat hulle verwag het nie, maar soos wat hulle daaraan gewoond raak, begin hulle dit geniet op ’n soortgelyke, toeristiese manier as wat hulle dit geniet het toe dit nog Klein China was:
Die mense is vriendelik. Die opset is minder georden as wat Klein China was, dit het ’n bietjie van ’n gevaarliker edge, maar dit maak dit interessanter. Daar’s ’n winkeltjie met mooi Keniaanse manshemde. Hulle knoop ’n geselsie aan met die eienaar. By ’n ander plekkie is daar lieflike Kubalappe uit die DRC. (231)
Ná ’n rukkie stap die mans na die ruimte agter die Dragon Square, wat nou deur Suid-Afrikaners bewoon word – mense wat voorheen in die township gewoon het en die Chinese werkers se verlate huise beset het. Soos voorheen met die Chinese werkers, is daar xenofobiese konflik tussen die swart (voormalige) townshipinwoners en die Afrika-immigrante. Die Boerebond is (sover die leser weet) nie betrokke by hierdie konflik nie, maar soos met die vorige onrus word die swart Suid-Afrikaners se xenofobie aangevuur deur wrewel oor hul armoede en die gebrek aan ondersteuning deur plaaslike politici.
Opvallend van Onrus op Steynshoop se vertelinstansie is (soos gesien kan word in bostaande blokaanhalings) die verteller se komiese, “ironiese toon, byna spottend soms” (Burger 2024) en, soos in Buller se plan, die enumerasie van uiteenlopende items. Wat eersgenoemde betref, beskou verskeie resensente (o.a. Bonthuys [2024] en Hambidge [2024]) Onrus op Steynshoop as satire. Soos in Karolina Ferreira en Buller se plan is Winterbach in Onrus op Steynshoop besig om die “narratiewe potensiaal van Suid-Afrikaanse dorpe” uit te buit, sê Jansen (2024). Soos in eerste- en tweedegolfdorpromans lê hierdie narratiewe potensiaal, volgens haar, daarin dat in die dorp “die mees onwaarskynlike mense mekaar nie kan ontwyk nie”, en in die funksionering van die dorp as ’n mikrokosmos. Oor Steynshoop spesifiek sê sy: “Wat op plaaslike vlak gebeur, is pars pro toto vir die hele land. The local is global, the personal is political” (Jansen 2024; vgl. ook Stander 2024:121). Die belaglikhede van die alledaagse interaksies en onruste wat in Steynshoop uitspeel, moet, volgens hierdie benadering, gelees word as verwysings na die grootskaalse absurditeite van Suid-Afrika. Belangrik is egter Willie Burger (2024) se bewering dat die roman nie ’n eenvoudige allegorie is nie, dat dit nie probeer om “van ’n bepaalde ideologie te oortuig, om mistastings bloot te lê, om onvertelde verhale te vertel, om tot morele keuses aan te moedig” nie. Wat Onrus op Steynshoop oor Suid-Afrika sê, is, volgens hom, juis dat dit moeilik is om een samehangende storie oor die land te vertel:
In ’n Suid-Afrika en ’n wêreld waarin helder ideologiese doelwitte selde uitgespel word en daar eerder op populistiese retoriek gesteun word, is ’n enkele, samehangende verhaal nie meer so geredelik te vertel nie. Onrus kan gesaai word, oproer kan uitbreek, maar geen helder nuwe orde word daardeur in die vooruitsig gestel nie. Individue tree in eie belang op, maar weet nie wat die beste vir hulle is nie. Die groepe wat mobiliseer (soos die Boerebond, die Hell’s Angels), is meestal negatief, afbrekend. (Burger 2024)
Hierdie interpretasie sluit aan by my vroeër genoemde bewering dat Steynshoop nie ’n utopie of distopie is nie, maar eerder ’n gewone (“ordinary”) dorp.
