Litnet

Geslagsgelykheid, algehele boedelskeiding en die regterlike herverdelingsdiskresie met egskeiding: die dilemma van huweliksboedelbeplanning vir voornemende gades wat boedelskeiding verkies en die vraag of die gebruik van trusts nog relevant is Marita Carnelley en Henk Kloppers, Fakulteit Regte, Noordwes-Universiteit LitNet Akademies Jaargang 23(3) ISSN 1995-5928 https://doi.org/10.56273/1995-5928/2026/j23n3e2 Die artikel sal binnekort as PDF beskikbaar wees.

 

Opsomming

In die Suid-Afrikaanse reg het partye ’n keuse oor die huweliksgoederebedeling wat tydens hul huwelik en met egskeiding sal geld. Hierdie keuse bepaal die hantering van bates gedurende die huwelik en die beginsels van die gekose bedeling word tradisioneel afgedwing, selfs waar dit tot die nadeel van een van die partye is. Die wetgewer en die howe het hierdie beginsel egter afgewater in gevalle waar die partye buite gemeenskap van goedere en wins en verlies getroud is en daar geen sprake van deling van bates is nie. Hierdie herverdelingsdiskresie, vervat in artikel 7(3) van die Wet op Egskeiding 70 van 1979, is nie op alle huwelike van toepassing nie, maar slegs in gevalle waar die hof dit billik en regverdig ag en slegs in gevalle waar die armer gade, gewoonlik die vrou, direk of indirek bygedra het tot die groei van die ander gade se boedel. Hierdie veranderinge is gemaak om substantiewe geslagsgelykheid te verseker in ’n land waar die sosiaal-ekonomiese omstandighede tussen die geslagte steeds ongelyk is. Die oorspronklike beperkte toepassing van artikel 7(3) op huwelike voor 1984 is uitgebrei om alle huwelike in te sluit, ook toekomstige siviele huwelike, burgerlike verbintenisse ingevolge die Civil Union Act 17 van 2006 en Moslemhuwelike. Hierdie regterlike diskresie met egskeiding moet uiteraard by boedelbeplanning en tydens onderhandelinge oor die huweliksvoorwaardekontrak voor huweliksluiting in gedagte gehou word. Die verdere vraag is of voornemende gades wat algehele boedelskeiding verkies, die regterlike herverdelingsdiskresie kan omseil deur die oprigting van ’n trust. Die antwoord hierop is dat dit wel moontlik is, maar slegs indien die gades aan al die wetlike trustvereistes voldoen. Die slotsom is dat substantiewe geregtigheid nie noodwendig vir alle vroue beskore is nie.

Trefwoorde: algehele boedelskeiding; boedelbeplanning; buite gemeenskap van goedere; geslagsgelykheid; herverdelingsdiskresie; trusts

 

Abstract

Gender equality, complete separation of property and the judicial redistribution discretion on divorce: the estate-planning dilemma for prospective spouses who prefer separation of property and the question whether trusts are still relevant

In South African law, prospective spouses are generally free to choose the matrimonial property regime that will govern their marriage and regulate the ownership, control and distribution of assets during the marriage and upon its dissolution. Traditionally, the courts respected and enforced these choices based on party autonomy and contractual freedom, even where the consequences were financially disadvantageous to one spouse. A classic example was that of the economically inactive spouse, usually the wife, who had made substantial non-financial contributions to the marriage, such as homemaking, childcare, or supporting the other spouse’s career, but could emerge from a long marriage with little or no claim to the wealth accumulated during the marriage.

We examine existing and future marriages concluded out of community of property and profit and loss with specific reference to the tension between contractual freedom and the constitutional commitment to substantive gender equality. We find that developments in legislation and case law have progressively qualified the strict enforcement of matrimonial property agreements to address historical and ongoing economic inequalities between spouses.

Central to this development is the judicial redistribution discretion contained in section 7(3) of the Divorce Act 70 of 1979. It originally applied only to marriages concluded out of community of property before the commencement of the Matrimonial Property Act 88 of 1984. This provision authorises a court, under specific circumstances, to order a redistribution of assets upon divorce where one spouse has contributed directly or indirectly to the maintenance or growth of the estate of the other spouse. The purpose of the provision is to prevent injustice where the strict application of a matrimonial property regime fails to recognise the contributions of a spouse who assisted in building family wealth without acquiring legal ownership of the resulting assets. Section 7(3) originally had a very limited scope. The historical rationale was that spouses who married before 1984 did not have access to the accrual system and therefore lacked a mechanism to share contributions to wealth growth. In these cases, the redistribution remedy was intended as a corrective measure designed to prevent unfair outcomes. However, it was not available to parties marrying after 1984.

Before discussing the Constitutional Court judgment in EB (born S) v ER (born B); KG v Minister of Home Affairs2024 (1) BCLR 16 (CC), which removed the restriction, we situate the problem within the broader context of South Africa’s social and economic realities. Despite significant constitutional and legislative advances since 1994 towards formal equality, women continue to experience structural disadvantages in the labour market, lower earning capacity, interruptions in career progression due to caregiving responsibilities and a disproportionate share of unpaid domestic work. As a result, a formal commitment to freedom of contract seems to perpetuate rather than alleviate inequality. The law has therefore increasingly recognised that substantive equality requires an assessment of the actual economic consequences of matrimonial property arrangements rather than merely respect for the formal choices made by the parties before marriage. The limited application of section 7(3) came under increasing constitutional scrutiny and was difficult to justify as the continued restriction of the redistribution remedy undermined the constitutional values of dignity, equality and fairness.

The Constitutional Court finally expanded the availability of redistribution orders inter alia to civil marriages out of community of property concluded after 1984 in which there is no sharing of assets. The court reiterated that the redistribution discretion is not ipso iure applicable to all such marriages. Although the courts retain a wide discretion, they must determine whether a redistribution order would be just and equitable in the circumstances of the particular case. The spouse seeking relief bears the burden of demonstrating direct or indirect contributions to the maintenance or growth of the other spouse’s estate. The court must then evaluate a range of factors, including the nature and extent of those contributions, the duration of the marriage, the financial positions of the parties and the overall interests of justice. The purpose is not to equalise estates automatically but rather to prevent unfairness arising from the strict application of a matrimonial property regime.

We further note that this expansion includes not only civil marriages but also civil unions concluded under the Civil Union Act 17 of 2006 and that it is in line with similar expansions of the remedy for customary and Muslim marriages.

We highlight the implications of these developments for estate planning and matrimonial property negotiations. Prospective spouses who elect complete separation of property may assume that the exclusion of accrual guarantees complete financial independence in the event of divorce. Modern law demonstrates that this assumption is no longer entirely accurate. The possibility of a redistribution order means that parties must consider the potential consequences of judicial intervention when negotiating and drafting antenuptial contracts. Estate planners, attorneys and financial advisers must therefore take account of the evolving legal landscape and the constitutional values that increasingly influence matrimonial property law.

In a significant part of the article, we address the relationship between redistribution orders and trusts. The question arises whether prospective spouses who wish to avoid the possibility of redistribution can structure their affairs using trusts. Trusts have long played an important role in South African estate planning because they allow assets to be held separately from individuals’ personal estates. Where assets are validly transferred to a trust and it is properly administered, those assets do not form part of the personal estate of either spouse.

The recent expansion of judicial discretion regarding the redistribution of assets has created a significant dilemma for spouses who intentionally choose complete separation of property in their marriage. In this context, a discretionary inter vivos trust is often used as a legitimate tool to ring-fence assets from the claims of third parties, including claims by spouses on divorce. Because the trust functions as an independent entity, its assets generally do not form part of a trustee’s or beneficiary’s personal estate, provided that the trust is managed correctly and not used as a vehicle for “unscrupulous divorce planning”. We analyse whether a trust can effectively shield assets from a future redistribution claim and conclude in principle that such an outcome is possible. A properly constituted and administered trust may remove assets from the reach of a redistribution order because the assets belong to the trust and not to the spouses personally. However, the effectiveness of this strategy depends entirely on compliance with the legal requirements governing trusts.

South African courts have repeatedly demonstrated a willingness to scrutinise trusts used merely as instruments of personal control or devices to evade legal obligations. Where a trust is found to be a sham, where trustees fail to act independently or where trust formalities are ignored, courts may look beyond the trust structure and treat the assets as effectively belonging to the controlling spouse. In such circumstances, trust assets may be considered when determining financial consequences upon divorce. It is therefore emphasised that the mere creation of a trust is insufficient; the trust must operate as a genuine and legally compliant trust in both form and substance.

At the heart of the matter lies the distinction between genuine estate planning and the creation of an alter ego trust. When a spouse exercises such an excess of control that the functional boundary between managing the assets (control) and benefiting from them (enjoyment) disappears, the court may “pierce the trust veneer”. The courts apply a “control test”, as seen in Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (SCA), to determine whether a spouse has de facto (as opposed to de iure) controlled trust assets as if they were his or her own personal property.

To ensure that a trust remains a relevant legal structure, trustees must strictly adhere to four core principles: maintaining a clear split between control and enjoyment, keeping personal and trust estates separate, fulfilling fiduciary duties with independent judgment and ensuring joint action by all trustees. The appointment of an independent trustee is particularly vital; he or she must act as more than just a “rubber stamp” for a dominant spouse’s decisions. Proper administration, including formally recorded resolutions and avoiding the co-mingling of funds, is essential to prevent a trust from being labelled an alter ego or, even worse, a sham.

However, a troubling gap in the law remains. If a trust is managed perfectly and legally, with no evidence of abuse or bad faith, a spouse (more often than not the wife) who has acted as a homemaker and contributed indirectly to the growth of the trust estate (rather than her husband’s personal estate) may find herself without a remedy regarding the trust assets. Since the trust is an independent legal entity and not a party to the marriage, the court cannot include its assets in a redistribution order absent provable abuse.

The discussion of trusts illustrates a broader theme running throughout the article: the continuing tension between legal form and substantive justice. Matrimonial property law has evolved from a system that focused almost exclusively on formal ownership and contractual arrangements to one that increasingly considers the actual economic realities of marital relationships. Yet this evolution remains incomplete. While constitutional developments and judicial discretion have significantly improved the protection available to economically vulnerable spouses, the availability of sophisticated estate-planning mechanisms means that substantive equality is not guaranteed in every case.

We conclude that South African matrimonial property law reflects an ongoing effort to balance competing values. On the one hand, one finds freedom of contract, legal certainty and respect for the choices made by prospective spouses. On the other hand, there are constitutional commitments to equality, dignity and fairness. The expansion of the redistribution discretion demonstrates a clear movement towards recognising the economic value of both financial and non-financial contributions within the marriage relationship. Nevertheless, the existence of trusts and other lawful estate-planning mechanisms means that outcomes will continue to depend on the specific facts of each case. Although the law has moved significantly towards achieving substantive gender equality, it cannot be assumed that every economically disadvantaged spouse will ultimately obtain a fair share of the wealth accumulated during the marriage. The pursuit of substantive justice, therefore, remains an evolving project within South African family law.

Keywords: complete estate separation; estate planning; gender equality; marriage out of community of property; redistribution discretion; trusts

 

1. Inleiding

Emphasis on the individuality of the spouses rather than on the ancient [marriage] unity of personality and recognition of the couple’s involvement in a partnership of equals has led to the imposition upon wives of greater responsibility to contribute materially to household expenses and the support of the family generally. Also, attendant upon this shift away from traditional, sexist role allocations and authority patterns is the now common expectation that women must be financially independent on or soon after divorce – an expectation that is commendable in theory but is rarely fulfilled in reality. ‘Equality in theory has resulted in injustice in practice’.¹

Afhangend van die huweliksvorm het gades as outonome handelingsbevoegde regsubjekte by huweliksluiting kontrakteervryheid om te kies watter huweliksgoederebedeling gedurende hul huwelik sal geld.² In beginsel bepaal hierdie keuse dan ook die regsreëls wat van toepassing sal wees op die verdeling van die gades se boedels indien die huwelik deur egskeiding of met die dood van een van die partye eindig.³ Dit was tradisioneel ook so in die geval van gades wat buite gemeenskap van goedere en wins en verlies (sonder die aanwasbedeling) getroud is – ook genoem “algehele boedelskeiding” of “koue uitsluiting”⁴ – selfs al sou dit tot die finansiële nadeel van een van die gades wees.⁵ Die grondslag hiervoor is die gemeenregtelike en grondwetlik erkende pacta sunt servanda-beginsel. Dit hou gevolglik regsekerheid vir die partye in en vergemaklik uiteraard boedelbeplanning en erfopvolgingskeuses. Veral Sonnekus betoog dat dit gepas is dat die pacta sunt servanda-beginsel swaarder moet weeg as die bereiking van uiteindelike ekonomiese regverdigheid tussen die gades deur middel van ’n regterlike diskresie.⁶

Voor die inwerkingtreding van die Wet op Huweliksgoedere 88 van 1984⁷ het die ontwikkeling van huweliksgoederebedelings onnodig gestagneer en vir praktiese doeleindes in twee tipes vasgeval:⁸ huwelike binne gemeenskap van goedere, wins en verlies; en huwelike buite gemeenskap van goedere met uitsluiting van wins en verlies.⁹ Die Wet op Huweliksgoedere het ’n verdere hoofstroom buite die moontlikheid van gemeenskap van goedere ingevoer, naamlik die aanwasbedeling.¹⁰ Die huweliksgoederebedeling wat by verstek geld, is binne gemeenskap van goedere, tensy die gades voor die huwelik ’n huweliksvoorwaardekontrak aangaan met bepalings tot die teendeel.¹¹ Indien ’n huweliksvoorwaardekontrak bepaal dat die huwelik buite gemeenskap van goedere is, maar die aanwasbedeling nie uitdruklik uitsluit nie, is die aanwasstelsel by verstek van toepassing.¹² Die reg neig derhalwe by verstek tot die deling van huweliksgoedere met egskeiding. Alhoewel die bepalings van die huweliksvoorwaardekontrak ná 1984 ingevolge artikel 21 van die Wet op Huweliksgoedere¹³ gewysig mag word,¹⁴ moet alle huweliksvoorwaardekontrakte, asook enige gewysigde huweliksvoorwaardekontrakte wat ná huweliksluiting deur die hof goedgekeur is, ingevolge artikels 86 en 87 van die Registrasie van Aktes Wet 47 van 1937 geregistreer word om teenoor derde partye, veral skuldeisers, regsgeldig te wees.¹⁵ Hierdie blootstellingsvereiste is ingebou ten einde derde partye te beskerm.