Vroeër het ek genoem dat die perspektief van die groep mans op Steynshoop gekenmerk word nie net deur humor nie, maar ook deur enumerasie – die opnoem van groot getalle uiteenlopende items. Soos in Buller se plan is wat gelys word dikwels die name van winkels, ook die voorwerpe in die dorpsmuseum. Soveel soos die roman se verhaallyne en karakters, gee hierdie lyste ’n indruk van Steynshoop as (fiksionele) dorp en hoe dit oor die tyd verander.
Plot speel wel ’n groter rol in Onrus op Steynshoop as in Buller se plan. Waar laasgenoemde oor sommige van die tipiese eienskappe van die tweedegolfdorproman beskik en van ander afwyk, verskil Onrus op Steynshoop heeltemal van die tweedegolfdorpromans en verteenwoordig dit moontlik ’n nuwe ontwikkeling in die dorpromangenre. Dit handel naamlik nie in die eerste plek oor stedelinge wat ’n dorp besoek nie. Soos die geval is met die tweede golf is dit egter krities in aanslag (alhoewel meer dubbelsinnig wat politieke kommentaar betref). Suid-Afrika se politiek speel op satiriese wyse en op klein skaal af in Steynshoop. Die dorp self is ook baie anders as die dorpe wat in vorige dorpromans uitgebeeld word: Dit is kosmopolities en in globale netwerke ingebed.
5. Samevatting
In Onrus op Steynshoop skryf Ingrid Winterbach terug na haar 1999-roman Buller se plan, en beide hierdie romans kan beskou word as ’n kontestering van die ouer eerstegolfdorproman en die Afrikanernasionalistiese onderbou van hierdie genre. In hierdie opsig stem beide ooreen met wat Van Coller die tweede golf dorpromans noem, ’n subgenre wat in die 1990’s ontstaan het en ’n kritiese, dikwels satiriese, verhouding met die eerste golf dorpromans het.
Beide eerste- en tweedegolfdorpromans gaan dikwels oor ’n vrou wat van die stad af na die dorp reis en daar gekonfronteer word met geheime wat sy moet ontrafel. Die tweede golf verskil van die eerste deurdat hierdie verhullings gewoonlik breër politieke en filosofiese implikasies het en sy as’t ware besig is om die land se donker onderbewussyn te betree. Vanuit ’n psigoanalitiese perspektief is dit dan ook gepas dat die uiteinde van die verhaal gewoonlik is dat sy na die stad terugkeer, maar nou wyser as gevolg van haar besoek aan die dorp.
Buller se plan is deur Van Coller en ander kritici beskou as ’n voorbeeld van ’n tweedegolfdorproman, maar alhoewel Ester, die hoofkarakter, misdade en geheime in Steynshoop teëkom, los sy nie enige raaisels op nie en keer sy uiteindelik met haar doelstellings onvoltooi en haar begeertes onbevredig terug na die stad. Soos elders in Winterbach se oeuvre word die onoplosbaarheid van metafisiese en politieke vrae getematiseer, en alhoewel die dorp Steynshoop in ’n mate as ’n mikrokosmos van Suid-Afrika funksioneer, bied dit geen groot antwoorde op die land se probleme nie. Eerder is die fokus op beskrywings van die “tekstuur” van die dorp, dikwels deur middel van lang lyste items – winkelname, natuurverskynsels en, veral, gemors. Deur hierdie enumerasie kry die leser ’n indruk van ’n Vrystaatse Suid-Afrikaanse dorp net voor die eeuwending.