Die afgelope sewe dekades het ’n reeks ingrypende regswysigings die keuse van huweliksgoederebedeling en die toepaslike regsreëls ex post facto verander, ook vir bestaande huwelike: die maritale mag van die man is afgeskaf;¹⁶ die moontlikheid vir gadeonderhoud met egskeiding is ingestel ongeag die ooreengekome huweliksgoederebedeling;¹⁷ die statutêr ingevoerde aanwasbedeling kon vir ’n beperkte tyd deur middel van slegs ’n notariële nahuwelikse kontrak op bestaande huwelike buite gemeenskap van goedere van toepassing gemaak word;¹⁸ die verstekbedeling vir siviele swart huwelike is van buite gemeenskap van goedere na binne gemeenskap van goedere verander;¹⁹ en laastens is die voorheen beperkte regterlike diskresie om met egskeiding van ’n huwelik buite gemeenskap van goedere en wins en verlies, sonder die aanwasbedeling, onder sekere omstandighede ’n herverdelingsbevel te maak – die fokus van hierdie artikel – uitgebrei tot alle soortgelyke huwelike.²⁰ Al hierdie wysigings is in mindere of meerdere mate op grond van geslagsongelykheid aangebring in ’n gemeenskap met ’n oorheersende tradisionele, patriargale kulturele en familierolverdeling. Daarmee is gepoog om die benadeling te temper wat veral getroude vroue ervaar het weens die negatiewe finansiële gevolge op lang termyn, veral in gevalle waar hulle algehele boedelskeiding as huweliksgoederebedeling gekies het.²¹

Hoewel hierdie regswysigings, voor die Konstitusionele Hof se uitspraak in EB v ER 2024 1 BCLR 16 (KH), op die oog af op formele geslagsgelykheid gedui het, was dit steeds onvoldoende om die finansiële benadeling van vroue uit te wis: substantiewe geslagsgelykheid het steeds ontbreek²² en dit het die sosiaal-ekonomiese werklikheid van die meeste vroue in Suid-Afrika verdoesel.²³ Volgens Kaganas en Murray het die wetgewer en die howe se foutiewe aanvaarding dat substantiewe gelykheid vir meeste vroue ’n werklikheid was,²⁴ vroue verder benadeel: die werklike finansiële probleme en nadelige gevolge van totale boedelskeiding is nie uitgewys en hanteer nie.²⁵ Hulle wys daarop dat die situasie van bevoordeelde vroue, meestal wit, middelklasvroue, nie die werklikheid vir alle vroue in Suid-Afrika is nie²⁶ en dat arm swart vroue in ’n meer bedenklike posisie verkeer.²⁷ Vroue is oor die algemeen armer as mans; hulle dra binne die huis ’n oneweredige groot deel van die onbetaalde las van kinder-, sieke- en ouersorg;²⁸ hulle is gemarginaliseerd in die ekonomie en die formele arbeidsmark en het skraler toegang tot onderwys, grond en behuising.²⁹ Mans word daarenteen gewoonlik die tyd en ruimte gegun om voorrang aan hulle betaalde loopbane te gee.³⁰ Navorsing in 2024 wys dat daar tans in Suid-Afrika steeds ’n geslagswelvaartgaping van 35% ten gunste van mans bestaan.³¹ Waar algehele boedeluitsluiting van toepassing is, is die impak beduidend:

For couples married out of community of property, the consequence of the gendered division of labour is that husbands tend to accumulate assets during the marriage, while wives often leave the marriage with no assets worthy of mention’.³²

Daar word dekades lank reeds in regskringe en selfs deur die wetgewer toegegee dat getroude vroue in die praktyk benadeel kan word waar die gades se huweliksgoederebedeling algehele boedelskeiding insluit. In 1948 het die Verslag van die Kommissie insake die Regsonbevoegdhede van Vroue dit pertinent uitgewys.³³ Hoewel regslui hierdie ongelykheid en onregverdigheid tussen gades erken het, is hierdie benadeling tot en met die sewentigerjare grotendeels geïgnoreer en is die regsreëls toegepas sonder om dit verder te bevraagteken.³⁴ Hierdie standaardkeuse van huweliksgoederebedelings het in die praktyk bly voortbestaan, hoewel, soos reeds vermeld, daar gepoog is om die impak van die magswanbalans en die regsgevolge van algehele skeiding te versag.³⁵ Hierdie moontlikhede, insluitend onderhoudseise, is egter geen plaasvervanger vir die sekerheid van bateverdeling nie en die een gade (gewoonlik die vrou) is gewoonlik steeds finansieel kwesbaar gelaat met egskeiding waar daar geen deling van bates was nie.³⁶

In die lig van hierdie werklikhede fokus ons op huwelike met algehele boedeluitsluiting. Die bespreking begin met ’n oorsig oor die ontwikkeling van die hof se herverdelingsdiskresie ingevolge artikel 7(3), die oorspronklike beperking daarvan tot huwelike voor 1984 en die impak van die onlangse uitspraak van die Konstitusionele Hof in EB v ER op bestaande en nuwe siviele huwelike. Hierdie uitspraak word binne ’n groter toepassingsraamwerk geplaas met verwysing na herverdelingsdiskresiemoontlikhede met egskeiding in die geval van ander huweliksvorme. Aangesien ’n regterlike diskresie noodwendig regsonsekerheid vir boedelbeplanning tot gevolg het wanneer gades tydens onderhandelinge oor die huweliksvoorwaardekontrak doelbewus algehele boedelskeiding wil bewerkstelling, eindig die artikel met hierdie boedelbeplanningsdilemma en oorweeg ons die toekomstige gebruik van ’n trust om hierdie doel in die lig van die uitspraak te verwesentlik.

 

2. Huwelike buite gemeenskap van goedere en gemeenskap van wins en verlies (algehele boedeluitsluiting)

Huwelike wat buite gemeenskap van goedere en van wins en verlies gesluit is, het ten doel om ’n algehele skeiding van die gades se boedels gedurende die huwelik en met egskeiding te skep, oorspronklik met geen wedersydse deling tussen die partye met egskeiding nie.³⁷ Elke gade bestuur sy of haar eie boedel onafhanklik gedurende die huwelik, kan vryelik kontrakteer en is nie verantwoordelik vir die skulde van die ander gade nie.³⁸ Met egskeiding (voor EB v ER), onderworpe aan enkele uitsonderings, bereken en dwing die howe die verdeling van die huweliksgoedere en -skulde gewoonlik rigied af.³⁹

Artikel 7(3)–(5) van die Wet op Egskeiding is in 1984 ingevoer om voorsiening te maak vir ’n regterlike diskresie om ’n herverdelingsbevel in beperkte omstandighede uit te reik, naamlik slegs in geval van huwelike met algehele boedelskeiding voor 1984 indien die een gade direk of indirek bygedra het tot die groei van die ander gade se boedel en waar dit billik en regverdig is. Oorspronklik het artikel 7(3)–(5) bepaal:

3. ’n Hof wat ’n egskeidingsbevel verleen ten opsigte van ’n huwelik buite gemeenskap van goed wat voor die inwerkingtreding van die Wet op Huweliksgoedere, 1984, gesluit is ingevolge huweliksvoorwaardes waardeur gemeenskap van goed, gemeenskap van wins en verlies en aanwasdeling in enige vorm uitgesluit is, kan, onderworpe aan die bepalings van subartikels (4), (5) en (6), op aansoek van een van die partye by die huwelik, by ontstentenis van ’n ooreenkoms tussen hulle betreffende die verdeling van hul bates, beveel dat dié bates, of dié gedeelte van die bates, van die ander party wat die hof billik ag aan eersgenoemde party oorgedra word.
4. ’n Bevel ... word nie gegee nie tensy die hof oortuig is dat dit billik en regverdig is op grond daarvan dat die party ten gunste van wie die bevel gegee word tydens die duur van die huwelik direk of indirek bygedra het tot die instandhouding of groei van die boedel van die ander party, hetsy deur die lewering van dienste, of die besparing van uitgawes wat andersins aangegaan sou moes word, of op enige ander wyse.
5. By die bepaling van die bates of die gedeelte van die bates wat oorgedra moet word … neem die hof, benewens enige direkte of indirekte bydrae deur die betrokke party tot die instandhouding of groei van die boedel van die ander party gelewer ..., ook in aanmerking–

1. die bestaande vermoëns en verpligtinge van die partye …;
2. enige skenking wat tydens die duur van die huwelik deur die een party aan die ander gemaak is, of wat kragtens die betrokke huweliksvoorwaardes verskuldig en afdwingbaar is;
3. enige bevel deur die hof kragtens artikel 9 van hierdie Wet of kragtens enige ander wet gemaak wat die vermoënsposisie van die partye raak; en
4. enige ander faktor wat na die oordeel van die hof in aanmerking geneem behoort te word.

6. ’n Hof wat ’n bevel kragtens subartikel (3) gee, kan, op aansoek deur die party teen wie die bevel gegee word, gelas dat voldoening aan die bevel uitgestel word op dié voorwaardes, met inbegrip van voorwaardes betreffende die stel van sekerheid, die betaling van rente, die betaling van paaiemente, en die lewering of oordrag van bepaalde bates, wat die hof billik ag.

Die howe se uitleg van die diskresie ingevolge artikel 7(3) kan soos volg opgesom word: Die hof, op versoek van een van die partye by ’n huweliksvoorwaardekontrak wat algehele boedelskeiding bepaal,⁴⁰ het ’n wye regterlike herverdelingsdiskresie⁴¹ indien dit oortuig is dat die bevel billik en regverdig is en dat die aansoekdoenende party tydens die duur van die huwelik direk of indirek bygedra het⁴² tot die instandhouding of groei van die boedel van die ander party.⁴³ Die artikel noop ’n regter om alle faktore⁴⁴ wat na die oordeel van die hof tersaaklik is, in aanmerking te neem, onder meer: die bestaande vermoëns en verpligtinge van die partye;⁴⁵ enige skenking gemaak of verskuldig ingevolge die huweliksvoorwaardekontrak en wat afdwingbaar is; enige verbeurdverklaringsbevel;⁴⁶ en selfs in sekere omstandighede die wangedrag van een van die partye.⁴⁷ Daar is nog regsonsekerheid oor die vraag of erfporsies in berekening gebring behoort te word by die berekening van ’n herverdelingsbedrag.⁴⁸

Die strekking van die herverdelingsbevele was oorspronklik meer konserwatief,⁴⁹ maar kan omvangryk wees.⁵⁰ Daar is geen vasgestelde beginpunt of persentasie wat gebruik word met die berekening van die herverdelingsbedrag nie en dit word deur die hof bepaal op grond van die feite van die saak.⁵¹ Gerapporteerde sake toon aan dat die bedrag kan wissel van ’n oordrag van ’n derde tot die helfte van die een gade se boedel na die ander.⁵² Die beskikbaarheid, al dan nie, van so ’n herverdelingsdiskresie kan derhalwe ’n betekenisvolle impak op albei die partye se finansiële posisie hê.

Geskiedkundig beskou het artikel 7(3) ’n unieke en onbekende begrip in die Suid-Afrikaanse egskeidingsreg ingevoer as ’n beperkte uitsondering op die pacta sunt servanda-beginsel.⁵³ Die wysiging het slegs ’n beperkte remediërende doel gehad om ’n bepaalde groep potensieel benadeelde gades tegemoet te kom wat nie tydens huweliksluiting die keuse van die aanwasbedeling gehad het nie:⁵⁴

What the measure was designed to remedy is trenchantly demonstrated by the facts of the present case: the inequity which could flow from the failure of the law to recognise a right of a spouse upon divorce to claim an adjustment of a disparity between the respective assets of the spouses which is incommensurate with their respective contributions during the subsistence of the marriage to the maintenance or increase of the estate of the one or the other.

Hierdie beperking word op grond van die pacta sunt servanda-beginsel geregverdig. Hahlo verduidelik dié beginsel soos volg:

In marriages out of community of property entered into after the commencement of the Matrimonial Property Act, the accrual system applies unless the spouses have in their antenuptial contract expressly excluded it, ensuring that the spouses share in each other’s accruals during the subsistence of the marriage. And where they have excluded the accrual system, they have made a deliberate choice against sharing. No accrual system operated before the Matrimonial Property Act came into force, and this may lead to inequitable results when a marriage entered into before the commencement of the Matrimonial Property Act is dissolved by divorce. It is to enable the courts to remedy such inequities that s 7(3) was inserted.⁵⁵

Van meet af aan is die beperking van die diskresie tot huwelike wat voor 1984 gesluit is, deur verskeie akademici as arbitrêr en potensieel ongrondwetlik op grond van geslagsongelykheid gekritiseer.⁵⁶ Die beperking is ook die onderwerp van ’n ondersoek deur die Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie.⁵⁷

Onderliggend aan die keuse van ’n huweliksgoederebedelings is die sistemiese geslagsongelykheid wat vroue se lewenskeuses beperk en hulle soms minder mag (“agency”) gee tydens die onderhandelinge oor die huweliksvoorwaardekontrak.⁵⁸ Bonthuys en Coetzee betoog dat die beweerde vrye keuse van vroue tydens onderhandelinge oor die huweliksvoorwaardekontrak ’n drogargument is.⁵⁹ Hoewel dit nie betwis word dat daar wel vroue is wat as gelykes optree in die onderhandelingsproses nie,⁶⁰ is die argument daarop gebaseer dat voornemende gades nie as gelykes onderhandel nie en dat die ongelyke bedingingsposisies soms tot gevolg het dat die meer welaf gade (gewoonlik die man) sy finansiële posisie doelbewus isoleer.⁶¹

Alhoewel geen hof ’n huweliksvoorwaardekontrak nog op grond van openbare beleid tersyde gestel het nie, word die voortbestaan van die benadeling van gades met algehele boedelskeiding weerspieël deur twee tipes hofaansoeke ná 1984. Die eerste is aansoeke om sekere klousules in die huweliksvoorwaardekontrak tersyde te stel op grond van onbehoorlike beïnvloeding en die gebrek aan bona fides tydens die onderhandelinge oor die huweliksvoorwaardekontrak.⁶² Indien daar bewysbare onbehoorlike beïnvloeding of bedrog was, kan die hof weier om sekere klousules in die huweliksvoorwaardekontrak af te dwing, soos in ST v CT die geval was.⁶³ Sodanige onbehoorlike beïnvloeding of ’n bedrieglike bedoeling is egter moeilik bewysbaar,⁶⁴ en in Barnard v Barnard was ’n beroep op dié gronde onsuksesvol.⁶⁵

Die tweede tipe aansoek is daarop gerig om by egskeiding billikheid te bewerkstellig, ondanks ’n huweliksvoorwaardekontrak wat algehele boedelskeiding voorskryf. Hierdie tipe aansoek berus daarop dat die gades se huwelik ’n universele vennootskap tot stand gebring het en die een gade op grond daarvan op ’n gedeelte van die ander gade se bates geregtig is.⁶⁶ Dit is egter moeilik om aan die regsvereistes van ’n universele vennootskap te voldoen, aangesien ’n huwelik gewoonlik nie met ’n winsoogmerk aangegaan word nie.⁶⁷

Hoe dit ook al sy, die probleme met algehele boedelskeiding bly voortbestaan en dit is in die lig hiervan dat die onlangse ontwikkelinge afspeel.