In 2024 keer Winterbach terug na Steynshoop. Dieselfde ruimte word uitgebeeld, maar dit is nou ’n ander plek. Onrus op Steynshoop se titel roep dié van ouer dorpromans op en die teks kan, soos Buller se plan, beskryf word as ’n enumerasieryke landskapkunswerk van ’n Suid-Afrikaanse dorp en die politiek wat dit beïnvloed. In ander opsigte wyk dit egter nog meer as Buller se plan af van die konvensies van die Afrikaanse dorproman. Anders as gewoonlik in hierdie genre is die hoofkarakter en -fokalisator nie ’n buitestander nie, maar ’n ingeburgerde dorpenaar. Soos algemeen in die genre word geheime ontbloot en dramatiese gebeure vind plaas, maar dit gebeur amper terloops, met ’n groter klem op karakters se verhoudings, hulle binnelewens en hulle waarnemings. Die tyd sal leer of hierdie nuwe permutasie van die dorproman ’n invloed op toekomende inskrywings in die genre sal hê.
Bibliografie
Ahern, N. 2024. Die funksie van plek in Gert Vlok Nel se om te lewe is onnatuurlik: ’n ingeplaasde benadering. Honneursopstel, Universiteit van Kaapstad.
Alden, C. en Y. Wu. 2021. South Africa-China relations: a partnership of paradoxes. Londen, New York, Sjanghai: Palgrave Macmillan.
Beuke-Muir, C.M. 2010. ’n Ondersoek na George Weideman as dramaturg. PhD-proefskrif, Universiteit van die Vrystaat.
Bezuidenhout, A. 2013. Die drukking van dakke: ruimtelikheid en morele agentskap in Gert Vlok Nel se digbundel om te lewe is onnatuurlik. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Bonthuys, M. 2024. “Onrus” snaaks, wrang en ’n aks oneerbiedig. Netwerk24, 29 Julie. https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/onrus-snaaks-wrang-en-n-aks-oneerbiedig-20240728 (9 September 2025 geraadpleeg).
Bridge, G. en S. Watson (reds.). 2002. The Blackwell city reader. Malden, Oxford: Blackwell.
Breytenbach, K. 1976. Enumerasie in die Afrikaanse letterkunde. MA-verhandeling, Universiteit Stellenbosch.
Burger, B. 2012. Die soeke na “closure” in Die aanspraak van lewende wesens deur Ingrid Winterbach. LitNet, 26 November. https://www.litnet.co.za/die-soeke-na-closure-in-die-aanspraak-van-lewende-wesens-deur-ingrid-winterbach (9 September 2025 geraadpleeg).
Burger, W. 2008. ’n Speurder wat verbloem eerder as onthul: gedagtes oor plot na aanleiding van Ingrid Winterbach se Die boek van toeval en toeverlaat. Stilet, 20(1):119–41.
—. 2024. Onrus op Steynshoop deur Ingrid Winterbach: ’n resensie. LitNet, 4 September. https://www.litnet.co.za/onrus-op-steynshoop-deur-ingrid-winterbach-n-resensie (9 September 2025 geraadpleeg).
Coertzen, F. 2014. ’n Ondersoek na toleransie en abjeksie in Santa Gamka (Eben Venter) en Een schitterend gebrek (Arthur Japin). MA-verhandeling, Noordwes-Universiteit.
Coetzee, A. 2000. ’n Hele os vir ’n ou broodmes: grond en die plaasnarratief sedert 1595. Pretoria: Van Schaik.
Coetzee, J.M. 1988. White writing. On the culture of letters in South Africa. New Haven, Londen: Yale University Press.
Darian-Smith, K., L. Gunner en S. Nuttall. 1996. Introduction. In Darian-Smith, Gunner en Nuttall (reds.) 1996.
Darian-Smith, K., L. Gunner en S. Nuttall (reds.). 1996. Text, theory, space. Land, literature and history in South Africa and Australia. Londen, New York: Routledge.
De Certeau, M. 1988. The practice of everyday life. Berkeley: University of California Press.
Erasmus-Alt, J. 2016. Grensoorskryding in Alfabet van die voëls deur S.J. Naudé en Sondag op ’n voëlplaas deur Johann Nel. PhD-proefskrif, Universiteit van die Vrystaat.
Foster, L. 2008. Centrifugal force. Some remarks on vagrants in three texts by Lettie Viljoen / Ingrid Winterbach. Journal of Literary Studies, 24(4):113–35.