 

3. Eerste regterlike en wetgewende uitbreidings

3.1 Swart huwelike

Artikel 7(3) se herverdelingsbevelmoontlikheid het oorspronklik swart siviele huwelike uitgesluit, maar die artikel is in 1988 uitgebrei om swart siviele huwelike met algehele boedelskeiding in te sluit wat voor die inwerkingtreding van die Wysigingswet op Huweliks- en Huweliksgoederereg 3 van 1988 gesluit is ingevolge artikel 22(6) van die Swart Administrasie Wet 38 van 1927.⁶⁸ Daar was onsekerheid of hierdie artikel ook van toepassing was op huwelike met algehele boedelskeiding wat in die sogenaamde TBVC-state aangegaan is. In Holomisa v Holomisa⁶⁹ het die Konstitusionele Hof egter die afwesigheid van ’n regterlike diskresie ingevolge artikel 7(3) ten opsigte van huwelike wat kragtens die Transkei Marriage Act 21 van 1979 aangegaan is, ongrondwetlik verklaar. Die uitwerking hiervan was dat artikel 7(3)(c) ook van toepassing geword het op huwelike wat in die voormalige tuislande gesluit is.⁷⁰

Wat monogame swart gebruiklike huwelike betref, verleen artikel 8(4)(a) van die Wet op Erkenning van Gebruiklike Huwelike 120 van 1998 ook aan die hof die bevoegdheid om by egskeiding van sodanige huwelike ’n herverdelingsbevel te maak. Daar is egter regsonsekerheid of artikel 7(3) vir gades in ’n poligame gebruiklike huwelik beskikbaar is. Die Konstitusionele Hof het bepaal dat hierdie huwelike om bepaalde redes ’n spesiale kategorie is. Die hof het in Gumede v President of the Republic of South Africa⁷¹ bevestig dat artikel 8(4)(1) van die Wet op Erkenning van Gebruiklike Huwelike aan ’n egskeidingshof in hierdie gevalle ’n wyer diskresie gegee het as wat in artikel 7(3) vervat is. Hierdie aspek word daar gelaat aangesien dit buite die bestek van hierdie artikel val.

3.2 Godsdienstige huwelike

Huwelike wat ingevolge die Moslemreg voltrek is, is soortgelyk aan siviele huwelike buite gemeenskap van goedere met algehele boedelskeiding.⁷² Die Konstitusionele Hof het in Women’s Legal Centre Trust v President of the Republic of South Africa⁷³ verklaar dat sowel die Huwelikswet 25 van 1961 as die Wet op Egskeiding ongrondwetlik is, aangesien dit nie voorsiening maak vir Moslemhuwelike en -egskeidings nie. Vir huidige doeleindes is dit meer ter sake dat die hof bevind het dat die herverdelingsbevel ingevolge artikel 7(3) ongrondwetlik is in die mate dat dit nie vir ’n Moslemgade voorsiening maak nie. Die Wysigingswet op Egskeiding 1 van 2024 het met ingang van 14 Mei 2024 artikel 7(3A) in die Wet op Egskeiding ingevoeg wat artikel 7(3) uitgebrei het tot Moslemhuwelike. Dit lui soos volg:

A court granting a decree of divorce in respect of a Muslim marriage, may, subject to the provisions of subsections (4), (5) and (6), on application by one of the parties to that marriage, in the absence of any agreement between them regarding the division of their assets, order that such assets, or such part of the assets, of the other party as the court may deem just, be transferred to the first-mentioned party.

Anders as wat die geval is met Moslemhuwelike, is daar min regspraak aangaande Hindoe- en Joodse huwelike in die Suid-Afrikaanse howe. In beginsel word hierdie godsdienstige huwelike, soos die geval was met Moslemhuwelike, nie deur die Suid-Afrikaanse reg erken nie.⁷⁴ Met Hindoehuwelike en -egskeidings het die Hooggeregshof in Singh v Ramparsad⁷⁵ geweier om ’n Hindoehuwelik te erken en gevolglik ’n egskeidingsbevel uit te reik. Albei die partye was daarvan bewus dat die huwelik volgens hul Hindoegeloof nie ontbind kon word nie.⁷⁶ Enige aansprake op boedeldeling is derhalwe nie ter sake nie. Wat Joodse huwelike betref, berus die finale egskeidingsbesluit (get) by die man. Waar die partye sowel ingevolge die Suid-Afrikaanse reg as volgens die Joodse geloof getroud is, kan die hof weier om die siviele egskeiding toe te staan (of kan ’n ander bevel uitgereik word wat die hof as regverdig beskou), indien die man weier om die get toe te staan en sy vrou sodoende van die godsdienstige huwelik vry te stel.⁷⁷ Daar is geen juridiese gesag rakende boedeldeling met Joodse egskeidings nie.

In die lig van die Konstitusionele Hof se uitspraak rakende Moslemhuwelike in die Women’s Legal Centre Trust-saak, kan daar betoog word dat die versuim om vir sodanige Joodse egskeidings voorsiening te maak eweneens ongrondwetlik behoort te wees en dat artikel 7(3) derhalwe ook van toepassing behoort te wees in gevalle waar daar algehele boedelskeiding is en aan die nodige vereistes voldoen word. Dit bly egter tans ’n blote bespiegeling.

 

4. Siviele huwelike: EB (born S) v ER (born B) NO 2024 (1) BCLR 16 (KH)⁷⁸

4.1 Inleiding

Om die uitspraak binne die bestaande regskonteks vir die bepaling van die grondwetlikheid van ’n statutêre bepaling te plaas, is ’n opsomming van die sogenaamde Harksen v Lane-toets⁷⁹ nodig. Hoewel die hof dit nie uitdruklik so behandel nie, volg die hof hierdie toets om te bepaal of die statutêre bepaling onregmatig teen ’n party diskrimineer.

Die vrae wat die hof moet vra, aldus Harksen, kan soos volg opgesom word: (a) Word daar ’n verskil gemaak tussen mense of ’n kategorie van mense? Indien wel, bestaan daar ’n rasionele verband tussen hierdie differensiasie en die bevordering van ’n regmatige regeringsdoelwit? (b) Kom die differensiasie neer op onbillike diskriminasie? Hiervoor is ’n tweeledige ontleding nodig: (i) Is die differensiasie diskriminerend?⁸⁰ (ii) As die differensiasie neerkom op “diskriminasie”, moet bepaal word of dit “onbillike diskriminasie” is.⁸¹ Die toets van onbillikheid fokus hoofsaaklik op die impak van die diskriminasie op die eiser en ander in sy of haar situasie. Faktore wat aanduidend kan wees dat die diskriminasie onregverdig is, sluit in of die persoon ’n lid is van ’n groep wat histories benadeel is; of die differensiasie ’n belangrike gemeenskaplike doel vervul; en die mate waarin die eiser se fundamentele regte geskend is. Indien die differensiasie nie onbillik is nie, is daar nie ’n skending van die grondwetlike beginsels nie. (c) Indien daar bevind word dat die diskriminasie onbillik is, moet bepaal word of die bepaling geregverdig kan word ingevolge die beperkingsklousule vervat in artikel 36 van die Grondwet.

4.2 Uitspraak

Die feite in KG v Minister of Home Affairs⁸² was eenvoudig: KG is in 1988 buite gemeenskap van goedere sonder die aanwasbedeling getroud. Hoewel sy volgens die bestaande wetgewing nie op ’n herverdelingbevel ingevolge artikel 7(3) geregtig was nie, het sy betoog dat die beperking ongrondwetlik is, aangesien sy gedurende die huwelik op verskeie wyses bygedra het tot die boedel van haar gade. Regter Van der Schyff het haar gelyk gegee. Die Konstitusionele Hof is toe genader om onder meer die ongrondwetlikheid van die beperking van artikel 7(3)(a) tot huwelike voor 1984 te bevestig. Die Konstitusionele Hof het vervolgens die grondwetlikheid van artikel 7(3) in die lig van artikel 9(1) en 9(3) van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 ondersoek.

In sy bespreking van artikel 9(1) van die Grondwet⁸³ begin die Konstitusionele Hof deur te wys op die verskillende tipes huwelike in Suid-Afrika. Die hof wys voorts daarop dat ander howe die uitbreiding van artikel 7(3) beperk het tot gevalle waarin die huweliksgoederebedeling wat by verstek geld, nie vir outomatiese boedeldeling by egskeiding voorsiening maak nie.⁸⁴ Maar, so vra die hof, moet die toepassing van artikel 7(3) verder uitgebrei word na huwelike wat ná 1984 gesluit is?

Die differensiasie tussen huwelike voor en ná 1984 is voor die hand liggend: die oorspronklike diskresie in artikel 7(3) was beperk tot huwelike met algehele boedeluitsluiting. Die destydse statutêre filosofie was dat die onsekerhede inherent aan ’n regterlike remedie beperk behoort te word tot gevalle van algehele boedelskeiding waar daar geen keuse was om die aanwasbedeling van toepassing te maak nie.⁸⁵ In beginsel is dit volgens die hof ’n regmatige regeringsdoel om die keuses wat gades oor hul huweliksgoederebedeling maak, te respekteer en af te dwing.⁸⁶ Die regsbeginsel pacta sunt servanda is in ooreenstemming met grondwetlike beginsels.⁸⁷

Die keuse van die wetgewer om gades aan hul kontraktuele keuse te hou, is nie ’n onregmatige regeringsdoelwit nie en die howe kan nie die rasionaliteitsvereiste van artikel 9(1) gebruik om hul voorkeur af te dwing nie.⁸⁸ Die Suid-Afrikaanse huweliksgoederereg bly steeds gebaseer op ooreenkoms en vrye keuse en die howe sal dit respekteer, selfs in gevalle waar die verdeling ongelyk is.⁸⁹ Die hof gee toe dat dit moontlik regverdigbaar sal wees om kontrakterende gades anders te behandel as ander kontrakterende partye, maar daar is nie ’n rasionele noodsaaklikheid om dit te doen nie.⁹⁰

Selfs al verskil die Konstitusionele Hof oor die belangrikheid wat aan huishoudelike keuses gegee moet word, vir sover dit die rasionaliseringsvereiste van artikel 9(1) betref, sal dit onmoontlik wees om tot die slotsom te kom dat die onderskeid gebaseer op keuses deur gades nie as in die openbare belang verdedigbaar is nie.⁹¹ Die hof kom derhalwe tot die gevolgtrekking dat die onderskeid tussen huwelike voor en ná 1984 nie in stryd is met artikel 9(1) van die Grondwet nie.⁹²

Wat die vraagstuk van onbillike diskriminasie ingevolge artikel 9(3)⁹³ betref, bevind die hof, anders as in die hof a quo,⁹⁴ dat die onderskeid in die toepassing van artikel 7(3) indirek teen gades diskrimineer op grond van geslag.⁹⁵

Die hof aanvaar die deskundige getuienis dat die ekonomiese en sosiale werklikhede van gades in Suid-Afrika by egskeiding uiteenlopende gevolge het en dat, hoewel daar uitsonderings is,⁹⁶ vroue meestal benadeel word wanneer herverdelingsdiskresie as remedie nie beskikbaar is nie.⁹⁷ Die diskriminasie is indirek, omdat die las van die uitsluiting van die remedie swaarder op vroue rus.⁹⁸

Die hof aanvaar in hierdie verband die deskundige getuienis van Bonthuys en Coetzee, asook die navorsing waarna hulle verwys,⁹⁹ dat vroue in Suid-Afrika meer “multidimensioneel arm” is as mans as gevolg van apartheid se institusionele rassediskriminasie en verskanste geslagsongelykheid.¹⁰⁰ Daarmee saam is vroue meer gekonsentreer in slegter betaalde beroepe en met minder werksekerheid.¹⁰¹ Suid-Afrika het van die hoogste gemiddelde en mediaaninkomstegapings tussen die geslagte.¹⁰² Volgens deskundiges is die gevolg hiervan dat vroue armer die huwelik betree, meer afhanklik van hul mans is en ook in ’n swakker bedingingsposisie verkeer.¹⁰³

Verder vererger kulturele praktyke soms die ongelykheid deur die oneweredige verdeling van onbetaalde en ongewaardeerde huishoudelike en versorgingsverpligtinge en die feit dat vroue meer geneig is om laer besoldigde werk te verrig.¹⁰⁴ Voeg hierby die hoë vlakke van geslagsgeweld, so betoog die deskundiges, en dan het vroue geen hoop om te deel in die huweliksbates met egskeiding nie en bly hulle sodoende vasgevang in verhoudings wat gekenmerk word deur geweld.¹⁰⁵ Hulle betoog dat die uitbuiting van vroue nie hanteer word nie, aangesien daar geen regsmeganisme is waardeur die howe die huweliksbates regverdig kan verdeel in omstandighede waar die een gade ’n informele bydrae tot die ander se boedel gemaak het nie.¹⁰⁶

In die lig van hierdie deskundige getuienis bevind die hof dat artikel 7(3) indirek diskrimineer teen gades op grond van geslag en dat hierdie diskriminasie derhalwe vermoedelik onregverdig is.¹⁰⁷ By die oorweging van die vraag of die vermoede weerlê is, fokus die hof op die impak van die gebrek aan ’n herverdelingsdiskresie op diegene teen wie daar gediskrimineer word: die historiese patrone van swaarkry met egskeiding waar die vrou in hierdie huwelike geen erkenning kry vir haar bydrae tot haar gade se boedel nie, die gepaardgaande aantasting van haar waardigheid wat haar ekonomies behoeftig laat met net ’n moontlike onderhoudsbevel.¹⁰⁸

Die hof bevestig dat die hoofrede vir die beperking van die herverdelingsdiskresie die keuse-argument was. Hoewel dit vroeër as ’n regmatige regeringsobjek vir doeleindes van artikel 9(1) beskou is, is dit nie voldoende om diskriminasie op grond van geslag te regverdig nie.¹⁰⁹ Die hof gee verskeie redes hiervoor: (i) Daar is grade van vryheid van keuse, veral waar een party jonk en verlief is en derhalwe maklik sal toegee onder druk om ’n huweliksvoorwaardekontrak te onderteken – veral as die huweliksfeestelikhede reeds gereël is.¹¹⁰ (ii) Die keuse van die gades en die herverdelingsdiskresie hoef nie ’n binêre keuse te wees nie; die huweliksvoorwaardekontrak is net een van die faktore wat in ag geneem moet word, hoewel die gewig wat daaraan gegee word van die omstandighede kan afhang.¹¹¹ (iii) Hierdie benadering is in ooreenstemming met ander jurisdiksies waar die howe verskeie faktore in ag mag neem,¹¹² asook met internasionale regsverpligtinge om regverdigheid te bevorder.¹¹³

Volgens die hof word die remedie tog beperk tot gevalle waar dit regverdig en billik is en waar daar bewys kan word dat ’n bydrae tot die ander gade se boedel gemaak is, na die oorweging van verskeie ander faktore. Die hof sluit hierdie gedeelte van die uitspraak soos volg af:

How can it be a fair form of discrimination to withhold from one class of spouses and in particular women in that class, a fair judicial remedy of which they may have as much need as other spouses and the fairness of which will take into account the choice the spouses made when concluding their antenuptial contract? In my view, the question cannot be plausibly answered. The discrimination is unfair.¹¹⁴

Die volgende vraag wat die hof moet beantwoord, is of die beperking wat as onbillike diskriminasie beskou word ingevolge artikel 36¹¹⁵ van die Grondwet as redelik en regverdigbaar beskou kan word in ’n oop en demokratiese samelewing gebaseer op menswaardigheid, gelykheid en vryheid, met inagneming van alle tersaaklike faktore.¹¹⁶ Die hof hanteer in hierdie verband veral die argumente wat die Gautengse Prokureursvereniging geopper het.¹¹⁷

Die hof bevind eerstens dat die argument dat die herverdelingsremedie ’n arbitrêre ontneming van eiendom is, sonder meriete is, aangesien dit slegs gebruik kan word indien die gade ’n bydrae gemaak het tot die ander gade se boedel en slegs indien daar aan die vereistes van die artikel voldoen word.¹¹⁸

Tweedens verwerp die hof die argument dat die diskresie regsonsekerheid sal veroorsaak, aangesien die spanning tussen regsekerheid en billikheid niks nuuts is nie en dat die reg reeds in die geval van ander huwelike ’n mate van onsekerheid verdra.¹¹⁹

Derdens beslis die hof dat die ontneming van ’n effektiewe remedie vir ’n bepaalde groep nie geregverdig kan word deur ’n argument dat daar reeds ander beskikbare kontraktuele remedies is nie, veral indien die bewyslas van bestaande remedies moeilik gekwyt kan word.¹²⁰

Laastens verwerp die hof die argument dat die belange van skuldeisers nie beskerm word wanneer die herverdelingsdiskresie uitgeoefen word nie. Die hof wys daarop dat hierdie oorweging die wetgewer nie daarvan weerhou het om artikel 7(3) op ander huwelike van toepassing te maak nie en dat die hof ingevolge artikel 7(5)(a) die bestaande verpligtinge in ag moet neem wanneer die herverdelingsdiskresie uitgeoefen word.¹²¹

Kortom, die onderskeid tussen gades getroud voor en ná 1984 word as ’n onregverdigbare indirekte diskriminasie op grond van geslag bevind.¹²² Die Hooggeregshof se bevel van grondwetlike ongeldigheid word bevestig en artikel 7(3)(a) van die Wet op Egskeiding word as ongrondwetlik en ongeldig verklaar in die mate waarin dit nie beskikbaar is vir gades in huwelike wat voor die inwerkingtreding van die Wet op Huweliksgoedere gesluit is nie. Hierdie ongeldigheid word 24 maande lank opgeskort ten einde die Parlement die geleentheid te bied om die grondwetlike gebreke reg te stel. Onderworpe aan hierdie remediërende wetgewing het die hof bevind dat artikel 7(3)(a) soos volg moet lees:

[e]ntered into in terms of an antenuptial contract by which community of property, community of profit and loss and accrual sharing in any form are excluded;¹²³

4.3 Twee verdere uitsprake

Na die Konstitusionele Hof se uitspraak het twee verdere uitsprake die lig gesien. In RVB v JVB¹²⁴ het die Hooggeregshof die Konstitusionele Hof se bevel dat “the order ... shall not affect the legal consequences of any act done or omission or fact existing before this order was made in relation to a marriage concluded on or after 1 November 1984” so uitgelê dat dit ook van toepassing is op partye wat reeds in litigasie gewikkel was, maar ten opsigte van wie ’n finale egskeidingsbevel nog nie toegestaan is nie.

In GD v Minister of Home Affairs¹²⁵ is die hof versoek om artikel 7(7)(c) van die Wet op Egskeiding wat steeds die pensioenbelange uitsluit van die herverdelingsdiskresie in huwelike buite gemeenskap van goedere sonder die aanwasbedeling ná 1984 as ongrondwetlik te bevind. In die lig van die Konstitusionele Hof se bevel en soortgelyke deskundige getuienis wat hierbo bespreek is, het die hof die applikant gelyk gegee, en is die bevel ook na die Konstitusionele Hof vir bevestiging verwys. Die laaste oorblyfsel van die onderskeid tussen huwelike voor en ná 1984 is hiermee uit die weg geruim.

 

5. Impak van EB v ER

Die uitspraak het ’n direkte impak op almal wat buite gemeenskap van goedere sonder die aanwasbedeling getroud is, of in die toekoms sodanig sal trou.

5.1 Impak van die uitspraak op bestaande siviele huwelike buite gemeenskap van goedere en gemeenskap van wins en verlies

Op die veronderstelling dat die feite aan die vereistes van die artikel voldoen, is die impak van die uitspraak dat die herverdelingsdiskresie van toepassing is op alle siviele huwelike buite gemeenskap van goedere en wins en verlies. Dit is nie meer beperk tot sodanige huwelike aangegaan voor 1984 nie. In huwelike waar daar nie aan die vereistes voldoen word nie, sal algehele boedelskeiding gehandhaaf word.

5.2 Impak van die uitspraak op bestaande en toekomstige burgerlike verbintenisse buite gemeenskap van goedere en gemeenskap van wins en verlies ingevolge die Civil Union Act

Hoewel daar geen burgerlike verbintenisse voor 1984 was nie, is die uitwerking van artikel 13(1) van die Civil Union Act dat die regsgevolge van siviele huwelike van toepassing op burgerlike verbintenisse is. Die gevolg van EB v ER is dat ’n herverdelingsdiskresie ingevolge artikel 7(3) met egskeiding beskikbaar is op aansoek deur ’n party tot ’n burgerlike verbintenis wat buite gemeenskap van goedere en gemeenskap van wins en verlies gesluit is en waar daar aan die artikel se vereistes voldoen is. Dit is ’n nuwe regsontwikkeling wat nie vantevore moontlik was nie.

5.3 Impak van die uitspraak op bestaande buitelandse huwelike buite gemeenskap van goedere en gemeenskap van wins en verlies

Daar bestaan onsekerheid in die howe of artikel 7(3) van toepassing is op buitelandse huwelike wat in die Suid-Afrikaanse howe ontbind word.¹²⁶ Sedert 1992 bepaal artikel 7(9) van die Wet op Egskeiding die volgende:

Wanneer ’n hof ’n huwelik waarvan die vermoënsregtelike gevolge volgens die reëls van die Suid-Afrikaanse internasionale privaatreg deur die reg van ’n vreemde staat beheers word, deur egskeiding ontbind, dan het die hof dieselfde bevoegdheid wat ’n bevoegde hof van die betrokke vreemde staat op daardie tydstip sou hê om te gelas dat bates van die een gade na die ander gade oorgedra word.

In SH v SH¹²⁷ het die hof die herverdelingsdiskresie gebruik in ’n egskeidingsgeskil van gades wat in Zimbabwe getroud is en ’n verdeling ingevolge artikel 7(3) beveel, aangesien dit beskikbaar is ingevolge artikel 7(1)(a) van die Zimbabwiese Matrimonial Causes Act 33 van 1985. In die enigste ander saak, De Vries v De Vries[2007] JOL 20888 (C) 32, 46, het die hof aanvaar dat artikel 7(3) nie beskikbaar is vir ’n gade in ’n buitelandse (Duitse) huwelik nie, aangesien die Duitse reg nie ’n afwyking van die huweliksvoorwaardekontrak aanvaar nie. Die huweliksvoorwaardekontrak wat algehele boedelskeiding bepaal, is nie contra bonos mores nie en as sodanig afdwingbaar in die Suid-Afrikaanse howe sonder die beskikbaarheid van ’n regterlike herverdelingsdiskresie. Of die uitspraak in EB v ER ’n verskil hieraan gaan maak, word betwyfel.¹²⁸

5.4 Gevolgtrekking

Die gekose huweliksgoederebedeling en die geregistreerde huweliksvoorwaardekontrak kraai nie meer koning nie. Die hof het die bevoegdheid om ’n herverdelingsbevel te maak waar gades buite gemeenskap van goedere getroud is sonder die aanwasbedeling. Uiteraard skep dit regsonsekerheid. Die vraag is egter of regsekerheid bewerkstellig kan word deur die gebruik van ’n trust.

Slegs indien partye gebonde gehou word aan die wilsooreenstemming wat hulle verhouding beheers, kan daar sprake wees van toekomsbeplanning.¹²⁹

 

6. Die dilemma van huweliksboedelbeplanning wanneer gades algehele boedelskeiding én die gebruik van ’n trust verkies

6.1 Inleiding

Aan die hand van die voorafgaande bespreking is dit duidelik dat voornemende gades wat suiwer buite gemeenskap van goedere wil trou, noukeurig in hulle persoonlike boedelbeplanning moet besin oor die moontlike impak van die algemene regterlike diskresie met betrekking tot ’n herverdelingsbevel met egskeiding. ’n Vraag wat volgens Olivier, Strydom en van den Berg¹³⁰ toenemend geopper word, is of “bates wat in ’n trust geplaas is, ingevolge ’n egskeidingsbevel in berekening gebring kan word wanneer daar oor die omvang van die verdeling van bates besluit moet word?”¹³¹

Een van die vernaamste metodes wat boedelbeplanners aanwend om bates teen eise van derdes (waarby eise voortspruitend uit die ontbinding van ’n huwelik by egskeiding ingesluit word) te beskerm, is die insluiting van ’n diskresionêre inter vivos-trust in die boedelbeplanningstrukture.¹³² Die redes hiervoor sluit onder meer die beskerming in wat die trust as ’n onafhanklike entiteit (nie regspersoon nie, aangesien ’n inter vivos-trust nie met regspersoonlikheid beklee is nie)¹³³ bied. Trustbates in ’n diskresionêre inter vivos-trust vorm nie deel van die oprigter, trustee of begunstigde se persoonlike boedel nie.¹³⁴ Hierdie stelling moet gekwalifiseer word met die volgende byvoeging: mits die trust behoorlik bestuur word en mits die trust nie misbruik word om afdwingbare eise teen een van die partye te omseil nie.¹³⁵

Die belang van hierdie bydrae binne die konteks van boedelbeplanning (voor of tydens ’n huwelik) blyk onder meer uit die volgende aanhaling uit ’n onlangse artikel deur Smith waarin die skrywer bespiegel dat die uitspraak in EB v ER “... will exponentially increase the probability of claims involving trust abuse in these marriages”.¹³⁶ Die eise waarna die skrywer hier verwys, is herverdelingseise waar ’n gade in ’n huwelik suiwer buite gemeenskap van goedere aanvoer dat die waarde van trustbates by die berekening van die herverdelingseis ingesluit moet word.¹³⁷

Ten einde hierin te kan slaag, moet daar bewys word, soos uit die bespreking wat volg sal blyk, dat die trust vanweë ’n oormaat beheer of misbruik as ’n alter ego-trust beskryf kan word (waar een van die partye poog om sy of haar persoonlike vermoënsregtelike posisie te verskans of selfs te verskuil), of dat die trust misbruik is met die uitsluitlike doel om die eiser se eis te verydel. Slegs indien enige van hierdie twee gevalle bewys word, kan die trustsluier gelig¹³⁸ word en die waardes van die trustbates oorweeg word (met die veronderstelling dat daar hier ook aan die ander vereistes van artikel 7 van die Wet op Egskeiding voldoen is).¹³⁹

Die bespreking wat volg vind plaas aan die hand van een van die gevolgtrekkings wat in hierdie bydrae gemaak word. Ons gaan daarvan uit dat, indien ’n trust na behore en in ooreenstemming met die vereistes van die Wet op die Beheer oor Trustgoed 57 van 1988, die gemenereg en die bepalings van die trustakte bestuur word, of indien die oprigting van die trust nie as deel van gewetenlose egskeidingsbeplanning gedoen word nie, die trustbates (of minstens die waarde daarvan) nie by ’n herverdelingsbevel ingesluit kan word nie.