Gouws, A. 2008. Ingrid Winterbach as skrywer en as beeldende kunstenaar – enkele beskouings. Stilet, 20(1):8–41.
Greyling, F. 2015. Sin van plek, ingeplaastheid en bioregionaliteit in ’n kunstenaarsboek-installasie, Mooirivier: weerspieëling en weerklank. LitNet Akademies, 12(3):308–57. https://www.litnet.co.za/wp-content/uploads/2015/12/LitNet_Akademies_12-3_FranciGreyling_308-357.pdf.
Hambidge, J. 2024. Resensie: Ingrid Winterbach – Onrus op Steynshoop. Woorde wat weeg, 17 Julie. http://joanhambidge.blogspot.com/2024/07/resensie-ingrid-winterbach-on-rus-op.html (9 September 2025 geraadpleeg).
Harvey, D. 1973. Social justice and the city. Athens, Georgia: University of Georgia Press.
Jansen, E. 2024. Die poppe sal dans: ’n resensie van Onrus op Steynshoop deur Ingrid Winterbach. LitNet, 29 Julie. https://www.litnet.co.za/die-poppe-sal-dans-n-resensie-van-onrus-op-steynshoop-deur-ingrid-winterbach (9 September 2025 geraadpleeg).
Kannemeyer, J.C. (red.). 1980. Tussengebied. Johannesburg: Perskor.
Kannemeyer, J.C. 1984. Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1. Pretoria, Kaapstad: Academica.
Koch, J. 2002. Outsider onder de zijnen: vormen van xenofanie in de Afrikaanse roman. Wrocław: Wydawnictwo Universytetu Wrocławskiego.
Lefebvre, H. 1991. The production of space. Oxford: Blackwell.
Leroux, E. 1960. Die mens, en veral die skrywer, op soek na die lewende mite. In Kannemeyer (red.) 1980.
Meyer, S. 2014. Ingeplaaste skryf as vergestalting van ekosentriese ingesteldheid in Petra Muller se verhaalkuns. Literator, 35(2):1–12.
—. 2024. Fisies-geografiese plekbesonderhede en Karoo-mens-verbintenisse in gestaltegewing aan die Afrikaanse ekokritiek. LitNet Akademies, 21(2):185–223. https://www.litnet.co.za/wp-content/uploads/2024/10/LitNet_Akademies_j21n2b6_Meyer.pdf.
Mnyandu, P. 2021. South Africa-China relations: between aspiration and reality in a new global order. Lanham: Lexington Books.
Myburgh, J. 2024. Boek van die maand: Onrus op Steynshoop deur Ingrid Winterbach. Maroela media, 15 Augustus. https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/boek-van-die-maand-onrus-op-steynshoop-deur-ingrid-winterbach (9 September 2025 geraadpleeg).
Nel, G.V. 1993. om te lewe is onnatuurlik. Kaapstad: Tafelberg.
Oliphant, A.W. en H. Roos (reds.). 2005. Word, (wo)man, world. Essays on literature. Pretoria: Unisa Press.
Park, Y.J. en A.Y. Chen. 2009. Recent Chinese migrants in small towns of post-apartheid South Africa. Revue Européenne des migrations internationales, 25(1):25–44.
Prinsloo, L. 2006. Marlene van Niekerk se Agaat (2004) as postkoloniale plaasroman. MA-verhandeling, Universiteit van KwaZulu-Natal.
Ramaphosa, C. 2024. Relations between China and South Africa enter a new era of opportunity. South African Government, 9 September. https://www.gov.za/blog/relations-between-china-and-south-africa-enter-new-era-opportunity (9 September 2025 geraadpleeg).
Robinson, J. 2005. Ordinary cities: between modernity and development. New York, Oxfordshire: Routledge.
Roos, H. 2012. Resensie: Plaasmoord. Tydskrif vir Letterkunde, 49(1):178–80.