Om tot hierdie gevolgtrekking te kan kom, is dit nodig om vas te stel wanneer ’n trust behoorlik bestuur word (en noodwendig ook die teenkant, naamlik wanneer daar gesê kan word dat een van die partye die trust as sy of haar alter ego gebruik), asook wanneer ’n trust aangewend word bloot as deel van “egskeidingsbeplanning”, of ter vermyding van ’n moontlike herverdelingseis. In die paragrawe wat volg, word daar kortliks verwys na die vereistes vir behoorlike trustadministrasie en word enkele riglyne ten aansien van behoorlike trustadministrasie aan trustees verskaf.

Voordat hierdie temas behandel kan word, is dit nodig om kortliks ’n onderskeid te tref tussen boedelbeplanning sonder ’n ongeoorloofde (“ulterior”) oogmerk en boedelbeplanning wat beskryf kan word as “unscrupulous divorce planning” of “unscrupulous preventative estate planning prior to divorce” waar ’n trust ter sprake is.¹⁴⁰

Boedelbeplanning sonder ’n ongeoorloofde oogmerk waar ’n trust ter sprake is, verwys na daardie gevalle waar ’n trust gebruik word vir die voordele wat die trust binne die regsraamwerk bied. In hierdie gevalle word die trust byvoorbeeld gebruik om groei in bates buite die partye se persoonlike boedels te bewerkstellig. ’n Voorbeeld hiervan is wanneer bates deur ’n trust aangekoop word, eerder as in die individu se naam, waardeur die individu se persoonlike boedel nie verder vergroot word nie. Daar bestaan velerlei redes hiervoor: bates wat deur ’n trust aangekoop word, maak nie deel uit van die trustee se persoonlike boedel nie en sodoende word ’n besparing in sowel boedelbelasting as eksekuteursloon bewerkstellig. Die trust sterf nie en is nie onderworpe aan die heffing van boedelbelasting of eksekuteursloon nie.

’n Verdere voordeel van hierdie vorm van boedelbeplanning is dat trustbates nie blootgestel word aan eise teen trustees in hul persoonlike hoedanigheid nie en in beginsel byvoorbeeld nie in berekening gebring word wanneer die trustee se persoonlike boedel gesekwestreer word nie.¹⁴¹ Daar moet hier vermeld word dat die oprigter/trustee in sommige gevalle bates wat in sy of haar boedel val, aan die trust teen ’n leningsrekening verkoop. ’n Rede hiervoor is dat toekomstige groei in die waarde van die bate nou binne die trust plaasvind, terwyl die leningsrekening nie verder in waarde toeneem nie. Die waarde van die oprigter/trustee se boedel word vasgepen en die leningsrekening (wat steeds ’n bate in die oprigter/trustee se persoonlike boedel bly) kan met verloop van tyd in waarde afneem.¹⁴² Dit is ongelukkig telkens hierdie vorm van beplanning wat onder die vergrootglas geplaas word wanneer howe moet besluit of die trustsluier gelig kan word.

Teenoor bogenoemde staan boedelbeplanning waar ’n trust ingespan word om die voordele wat ’n trust bied, te geniet, maar die motiewe daaragter onder verdenking staan (“’n onderliggende onwelvoeglike doel”).¹⁴³ ’n Voorbeeld hiervan is wat beskryf kan word as gewetenlose egskeidingsbeplanning waar die trustfiguur misbruik word met die uitsluitlike of hoofdoel om die eis van ’n gade in ’n egskeidingsgeding te verydel. Die trust word gebruik om die persoonlike vermoënsregtelike posisie van een van die partye te verskans. Een van die beste voorbeelde van gewetenlose egskeidingsbeplanning kan gevind word in die feite van Jordaan, waar die verweerder ruiterlik erken het dat een van die trusts met die uitsluitlike oogmerk om die eiseres se eis te verydel, opgerig is. Regter Traverso het haar soos volg hieroor uitgelaat:

[17.6] Hierdie trust is kort nadat die egskeidingsgeding aanhangig gemaak is, opgerig. In korrespondensie wat hierdie verhoor voorafgegaan het, het die verweerder skaamteloos aan sy ouditeur te kenne gegee dat hy glo dat die bates in hierdie trust ‘veilig’ sou wees, in die sin dat die eiseres nie van die bestaan van hierdie trust bewus was nie. In sy korrespondensie gee hy voor dat indien die eiseres sou uitvind van hierdie trust hy dan sy posisie in heroorweging kan neem. Tydens sy getuienis het hy toegegee dat hierdie trust opgerig was met die spesifieke doel om enige kapitale eis wat die eiseres mag hê te frustreer. Hy het voorts toegegee dat indien die eiseres nie op die dokumentasie van hierdie trust afgekom het nie, hy heeltemal bereid sou wees om die bestaan van hierdie trust te verswyg, nie net teenoor die eiseres nie, maar ook teenoor die Hof. Ek glo nie dat dit vir my nodig is om op hierdie optrede kommentaar te lewer nie.

[33] Die verweerder se eie getuienis dui daarop dat die trusts inderdaad die alter ego is van die verweerder, en deur hom as sulks beskou word. Hy beskou die trusts as ’n manier waarop hy vir homself ’n finansiële voordeel kan bewerkstellig. Dit blyk uit die verweerder se optrede om kort na die instel van hierdie aksie ’n trust te stig met die spesifieke doel om van sy bates op ’n bedrieglike wyse buite die bereik van die eiseres te plaas, en dus te beveilig ten opsigte van enige herverdelingsbevel wat ’n Hof mag maak.

Hierdie aanhaling bevestig dat ’n hof nie sal skroom om die gedrag van die verweerder, wanneer dit kom by die bestuur van ’n trust of die gewetenlose motiewe daaragter, as ’n faktor te oorweeg in die uitoefening van die regterlike diskresie by herverdelingsbevele nie. Uit die feite van Jordaan blyk dit dat daar nie alleen wesentlike probleme met die bestuur van die trust was wat op ’n alter ego-trust gedui het nie, maar ook dat die gepaardgaande skaamtelose motief bestaan het om die eiseres se moontlike kapitaaleis te verydel.¹⁴⁴ Jordaan is waarskynlik een van die slegste advertensies vir die gebruik van trusts as deel van boedelbeplanning. Aan die ander kant van die spektrum vind ons trusts wat sonder enige ongeoorloofde motiewe opgerig is en behoorlik bestuur word in ooreenstemming met die trustakte, die Wet op die Beheer oor Trustgoed en die gemenereg bestuur word. Ongelukkig steek probleme met die bestuur van ’n trust gereeld kop uit en dit is vervolgens nodig om die vereistes vir die bestuur van ’n trust en die meegaande uitdagings te ondersoek.

6.2 Vereistes vir die bestuur van ’n trust

Du Toit, Smith en Van der Linde¹⁴⁵ identifiseer verskeie wesenskenmerke van ’n trust. Die kenmerke wat van belang vir hierdie bydrae is, is die skeiding van beheer (bestuur) en genot; die skeiding van boedels; trusteeskap as ’n fidusiêre amp; en gesamentlike optrede deur medetrustees. Die afwesigheid van een of meer hiervan kan daarop dui dat die trust misbruik is met die meegaande moontlikheid dat die trustsluier gelig kan word.

Vervolgens sal elk van hierdie kenmerke kortliks onder die loep geneem word om sodoende riglyne aan trustees te bied wanneer dit by die bestuur van ’n trust kom.

6.2.1 Skeiding van beheer en genot

Die funksionele skeiding tussen die besit van die trustbates deur die trustees in hulle hoedanigheid as sodanig en genot van die trustgoed deur die begunstigdes (wat ook trustees kan wees) is deur die hof in Parker as die kerngedagte¹⁴⁶ van die trustreg beskryf.¹⁴⁷ Hierdie skeiding word ongelukkig gereeld geïgnoreer.¹⁴⁸ Dit is die skending van hierdie noodsaaklike vereiste wat in egskeidingsgedinge aangevoer word wanneer een van die partye tot die geding die hof versoek om die trustsluier te lig. Wanneer die funksionele skeiding bevraagteken word en misbruik vermoed word, vind dit in die meeste gevalle in die sogenaamde familietrusts plaas.

In familietrusts bestaan daar gewoonlik noue familiebande tussen die trustees en begunstigdes (wat ook soms trustees is). Dit is gewoonlik in hierdie verband dat die skeiding tussen beheer en genot in die slag bly en die trustees die trust bloot as ’n verlengstuk van hulself bestuur. Die gevolg hiervan is dat die kwessie van onafhanklike besluitneming ook in gedrang kom, aangesien dit onwaarskynlik is dat begunstigdes die trustees se besluitneming sal bevraagteken.¹⁴⁹ Alles bly soos dit was voordat die trust in die prentjie gekom het en die trust word as’t ware as ’n sluier bo-oor die beplanning gegooi om die ware stand van sake te verbloem.

Om te bepaal of ’n hof die waarde van die trustbates by ’n herverdelingsbevel kan insluit, het die hof in Badenhorst die “beheertoets” geformuleer.¹⁵⁰ Volgens hierdie toets moet daar bewys word dat een van die partye die trust beheer het en dat, indien dit nie vir die bestaan van die trust was nie, die party die bates in sy of haar eie naam sou aankoop en die beheer en genot daarvan hom of haar as die eienaar sou toekom.¹⁵¹ Volgens die hof moet die beheer de facto wees en nie bloot de iure nie. Die omvang van die beheer word bepaal aan die hand van die trustakte self en daarna aan die hand van die feitevraag oor die wyse waarop die trust tydens die bestaan van die huwelik bestuur is.¹⁵²

Die hof merk voorts terloops op dat daar gevalle kan bestaan waar ’n oormaat van beheer nie ter sprake is nie, maar die oogmerk was om die herverdelingseis te verydel.¹⁵³ Volgens die PAF uitspraak kan howe in hierdie gevalle steeds die trustsluier lig.¹⁵⁴

Die volgende omstandighede moet oorweeg word om te bepaal wat die motief vir die oprigting van die trust was: Wanneer is die trust opgerig? Indien dit kort voor die egskeidingsgeding opgerig is, kan dit aanduidend wees van ’n skema om aanspreeklikheid te ontduik. Soos in PAF kan die oprigting van die trust in ’n ander jurisdiksie, of die feit dat die ander gade nie in die besluit geken is nie, eweneens sodanige aanduiding verskaf.¹⁵⁵

Wanneer die beheer van die trust bevraagteken word, is dit belangrik om kennis daarvan te neem dat die beheer waarna verwys word, nie noodwendig op ’n bedrieglike of gewetenlose wyse hoef te geskied nie. Oneerlikheid of bedrog is nie ’n voorvereiste nie.¹⁵⁶ ’n Algemene miskenning van die funksionele skeiding tussen eienaarskap (beheer) van die trustbates en die genot daarvan tesame met die nienakoming van die basiese beginsels van trustadministrasie kan voldoende wees.¹⁵⁷ Waar die gebrek aan skeiding neerkom op ’n gewetenlose misbruik (“unconscionable abuse”) was die howe reeds by geleentheid bereid om die trustsluier te lig (of minstens te oorweeg om dit te doen) en die waarde van die trustbates by die herverdeling van huweliksgoedere in te sluit.¹⁵⁸

’n Gebrek aan die funksionele skeiding tussen beheer en genot gaan ook meer gereeld gepaard met ’n gebrek aan ’n behoorlike onderskeid tussen die trustbates en persoonlike bates.

6.2.2 Skeiding van boedels

Trustees moet seker maak dat trustbates en hul persoonlike bates afsonderlik gehou word en dat die twee nie vermeng word nie.¹⁵⁹ In hierdie opsig bepaal artikel 11 van die Wet op die Beheer oor Trustgoed dat trustees trustbates as sodanig in hul boekhouding moet aandui en, waar toepaslik, moet trustbates op so ’n wyse geregistreer word dat dit as trustbates geëien kan word. Voorts moet ’n trustbelegging wat by ’n finansiële instelling gehou word, ook as ’n trustrekening of trustbelegging herkenbaar gemaak word. Terselfdertyd stel artikel 12 dit duidelik dat trustgoed nie deel van ’n trustee se persoonlike boedel vorm nie, behalwe in soverre as wat die trustee daarop as trustbegunstigde geregtig is. In Parker het die hof hierdie posisie bevestig en opgemerk dat trustees trustbates in hul hoedanigheid as trustees besit en beheer.¹⁶⁰ Trustees het dus twee duidelik onderskeibare boedels.¹⁶¹

In gevalle waarin howe bevind dat ’n trust misbruik is omdat daar geen funksionele onderskeid tussen beheer en genot was nie, blyk dit dikwels uit die feite dat die trustee geen duidelike onderskeid tussen persoonlike bates en trustbates gehandhaaf het nie. In Jordaan het gelde sonder boekstawing of genotuleerde besluite tussen die onderskeie trustrekenings en die verweerder se persoonlike rekening gevloei, en het hy die inkomste van die trusts as sy eie inkomste beskou.¹⁶² In Parker het die trustees trustbates as sekuriteit vir hulle sakelenings aangebied.¹⁶³

Hierdie twee kenmerke (die skeiding tussen beheer en genot en die afsonderlikheid van boedels) hou grootliks verband met een van die redes waarom ’n trust in boedelbeplanningstrukture besonder gewild is. Olivier, Strydom en Van den Berg¹⁶⁴ stel dit soos volg: “Een van die groot voordele van die trust uit ’n oogpunt van boedelbeplanning is dat die beplanner via sy trusteeskap ’n sekere mate van beheer oor sy bates kan behou sonder dat die bates deel van sy boedel vorm.” Dit dien herhaal te word dat slegs ’n sekere mate van beheer oor die bates vereis word en nie totale beheer tot uitsluiting van alle ander nie. Die groot voordeel waarna die skrywers verwys, kan maklik in ’n groot nadeel ontaard indien trustees die trust nie met groot omsigtigheid en deursigtigheid bestuur nie.

6.2.3 Trusteeskap as fidusiêre amp

Du Toit, Smith en Van der Linde¹⁶⁵ noem dat trustees ’n amp beklee en dat hulle die trust uit hoofde van hierdie amp tot voordeel van die begunstigdes bestuur. Hierdie amp plaas ’n fidusiêre verantwoordelikheid op trustees om die trust met die nodige kundigheid, sorgsaamheid en ywer in die belang van die begunstigdes te bestuur.¹⁶⁶ Inbegrepe by hierdie plig is die trustee se plig om die trust onpartydig te bestuur, om ’n botsing van belange te vermy en om onafhanklike oordeel aan die dag te lê.¹⁶⁷ ’n Trustee wat die onafhanklikheidsplig nakom, neem deel aan trustbesluite en neem onafhanklik en vry van die onbehoorlike beïnvloeding van ander trustees besluite. Benewens die feit dat die hof kan bevind dat ’n trust onbehoorlik deur een van die trustees beheer is (en dus ’n alter ego-trust is), kan die hof ook gelas dat die passiewe trustee wat nie die onafhanklikheidsplig na behore nakom nie, uit sy of haar amp verwyder word.¹⁶⁸

6.2.4 Gesamentlike optrede deur medetrustees

Waar meer as een trustee die amp in ’n trust beklee, moet die trustees gesamentlik (en soms eenparig, soos vereis deur die gemenereg) in die uitvoering van hul pligte optree, tensy die trustakte anders bepaal. ’n Trustakte kan een of meer trustees magtig om sekere daaglikse bestuursfunksies uit te oefen, maar dit is belangrik om daarteen te waak dat so ’n trustee nie in ’n oorheersende trustee ontaard wat die trust in werklikheid bestuur asof dit aan hom of haar “behoort” nie. Dit is in hierdie situasies waar die vraag na die beheer en misbruik van die trust weer na vore kom.

Alhoewel trusts steeds ’n gewilde boedelbeplanningsinstrument is, blyk dit uit die voorafgaande bespreking duidelik dat ’n trust nie ’n onfeilbare instrument is nie en dat indien trustees hulle nie aan die vier kernaspekte steur nie, die trustsluier gelig kan word. Aan die hand van hierdie kernaspekte is dit moontlik om enkele riglyne aan gades of voornemende gades by die gebruik van ’n trust as deel van boedelbeplanning te bied. Hierdie riglyne is daarop gemik om te verseker dat die trustsluier veilig in plek bly.

6.2.5 Wat moet trustees (of oprigters wat ook trustees is) doen?

As vertrekpunt moet trustees seker maak dat hulle hul statutêre en gemeenregtelike pligte nakom. Trustbates moet duidelik onderskei word van die trustees se persoonlike bates en de facto en de iure moet die trustees die trust gesamentlik bestuur. Hiermee saam word ’n grondige kennis van die inhoud van die trustakte (waarin verdere pligte en bevoegdhede uiteengesit word) vereis om klousules wat moontlik ’n te wye diskresie verleen, uit te ken en waar nodig reg te stel. ’n Trustee staan onder ’n verpligting om nie net kennis te neem van die inhoud van die trustakte nie, maar om die akte sorgvuldig te bestudeer, daarmee vertroud te wees en ter nakoming van sy of haar fidusiêre verantwoordelikheidsplig uitvoering daaraan te gee. ’n Trustee wat met die trustakte vertroud is, behoort by die nagaan van die akte te kan bepaal of die inhoud van die akte sodanig is dat een of meer partye moontlik oor te veel beheersbevoegdhede beskik. Geykte voorbeelde van oordadige beheersbevoegdhede sluit onder meer in dat een trustee die bevoegdheid het om ander trustees sonder meer uit hulle amp te onthef, of dat ’n trustee ’n vetostem ten aansien van besluitneming het.¹⁶⁹

Soos hierbo vermeld, moet trustees gesamentlik optree, tensy die trustakte anders bepaal, en staan hulle gevolglik onder die verpligting om vas te stel hoe besluite namens die trust geneem moet word. Trustaktes kan byvoorbeeld voorskryf dat sekere besluite eenparig geneem moet word, terwyl ’n meerderheidstem vir ander besluite voldoende is. Daarbenewens kan trustaktes ook bepalings bevat wat een of meer trustees magtig om dokumentasie namens die oorblywende trustees te onderteken.¹⁷⁰ Hierdie situasie is egter nie sonder uitdagings nie.

Indien ’n trustakte geen voorskrifte bevat ten aansien van trusteebesluitneming nie, is “gesamentlike eenparige optrede in die vervreemding, hantering en bestuur van ’n trustgoed ... ’n voorvereiste”.¹⁷¹ Wat belangrik is, is dat al die trustees te alle tye aan die bestuur (waarby inbegrepe is die besluitneming) van die trust moet deelneem. Die trustees hoef nie noodwendig altyd oor alles saam te stem nie, maar moet sodanige onafhanklike oordeel aan die dag lê dat hulle nie as ’n blote rubberstempel vir die besluit van ’n dominerende trustee beskou kan word nie.¹⁷² Die blote neem van ’n besluit is egter ook nie voldoende nie en in Steyn v Blockpave (Pty) Ltd beklemtoon die hof die belang van trustbesluite teen die agtergrond van trustadministrasie. Volgens die hof word die trust deur trustbesluite bestuur en nie deur blote stemming nie.¹⁷³ Die uitwerking hiervan is dat trustbesluite in die belang van behoorlike trustbestuur noukeurig genotuleer moet word. Behoorlik genotuleerde trustbesluite behoort ’n goeie teenvoeter te wees vir bewerings dat die trust die alter ego van een van die trustpartye was, mits al die trustees in die aangeleentheid geken is, hulle ’n onafhanklike mening uitgespreek het en die besluit ooreenkomstig die trustakte geneem is (of eenparig geneem is indien die akte geen bepaling hieromtrent bevat nie).

Dit is ook belangrik om in gedagte te hou dat die aanwys van ’n onafhanklike trustee nie altyd sal beteken dat behoorlike trusteebesluitneming en ’n skeiding van beheer en genot bewerkstellig is nie (byvoorbeeld indien besluite deur ’n gewone meerderheid geneem word en die onafhanklike trustee bloot een van drie trustees is en daar samespanning tussen die ander twee trustees is).¹⁷⁴ Die Parker-saak is die oorsprong van die vereiste vir die benoeming van ’n onafhanklike trustee. In paragrawe 34 en 35 van die uitspraak noem die hof dat trusts onafhanklike trustees behoort te hê en die Meester dit as ’n toekomstige vereiste kan stel, wat toe wel gebeur het. In die geval van trusts waar al die trustees ook begunstigdes is en al die begunstigdes verwant aan mekaar is, behoort daar ’n onafhanklike trustee te wees.¹⁷⁵

6.2.6 Wat trustees (of oprigters wat ook trustees is) nie moet doen nie: waarskuwings uit regspraak

Indien trustees hulself aan die volgende skuldig maak, kan die hof dit oorweeg om die trustsluier te lig.

Volgens Jordaan sal dit gebeur waar groot bedrae geld tussen trusts of tussen die trusts en trustees beweeg sonder enige formele, genotuleerde besluitneming; waar lenings gemaak word aan ’n trustee sonder die medewete van die ander trustees en sonder rekordhouding; waar transaksies nie armlengtetransaksies is nie; of waar die trust met die uitsluitlike doel opgerig is om ’n gade se kapitale eis by egskeiding te verydel (ook bevestig in PAF). Volgens Badenhorst sal dit die geval wees waar een trustee ’n onbelemmerde diskresie met betrekking tot die trustadministrasie het, of die trustakte sonder medewerking van sy of haar medetrustees kan wysig. Volgens Pringle sal dit gebeur waar persoonlike inkomste na ’n trust gekanaliseer word sodat die trust bates kan bekom; of waar persoonlike uitgawes deur die trust betaal word. Volgens MM sal dit plaasvind waar ’n trustee die bevoegdheid behou om vervangende trustees aan te stel; of waar die trustakte vereis dat die beherende trustee altyd deel van ’n kworum moet wees wanneer besluite geneem word; of waar daar geen trusteevergaderings gehou word nie.

6.3 Gevolgtrekking

Opsommenderwys en met verwysing na trusts as boedelbeplanningsinstrumente in die konteks van huwelike (en bepaaldelik huwelike suiwer buite gemeenskap van goedere) sien die posisie soos volg daar uit: Die trust moet na behore bestuur word; beheer oor die trust moet de facto (en de iure) aan al die trustees oorgedra wees; al die trustees moet die trust uit hoofde van hul fidusiêre pligte onafhanklik en in die beste belang van al die trustbegunstigdes bestuur; en die trust mag nie as ’n skema van gewetenlose egskeidingsbeplanning gebruik word nie. Indien aan al hierdie vereistes voldoen word, sal die bates buite die bereik van ’n herverdelingsbevel bly. Die hof het dan geen gronde waarop die trust aangeveg kan word nie.

Alle gades wat suiwer buite gemeenskap van goedere getroud is, word selfs ná die uitspraak in EB v ER met ’n dilemma gekonfronteer. Omdat nie alle trusts wanbestuur of misbruik word nie en nie alle trusts met die oog op die ontduiking van ’n moontlike herverdelingseis opgerig word nie,¹⁷⁶ kan hierdie dilemma aan die hand van die volgende feitestel verduidelik word:

Op advies van hul boedelbeplanner besluit die partye om suiwer buite gemeenskap van goedere te trou. Die rede vir die besluit is dat albei die partye sakepersone is en hul boedels afsonderlik wil hou. Hulle bou hul onderskeie boedels op en vyf jaar ná huweliksluiting rig hulle ’n familietrust op met hulself as inkomstebegunstigdes en kinders gebore uit die huwelik as inkomste- en kapitaalbegunstigdes. Die trustees is die gades, tesame met die boedelbeplanner as onafhanklike trustee. Die trust word behoorlik bestuur. Die trustakte bevat geen bepalings wat een of meer van die trustees met te wye magte beklee nie. Die trustees voer hul pligte met sorg en ywer uit. Die trustboedel groei wesenlik.

Sewe jaar na huweliksluiting word Mevrou swanger en sy verkies om self na haar kinders om te sien, waarop sy ophou werk en ’n tuisteskepper word. As inkomstebegunstigde word sy uit die trust bevoordeel, of Meneer sorg vir haar onderhoud. Die trustboedel groei verder.

Weldra volg daar onmin in die paradys. Mevrou bring baie tyd by die fiksheidsinstrukteur deur. Meneer is gereeld weg van die huis af, vergesel deur sy persoonlike assistent. Die huwelik het onherstelbaar verbrokkel. Mevrou het aan ’n bepaalde lewenstandaard gewoond geraak. Sy wil hê dat die waarde van die trustbates by herverdeling in berekening gebring moet word. Die vraag wat nou ontstaan, is hoe ver die hof se diskresie strek om die waarde van die trustbates in berekening te bring. Het die hof enigsins ’n diskresie in hierdie verband?

By die oorweging van bogenoemde moet drie belangrike aspekte nie uit die oog verloor word nie. Eerstens is die trust nie misbruik nie en is dit behoorlik bestuur. Uit die omstandighede kan ook nie afgelei word dat dit ’n alter ego-trust is nie. Tweedens vorm die trust deel van ’n regmatige boedelbeplanningstruktuur en is daar geen aanduiding dat dit enigsins as gewetenlose egskeidingsbeplanning beskryf kan word nie. Laastens het Mevrou geen gevestigde regte in die trust nie en ook geen reg om in die toekoms uit die trust bevoordeel te word nie.

Ons is van mening dat Mevrou, wat tans ’n tuisteskepper is, haarself in ’n moeilike situasie bevind. Aangesien sy nie sal kan bewys dat die trust misbruik is of dat die trust met ’n ongeoorloofde doel (die vermyding van die herverdelingseis) opgerig is nie, beskik sy nie ingevolge artikel 7 van die Wet op Egskeiding oor ’n remedie waarvolgens die trustbates in berekening gebring kan word nie. Blote bewerings is onvoldoende.

Sy het nie direk of indirek bygedra tot die instandhouding of groei van die boedel van die ander party nie. Sy het wel bygedra tot die groei van die trustboedel, maar die trust is ’n onafhanklike entiteit. Alhoewel artikel 7(5)(d) van die Wet op Egskeiding bepaal dat die hof enige ander faktor in ag mag neem, bly hierdie diskresie steeds beperk deur die vereiste dat sy tot die groei van Meneer se boedel bygedra het en nie bloot tot die groei van die afsonderlike, behoorlik bestuurde trustboedel nie. Die hof kan nie die bestaan van die trust ignoreer bloot omdat dit billik en regverdig sal wees nie. Die hof kan voorts in hierdie geval nie ’n bevel teen die trust as sodanig uitreik nie, aangesien die trust nie ’n party tot die huwelik was nie en die trust ’n onafhanklike regsfiguur is.¹⁷⁷

Die Wet op Egskeiding bied in hierdie verband geen remedie waar die bates van die trust oorweeg kan word nie. Verder kan Mevrou, aangesien die trust ’n diskresionêre trust is en die begunstigdes nie gevestigde regte op inkomste of kapitaal het nie, nie op enige betaling uit die trust aandring nie. Sy het bloot ’n spes om bevoordeel te word. Die trust kan nie verplig word om met die diskresionêre betalings voort te gaan nie, want haar reg as begunstigde op ’n bepaalde betaling vestig maandeliks namate betalings aan haar gemaak word. Hier is geen sprake van ’n regmatige verwagting nie.

Smith¹⁷⁸ voer aan dat die tradisionele benadering van blote “waardebyvoeging” (die Badenhorst-benadering) dikwels in die praktyk tekortskiet. Waardebyvoeging ontaard in ’n suiwer meganiese, wiskundige oefening wat daartoe kan lei dat Mevrou met ’n “leë” vonnis sit indien Meneer se persoonlike bates onvoldoende is om die eis te dek. Smith stel ’n meer deurtastende gemeenregtelike remedie voor, te wete die deurdringing van die trustsluier om die skuldige gade as die “geagte eienaar” (“deemded owner”) van spesifieke bates te verklaar.¹⁷⁹ Indien daar bewys kan word dat die trust bloot as ’n “instrumentaliteit” of vir “gerieflikheidseienaarskap” gebruik word om bates van ’n eis te isoleer, kan die hof die formele vestiging van bates in die trustees ignoreer. Ongelukkig vir Mevrou is dit nie die geval nie.