Salzwedel, I. 2014. Meesleurende dorproman. Volksblad, 3 November, bl. 9.
Schoeman, K. 2002. Die laaste Afrikaanse boek. Outobiografiese aantekeninge. Kaapstad: Tafelberg.
Simmel, G. 1903. The metropolis and mental life. In Bridge en Watson (reds.) 2002.
Smith, S. 2012. Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk. LitNet Akademies, 9(3):887–928. https://www.litnet.co.za/assets/pdf/Smith_9_3_GW17.pdf.
—. 2021. Literêre kartering van plek: ’n geokritiese ondersoek na materiële verbeelding en ingeplaaste skryf in twee “Tuinverse”. LitNet Akademies, 18(2):347–76. https://www.litnet.co.za/wp-content/uploads/2021/08/LitNet_Akademies_18-2_Smith_347-376.pdf.
—. 2022. Op weg na ’n eiesoortige Afrikaanse ekokritiek: ’n ontleding van die gedigreeks “werf” in die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog. LitNet Akademies, 19(1):205–31. https://www.litnet.co.za/wp-content/uploads/2022/04/LitNet_Akademies_19-1_7_Smith_205-231.pdf.
Snyman, M.S. 2009. The small-town in South African English literature (1910–1948). DLitt-proefskrif, Universiteit van Pretoria.
Soja, E. 1989. Postmodern geographies. The reassertion of space in critical social theory. Londen, New York: Verso.
Stander, D. 2024. Onrus op Steynshoop van Ingrid Winterbach. Stilet, 36(2):121–6.
Stockenström, W. 1976. Uitdraai. Kaapstad: Human & Rousseau.
Ströh, R. 2017. Destabilisering van Afrikanermanlikheid deur middel van die randfiguur in drie onlangse Afrikaanse films. MA-verhandeling, Noordwes-Universiteit.
Troskie, E. 2025. Die plaas as ’n plek van traumatiese herinnering in Valsrivier (2013) en Kompoun (2021). MA-verhandeling, Universiteit van Kaapstad.
Van Coller, H.P. 2000. ’n Begrip vir kosmiese ironie. Insig, 30 November, bl. 67.
—. 2002. 1998–2002: Skrywers op die tweesprong: Prosakroniek. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 42(4):304–20.
—. 2005. Die Afrikaanse prosa se peregrinasie van die plaas na die stad. In Oliphant en Roos (reds.) 2005.
—. 2006. Die representasie van plaas, dorp en stad in die Afrikaanse prosa. Stilet, 18(1):90–121.
—. 2008. The peregrination of Afrikaans prose fiction from farm to city. Journal of the Australasian Universities Language and Literature Association, 109:27–46.
—. 2009. “Voetstoots” boei. Volksblad, 21 September, bl. 9.
Van Rensburg, F.I.J. 1971. Die smal baan: aspekte en figure uit die ontwikkelingsgang van die Afrikaanse letterkunde. Kaapstad, Johannesburg: Tafelberg.
Van Vuuren, H. 2000. Buller se plan deur Ingrid Winterbach. LitNet. https://oulitnet.co.za/seminaar/buller_vvuuren.asp (9 September 2025 geraadpleeg).
Van Zyl, D. 2009. Weskusroman verlewendig klein geskiedenisse. Burger, 21 Desember, bl. 9.
Van Zyl, J. 2024. Deur Ingrid se oë. Netwerk24, 21 Julie. https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/boeke-deur-ingrid-se-oe-20240721 (9 September 2025 geraadpleeg).
Venter, L.S. 1999. Buller se plan ’n langdradige en onopwindende vertelling. Beeld, 5 Desember, bl. 13.
Viljoen, H. (red.). 2013. Crossing borders, dissolving boundaries. Amsterdam: Rodopi.
Viljoen, H. en C.N. van der Merwe (reds.). 2007. Beyond the threshold. Explorations of liminality in literature. New York: Peter Lang.