Die bogenoemde situasie illustreer die kompleksiteit wat ontstaan wanneer ’n regmatige truststruktuur met ’n herverdelingseis bots. Mevrou se posisie is kwesbaar en haar remedies is beperk. Ingevolge artikel 7(4) van die Wet op Egskeiding word die “lewering van dienste” en die “besparing van dienste” uitdruklik erken as indirekte bydraes tot die groei van die ander gade se persoonlike boedel. Selfs al word die trustbates nie direk by die berekening ingesluit nie, kan die hof ’n herverdelingsbevel teen Meneer se persoonlike bates toestaan (waarby die leningsrekening in die trust ingesluit is). Hierdie oplossing is egter grootliks onbevredigend indien Meneer feitlik geen persoonlike boedel het nie.

Hierdie situasie is ’n sprekende voorbeeld van perspektiewe. Uit Mevrou se perspektief is sy remedieloos vir sover dit die trustbates betref. Uit Meneer se perspektief dien die trust sy doel en is die trustbates veilig teen eise van derdes (insluitend Mevrou). ’n Moontlike, alhoewel onbevredigende, oplossing is dat wanneer dit by die toekenning van inkomste of kapitaal kom, die trustakte ’n eenparige besluit vereis om te verhoed dat die oorblywende trustees telkens ’n besluit neem om Mevrou nie te bevoordeel nie. Hierdie oplossing is onbevredigend vanuit die oogpunt van trustadministrasie, aangesien al die trustees altyd oor die verdeling sal moet saamstem. Veral wanneer daar onenigheid tussen trustees bestaan (soos waar twee van die trustees nie meer getroud is nie), kan hierdie bepaling problematies raak en die behoorlike funksionering van die trust belemmer.

Ten slotte moet die vraag na geslagsongelykheid in geldige trusts beantwoord word. Die argument berus op substantiewe gelykheid (EB v ER): selfs waar ’n trust wettig bestuur word, lei die konsentrasie van familiewelvaart in strukture wat effektief deur die man beheer word daartoe dat vroue dikwels ekonomies kwesbaar gelaat word. Die ongelykheid lê daarin dat die regstelsel die formele integriteit van die trust dikwels beskerm ten koste van die vrou se materiële bydrae tot die gesin se totale rykdom.

Die slotsom hiervan is dat substantiewe geregtigheid vir alle vroue nog nie gewaarborg is nie.

 

Bibliografie

Atkin, W.R. (red.). 2015. The international survey of family law. Bristol: Family Law.

—. 2016. The international survey of family law. Bristol: Family Law.

Barratt, A. 2013. “Whatever I acquire will be mine and mine alone”: marital agreements not to share in constitutional South Africa. South African Law Journal, 130(4):688–704.

Bonthuys, E. 2004. Family contracts. South African Law Journal, 142(3):879–901.

—. 2018. Public policy and the enforcement of antenuptial contracts: W v H. South African Law Journal, 135(2):237–48.

—. 2021. Public policy in family contracts, part II: antenuptial contracts. Stellenbosch Law Review, 32(1):3–23.

Bonthuys, E. en A. Coetzee. 2023. The limited judicial discretion to redistribute property in marriages out of community of property: revisiting feminist arguments on intersectionality, women’s work and choice. Stellenbosch Law Review, 34(1):185–209.

Bosman, F. 1978. Huweliksvoorwaardeskontrakte: gister en vandag. Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg, (41):402–18.

Burger, R., M. von Fintel en C. Van der Watt. 2018. Household Social Mobility for Paid Domestic Workers and Other Low-Skilled Women Employed in South Africa. Feminist Economics, 24(3):29–55.

Cameron, E., M. De Waal en P. Solomon. 2018. Honoré’s South African law of trusts. 6de uitgawe. Kaapstad: Juta.

Casale, D. en A. Oyenubi. 2024. Measuring the gender wealth gap in South Africa using individual-level data. South African Journal of Economics, 92(1):80–92.

Clark, B. en B.J. van Heerden. 1989. Asset redistribution on divorce: The exercise of judicial discretion. South African Law Journal, (106):243–9.

Departement van Justisie en Konstitusionele Ontwikkeling. 2017. Chief Master’s Directive 2 of 2017: trusts – dealing with various trust matters. https://justice.gov.za/Master/m_docs/2017-02_CHM-directive.pdf.

De Waal, M.J. 2019. Die soepelheid van die eiendomsbegrip in die trustreg. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (1):25–40.

Du Toit, F. 2007. The fiduciary office of trustee and the protection of contingent trust beneficiaries. Stellenbosch Law Review, 18(3):469–82.

—. 2009. The trustee’s duty of independence. Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg, 72(4):637–53.

—. 2015. Trusts and the patrimonial consequences of divorce: recent developments in South Africa. Journal of Civil Law Studies, 8(2):655–701.

Du Toit, F., B.S. Smith en A. van der Linde. 2023. Fundamentals of South African Trust Law. 2de uitgawe. Durban: LexisNexis.

Hahlo, H.R. 1985. The South African law of husband and wife. 5de uitgawe. Kaapstad: Juta.

Heaton, J. 2005. Striving for substantive gender equality in family law: selected issues. South African Journal on Human Rights, 21(4):547–74.

—. 2015. The extension of mediation, and piercing the trust veneer on divorce in South Africa. In Atkin (red.) 2015.

Heaton, J (red.). 2014. The law of divorce and dissolution of life partnerships in South Africa. Kaapstad: Juta.

Heaton, J. en H. Kruger. 2024. South African family law. 5de uitgawe. Durban: LexisNexis.

Horsten, D.A., en J.A. Robinson. 2010. The quantification of “labour of love”: reflections on the constitutionality of the discretion of a court to redistribute capital assets in terms of section 7(3)–(6) of the South African Divorce Act. Speculum Iuris, 24(1):96–117.

Internasionale Arbeidsorganisasie. 2018. Global Wage Report 2018/2019: what lies beyond gender pay gaps. Genève: International Labour Office.

Janse van Rensburg, C.C., C. Claassen en A. Fourie. 2019. The relationship between marital status and employment in South Africa. Journal of Economic and Financial Sciences, 12(1):1–9.

Kaganas, F. en C. Murray. 1994. Law and women’s rights in South Africa: an overview. Acta Juridica, (1):1–38.

Kommissie insake die Regsonbevoegdhede van Vroue. 1949. Verslag van die Kommissie insake die Regsonbevoegdhede van Vroue. U.G. 18/1949. Pretoria: Staatsdrukker.

Laubscher, R. 2024. Overview of Constitutional Court judgments on the Bill of Rights – 2023. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (2):323–42.

McCausland, D.E. 1952. A new form of antenuptial contract. South African Law Journal, 69:307–11.

Neels, J.L. 2001. Substantiewe geregtigheid, herverdeling en begunstiging in die internasionale familiereg. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (4):692–709.

Olivier, P.A., S. Strydom en G.P.J. van den Berg. 2018. Trustreg en praktyk. 2de uitgawe. Diensuitgawe 5 (Mei 2018) Durban: LexisNexis.

—. 2023. Trust law and practice. 2de uitgawe. Diensuitgawe 8 (April 2023). Durban: LexisNexis.

Rogan, M. 2016. Gender and multidimensional poverty in South Africa: applying to the global Multidimensional Poverty Index (MPI). Social Indicators Research, 126(3):987–1006.

Roodt, C. 1995. Migrerende egpare se huweliksgoedereprobleme: common law- en gemengde regstelsels. Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg, (58):440–60.

Seidman, G.W. 1999. Gendered citizenship: South Africa’s democratic transition and the construction of a gendered state. Gender & Society, 13(3):287–307.

Sinclair, J. 1983. Marriage: is it still a commitment for life entailing a lifelong duty of support? Acta Juridica, 75–96.

Sinclair, J.D. 1984. An introduction to the Matrimonial Property Act 1984. Kaapstad: Juta.

Sinclair, J.D. (met die medewerking van J. Heaton). 1996. The law of marriage. Deel 1. Kenwyn: Juta.

Smith, B.S. 2017. Statutory discretion or common law power? Some reflections on “veil piercing” and the consideration of (the value of) trust assets in dividing matrimonial property at divorce – part two. Journal for Juridical Science, 42(1):1–18.

—. 2023a. Prescient precedent: PAF v SCF (SCA) and a new paradigm for testing whether a trust has been abused to manipulate a spouse’s accrual (or redistribution) liability at divorce. South African Law Journal, 140(4):697–715.

—. 2023b. Trust assets and accrual claims in divorce proceedings: The Supreme Court of Appeal muddies the waters by misconstruing its own precedent – MJK v IIK 2023 2 SA 158 (SCA). Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg, 86(4):491–503.

—. 2024a. The “leading case” that continues to confound: Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (SCA) and the need, in response to Justice Binns-Ward, for a nuanced approach to piercing the veneer of abused trusts at divorce (part 1). Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (1):44–63.

—. 2024b. The “leading case” that continues to confound: Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (SCA) and the need, in response to Justice Binns-Ward, for a nuanced approach to piercing the veneer of abused trusts at divorce (part 2). Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (2):258–71.

—. 2026. Piercing the trust veil at divorce: A constitutionally compliant common law approach to rendering trust assets liable to attachment in satisfaction of matrimonial property claims – part one. Journal for Juridical Science, 51(1):155–87.

Sonnekus, J.C. 1993. Die onbehoorlike van huweliksvoordele en pacta sunt servanda. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (4):774–80.

—. 2003. Herverdelingsdiskresie by egskeiding, ’n deugsame vrou en pacta sunt servanda. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (4):761–75.

—. 2010a. Grense aan kontrakvryheid vir eggenote én voornemende eggenote? (deel 1). Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (1):53–72.

—. 2010b. Huweliksgevolge eindig in die reël met ontbinding van die huwelik? Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (3):626–37.

—. 2022. Regterlike herverdelingsdiskresie vir batedeling by egskeiding beleef ’n heropstanding ondanks grondwetlike bedeling téén arbitrêre ontneming sonder vergoeding. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, (4):603–39.

Statistieke Suid-Afrika. 2018. Labour market dynamics in South Africa, 2017. Verslag 02-11-02. Pretoria: Statistieke Suid-Afrika.

Stein, P. en J. Shand. 1974. Legal values in Western society. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie. 2018. Review of aspects of matrimonial property law. Issue paper 34, project 100E. Pretoria: Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie.

—. 2021. Review of aspects of matrimonial property law. Issue paper 41, project 100E. Pretoria: Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie.

—. 2023. Review of aspects of matrimonial property law. Discussion paper 160, project 100E. Pretoria: Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie.

Suid-Afrikaanse Regskommissie. 1982. Verslag betreffende die huweliksgoederereg: ’n besondere verwysing na die Wet op Huweliksaangeleenthede, 1953, die status van die getroude vrou en die erfreg sover dit die huwelikspartye raak. Pretoria: Suid-Afrikaanse Regskommissie.

—. 1986. Marriages and customary unions of black people report. Verslag, projek 51. Pretoria: Suid-Afrikaanse Regskommissie.

—. 1988. Review of the law of divorce: amendment of section 7(3) of the Divorce Act, 1979. Working paper 26, project 12. Pretoria: Suid-Afrikaanse Regskommissie.

—. 1990. The law of divorce: amendment of section 7(3) of the Divorce Act, 1979. Verslag, projek 12. Suid-Afrikaanse Regskommissie.

Van der Linde, A. 2012. Debasement of the core idea of the trust and the need to protect third parties. Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg, 75(3):371–88.

Van Niekerk, P.A. 1999. A practical guide to patrimonial litigation in divorce actions. Losblad. Durban: LexisNexis.

Van Schalkwyk, L.N. 1993. Webster v Webster 1992 3 SA 729 (OK). De Jure, 26:201–7.

—. 2008. Badenhorst v Badenhorst 2005 2 SA 253 (K); 2006 2 SA 255 (HHA). De Jure, 41:209–14.

Voet, J. 1698–1704. Commentarius ad Pandectas. Den Haag. Geraadpleegde Engelse vertaling: P. Gane (vert.), The selective Voet: being the commentary on the Pandects [Paris edition of 1829]. 1955–58. Durban: Butterworth.

Regspraak

Amar v Amar 1999 3 SA 604 (W)

Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (HHA)

Barkhuizen v Napier 2007 5 SA 323 (KH)

Barnard v Barnard 2000 3 SA 741 (K)

BC v CC 2012 5 SA 562 (OKP)

Beadica 231 CC v Trustees for the time being of the Oregon Trust 2020 5 SA 247 (KH)

Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A)

Beira v Beira 1990 3 SA 802 (W)

Bezuidenhout v Bezuidenhout 2005 2 SA 187 (HHA)

Buttner v Buttner 2006 1 All SA 429 (HHA)

Bwanya v Master of the High Court 2022 3 SA 250 (KH)

Childs v Childs 2003 3 SA 138 (K)

CIR v Estate Sive 1955 1 SA 249 (A)

City Council of Pretoria v Walker 1998 2 SA 363 (KH)

Coetzee v Peet Smith Trust 2003 5 SA 674 (T)

DCM v CCM 2025 3 All SA 291 (HHA)

De Vries v De Vries 2007 JOL 20888 (K)

DHB v CSB 2024 8 BCLR 1080 (KH)

DM v CM 2022 6 SA 255 (GJ)

EA v EC 2012-10-25 saaknr. 09/25924 (GSJ)

EB (born S) v ER (born B); KG v Minister of Home Affairs 2024 1 BCLR 16 (KH)

Edelstein v Edelstein 1952 3 SA 1 (A)

Esterhuizen v Esterhuizen 1999 1 SA 492 (K)

GD v Minister of Home Affairs 2025 5 SA 438 (OKGq)

Gumede v President of the Republic of South Africa 2009 3 SA 152 (KH)

Harksen v Lane 1997 11 BCLR 1489 (KH)

Holomisa v Holomisa 2019 2 BCLR 247 (KH)

Honey v Honey 1992 3 SA 609 (W)

Jordaan v Jordaan 2001 3 SA 288 (K)

JRM v VVC 2024 3 All SA 853 (GP)

JW v CW 2012 2 SA 529 (NKK)

Katz v Katz 1989 3 SA 1 (A)

KG v Minister of Home Affairs 2022 5 SA 478 (GP)

Kretschmer v Kretschmer 1989 1 SA 566 (W)

Kritzinger v Kritzinger 1989 1 SA 67 (A)

Lagesse v Lagesse 1992 1 SA 173 (D)

Land and Agricultural Bank of South Africa v Parker 2005 2 SA 77 (HHA)

Lupacchini v Minister of Safety and Security 2010 6 SA 457 (HHA)

Mahlangu v Minister of Labour 2021 2 SA 54 (KH)

MJK v IIK 2023 2 SA 158 (HHA)

Nieuwoudt v Vrystaat Mielies (Edms) Bpk 2004 3 SA 486 (HHA)

PAF v SCF 2022 6 SA 162 (HHA)

Pringle v Pringle 2009-03-27 saaknrs. H36/2006 en 18754/2007 (Oostelike Rondgaande Plaaslike Afdeling)

RD v TD 2014 4 SA 200 (GP)

REM v VM 2017 3 SA 371 (HHA)

RVB v JVB 2025 4 SA 297 (FB)

SH v SH 2024-4-17 saaknr. 12415/22 (GP)

Singh v Ramparsad 2007 3 SA 445 (D)

Sithole v Sithole 2021 6 BCLR 597 (KH)

ST v CT 2018 5 SA 479 (HHA)

Steyn v Blockpave (Pty) Ltd 2011 3 SA 528 (FB)

Tijmstra v Blunt-MacKenzie 2002 1 SA 459 (T)

Union Government (Minister of Finance) v Larkan 1916 AD 212

Van der Merwe v Hydraberg Hydraulics; Van der Merwe v Bosman 2010 5 SA 555 (WKK)

Van Greune v Van Greune 2013 JDR 2366 (GNP)

Van Gysen v Van Gysen 1986 1 SA 56 (K)

Van Zummeren v Van Zummeren 1997 1 All SA 91 (OK)

Van Zyl v Kaye 2014 4 SA 452 (WKK)

VJV v Minister of Social Development 2023 6 SA 87 (KH)

Volks v Robinson 2005 5 BCLR 446 (KH)

W v H 2017 1 SA 196 (WKK)

Women’s Legal Centre Trust v President of Republic of South Africa 2022 5 SA 323 (KH)

WT v KT 2015 3 SA 574 (HHA)

Wetgewing

Civil Union Act 17 van 2006

Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996

Hindu Marriage Act 25 van 1955

Huwelikswet 25 van 1961

Inkomstebelastingwet 58 van 1962

Insolvensiewet 24 van 1936

Matrimonial Causes Act 33 van 1985 (Zimbabwe)

Registrasie van Aktes Wet 47 van 1937

Swart Administrasie Wet 38 van 1927

Transkei Marriage Act 21 van 1979

Vierde Algemene Regswysigingswet 132 van 1993

Wet op Boedelbelasting 45 van 1955

Wet op die Beheer oor Trustgoed 57 van 1988

Wet op Egskeiding 70 van 1979

Wet op Erkenning van Gebruiklike Huwelike 120 van 1998

Wet op Gesinsgeweld 116 van 1988

Wet op Huweliksaangeleenthede 37 of 1953

Wet op Huweliksgoedere 88 van 1984

Wysigingswet op Egskeiding 1 van 2024

Wysigingswet op Geregtelike Aangeleenthede 12 van 2020

Wysigingswet op Huweliks- en Huweliksgoederereg 3 van 1988

Wysigingswet op Huweliksgoedere 91 van 1986

Internasionale regsinstrumente

Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW)

Protocol to the African Charter on Human and Peoples’ Rights on the Rights of Women in Africa (Maputo-protokol)

 

Eindnotas

¹ Sinclair (1983:81). Die aanhaling binne die aanhaling word toegeskryf aan Stein en Shand (1974:87).

² DCM v CCM 2025 3 All SA 291 (HHA) par. 21; EB v ER 2024 2 SA 1 (KH) par. 108. Sien ook Sonnekus (2022:604); Sonnekus (2010a:56).

³ ’n Bespreking van die verdeling van die boedels waar die huwelik ontbind word deur die dood van een van die gades vorm nie deel van hierdie artikel nie.

⁴ Sonnekus (2022:610).

⁵ Bezuidenhout v Bezuidenhout 2005 2 SA 187 (HHA) par. 21.

⁶ Sonnekus (2022:604, 610); Sonnekus (1993:779–80); Sonnekus (2003:761) en Sonnekus (2010a:57). Sien egter Bonthuys en Coetzee (2023:194–5) oor die minderheidsuitspraak van Sachs R in Volks v Robinson 2005 5 BCLR 446 (KH).

⁷ Wet op Huweliksgoedere 88 van 1984.

⁸ Bosman (1978:416) verduidelik dat voornemende gades nog altyd ’n wyer keuse gehad het en verklaar soos volg: “Dit is duidelik dat daar deur die jare ’n verstarring in ons huweliksgoederereg vir sover dit huweliksvoorwaardekontrakte betref, plaasgevind het. Die feit dat ons reg soepel genoeg is om byna enige vorm van huweliksvoorwaardekontrak te akkommodeer, is heeltemal uit die oog verloor. Kritiek teen ons huweliksgoederereg is dikwels gebaseer op die verkeerde veronderstelling dat ’n huwelik op huweliksvoorwaardes noodwendig ’n huwelik volgens die standaard huweliksvoorwaardekontrak beteken, terwyl die eintlike probleem daarin geleë is dat daar nie ’n huweliksvoorwaardekontrak in die praktyk ontwikkel is om tred te hou met veranderde ekonomiese en sosiale omstandighede in die Suid-Afrikaanse samelewing nie.” Sy skryf hierdie stagnasie toe aan die herhaling van standaardvoorbeelde in notariële boeke en gedrukte vorms sedert 1844.

⁹ Van Niekerk (1999:par. 1.2).

¹⁰ Artt. 2–10 van die Wet op Huweliksgoedere. Soos hierbo vermeld, kon gades voor 1984 enige huweliksgoederebedeling beding, ook die aanwasbedeling. Dit is inderdaad reeds in 1952 deur McCausland aanbeveel (1952:310).

¹¹ Voet 23.4.59; Union Government v Larkan 1916 AD 212 214; Edelstein v Edelstein 1952 3 SA 1 (AD) 15.

¹² Art. 2 van die Wet op Huweliksgoedere.

¹³ Voor 1984 was die gekose huweliksgoederebedeling tydens die bestaan van die huwelik onveranderlik (Hahlo (1985:273)).

¹⁴ Voor 1984 was die gekose huweliksgoederebedeling tydens die bestaan van die huwelik onveranderlik (Hahlo (1985:273)).

¹⁵ Registrasie van Aktes Wet 47 van 1937. Wysigings deur gades buite art. 21(1) val buite die bestek van hierdie bespreking. Sien in hierdie verband VVC v JRM 2026 3 BCLR 234 (KH) par. 122; Honey v Honey 1992 3 SA 609 (W); en DHB v CSB 2024 8 BCLR 1080 (KH).

¹⁶ Ingevolge die gemenereg kon gades die maritale mag van die man slegs deur ’n huweliksvoorwaardekontrak uitsluit. Hoewel die maritale mag in alle huwelike aangegaan ná 1 November 1984 deur art. 11 van die Wet op Huweliksgoedere afgeskaf is, is die artikel nie terugwerkend van toepassing gemaak nie. Gades in bestaande huwelike kon egter gedurende ’n vensterperiode van twee jaar die maritale mag in hul huwelik deur middel van ’n nahuwelikse notariële kontrak afskaf (art. 25(2)). Hierdie bepalings was oorspronklik nie op swart siviele huwelike van toepassing nie, maar dit is met ingang van 2 Desember 1988 reggestel deur die Wysigingswet op Huweliks- en Huweliksgoedere 3 van 1988, wat ook ’n beperkte vensterperiode vir verandering ingesluit het. Die maritale mag is eers vir bestaande huwelike in geheel afgeskaf deur art. 29 van die Vierde Algemene Regswysigingswet 132 van 1993.

¹⁷ In die gemenereg bring ’n egskeiding ’n einde aan die wedersydse onderhoudsplig tussen gades (Hahlo (1985:354)). Art. 10 van die Wet op Huweliksaangeleenthede 37 van 1953 het aan die howe die bevoegdheid verleen om by egskeiding ’n onderhoudsbevel teen ’n skuldige party te verleen. Tans word die onderhoudsverpligtinge van gades ná egskeiding deur art. 7 van die Wet op Egskeiding 70 van 1979 beheer.

¹⁸ Art. 21(2) van die Wet op Huweliksgoedere het voorsiening gemaak vir ’n vensterperiode van twee jaar waarin bestaande huweliksvoorwaardekontrakte gewysig kon word deur die registrasie van ’n notariële kontrak sonder verdere tussenkoms van die howe. Die oorspronklike tydperk van twee jaar is later deur die Wysigingswet op Huweliksgoedere 91 van 1986 vir nog twee jaar verleng.

¹⁹ Swart siviele huwelike aangegaan ingevolge art. 22(6) van die Swart Administrasie Wet 38 van 1927 voor 1988 was ipso iure buite gemeenskap van goedere, tensy die gades ’n skriftelike verklaring tot die teendeel gemaak het. Hierdie bepaling is verwyder deur die Wysigingswet op Huweliks- en Huweliksgoederereg met ingang van 2 Desember 1988. Huwelike voor hierdie datum is eers in lyn gebring na die Konstitusionele Hof se uitspraak in Sithole v Sithole 2021 6 BCLR 597 (KH) par. 47, waarin bevind is dat die onderskeid tussen swart siviele huwelike voor en ná 1988 ongrondwetlik is. By implikasie het die diskresie ingevolge art. 7(3) as oorbodig weggeval, aangesien daar deling van die huweliksbates is omdat die huwelik nou binne gemeenskap van goedere is (Bonthuys en Coetzee (2023:186)). Sedertdien geld dieselfde verstekreëls vir die huweliksgoederebedeling van alle siviele huwelike.

²⁰ Art. 7(3) van die Wet op Egskeiding soos geïnterpreteer deur die Konstitusionele Hof in EB (born S) v ER (born B); KG v Minister of Home Affairs 2024 1 BCLR 16 (KH). Die herverdelingsremedie ten opsigte van Moslemhuwelike word sedert 14 Mei 2024 afsonderlik deur art. 7(3A) van die Wet op Egskeiding gereël.

²¹ Bonthuys en Coetzee (2023:188).

²² Kaganas en Murray (1994:11–12).

²³ Kaganas en Murray (1994:16).

²⁴ Kaganas en Murray (1994:14).

²⁵ Kaganas en Murray (1994:14, 16).

²⁶ Bonthuys en Coetzee 2023:189.

²⁷ Bonthuys en Coetzee (2023:189) met spesifieke verwysing na die samevloei van diskriminasie teen Swart vroue op grond van geslag, kleur, kultuur, godsdiens en klas.

²⁸ Bonthuys en Coetzee (2023:197); en Barratt (2013:703).

²⁹ Bonthuys en Coetzee (2023:190).

³⁰ Barratt (2013:689).

³¹ Casale en Oyenubi (2024:91).

³² Barratt (2013:689); Bonthuys en Coetzee (2023:193).

³³ Verslag van die Kommissie insake die Regsonbevoegdhede van Vroue UG 18 van 1949. Sien ook MKHausland (1952:307).

³⁴ Kaganas en Murray (1994:10).

³⁵ Kaganas en Murray (1994:10). Sien die bespreking hierbo aangaande die afskaffing van die maritale mag en gadeonderhoud met egskeiding.

³⁶ Kaganas en Murray (1994:8). Met huwelike binne gemeenskap van goedere en huwelike buite gemeenskap van goedere met insluiting van die aanwasbedeling is daar ipso iure ’n deling van huweliksgoedere met egskeiding.

³⁷ Heaton en Kruger (2024:115).

³⁸ Heaton en Kruger (2024:111); Heaton (red.) (2014:98); Hahlo (1985:439, 289).

³⁹ Heaton (red.) (2014:100); Bonthuys (2021:3). Buiten die herverdelingsdiskresie, is daar ’n paar uitsonderings ingevolge die Wet op Egskeiding: (i) indien die partye ’n skikkingsakte tot die teendeel aangaan (art. 7(1)); (ii) indien die hof ’n verbeurdverklaringsbevel uitreik (art. 9(1)); en/of (iii) indien die hof ’n gadeonderhoudsbevel ingevolge ’n art. 7(2) maak. Die uitsondering oor huishoudelike noodsaaklikhede word vir huidige doeleindes geïgnoreer.

⁴⁰ ’n Versoek tot ’n herverdeling deur een van die partye word vereis en die hof kan nie mero motu ’n diskresie uitoefen nie.

⁴¹ Die huweliksvoorwaardekontrak is net een faktor (HC V KH 2025 1 SA 426 (GP) par. 78). Sien ook Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A) 788G; Bezuidenhout v Bezuidenhout 2005 2 SA 178 (HHA) par. 23; Heaton en Kruger (2024:179).

⁴² Art. 7(4) maak voorsiening vir bydraes in verskeie vorme: deur die lewering van dienste, die besparing van uitgawes, of op enige ander wyse. Die bydrae hoef nie finansieel te wees nie en kan enige vorm aanneem, insluitend bydraes as tuisteskepper en kinderversorger (HC V KH par. [77]; Bezuidenhout v Bezuidenhout par. [28]; Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A) 997F–G; Buttner v Buttner [2006] 1 All SA 429 (HHA); en Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (HHA) par. 31 waar die hof die sukses van die man se besigheid aan die sukses van die huwelik gekoppel het). Die vereiste in Kritzinger v Kritzinger 1989 1 SA 67 (AD) dat ’n positiewe aksie vereis word, word tereg deur Heaton (red.) (2014:102–103) gekritiseer.

⁴³ Daar moet ’n verband wees tussen die bydrae van die een gade en die groei of onderhoud van die ander se boedel (Heaton en Kruger (2024:177); Katz v Katz 1989 3 SA 1 (AD) 15C–D).

⁴⁴ Die Kommissie vir Geslagsgelykheid het in die Konstitusionele Hof se uitspraak in EB v ER betoog dat art. 7(3) nie ’n wonderkuur is nie en dat verdere regshervorming noodsaaklik is (par. 93).

⁴⁵