Viljoen, Lettie. 1984. Klaaglied vir Koos. Emmarentia: Taurus.
—. 1986. Erf. Emmarentia: Taurus.
Viljoen, Louise. 1998. Plek, landskap en die postkolonialisme in twee Afrikaanse romans. Stilet, 10(1):73–92.
Visagie, A. 1999. Ingrid Winterbach op haar beste in Buller se plan. LitNet. https://oulitnet.co.za/seminaar/buller_visagie.asp (9 September 2025 geraadpleeg).
—. 2024. Boekresensie: Winterbach gee kritici van hul eie medisyne. Netwerk24, 11 Augustus. https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/boekresensie-winterbach-gee-kritici-van-hul-eie-medisyne-20240811 (9 September 2025 geraadpleeg).
Winterbach, I. 1999. Buller se plan. Kaapstad, Pretoria, Johannesburg: Human & Rousseau.
—. 2021. Voorouer. Pelgrim. Berg. Kaapstad: Human & Rousseau.
—. 2024. Onrus op Steynshoop. Kaapstad: Human & Rousseau.
Zack, T. en M. Lewis. 2022. Wake up, this is Joburg. Durham: Duke University Press.
Eindnotas
1 Ek gebruik in hierdie artikel die term enumerasie eerder as ’n woord of term met Germaanse wortels (bv. opnoeming) om aan te dui dat dit hier oor die doelbewuste aanwending van ’n literêre stylfiguur gaan (vgl. Breytenbach 1976).
2 Letterkundige tekste (romans, gedigte, kortverhale, ens.) waarna ek slegs in die verbygaan verwys (bv. as voorbeelde) is nie in die bibliografie opgeneem nie; slegs letterkundige tekste waaruit ek aanhaal of wat meer uitvoerig bespreek word, is ingesluit.
3 Ek gebruik in navolging van Buller se plan die term Anglo-Boereoorlog, alhoewel ek saamstem met kritiek teen hierdie benaming omdat dit nie al die deelnemers aan die oorlog voldoende erken nie. Die term Suid-Afrikaanse Oorlog, wat toenemend gebruiklik is, verwys net na die Tweede Anglo-Boereoorlog (1899–1902), en sluit nie die Eerste Anglo-Boereoorlog (1880–1881) in nie.
4 In van Winterbach se ander romans, byvoorbeeld Die boek van toeval en toeverlaat (2006) en Die aanspraak van lewende wesens (2012), is daar ook sprake van soortgelyke gefnuikte bewegings en soektogte (vgl. Willie Burger 2008:120 en Bibi Burger 2012).
5 Daar is ook ’n swart township buite die dorp, waarna daar in Buller se plan net in die verbygang verwys word (Winterbach 1999:146), maar wat ’n groter rol in Onrus op Steynshoop speel.
6 Daar is ook ander stedelike karakters wat nie deel uitmaak van hierdie groepe nie, soos die skilder Ross Bekker.
7 Kyk Etienne Leroux (1960:11–24) se “Die mens, en veral die skrywer, op soek na die lewende mite” vir ’n verduideliking van die Jungiaanse individuasieproses.
8 Daar kan in hierdie opsig ook verwys word na Winterbach se belangstelling in “spraakbelemmering” (vgl. Gouws 2008:16) in die algemeen, en gevra word of die tendens wat Foster waarneem (van verminderde en moeiliker verstaanbare spraak in die monde van gemarginaliseerde karakters), voortduur in Winterbach se nuutste romans, al dan nie.
9 Die mans vind later uit dat die musiek waarvan hulle aanvanklik gedink het dat dit Suid-Afrikaanse kwaito is, uit die Kongo kom.
- Hierdie artikel se fokusprent is saamgestel uit die boekomslae van Buller se plan (Human & Rousseau, 1999) en Onrus op Steynshoop (Human & Rousseau, 2024), en elemente wat op Canva verkry is.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |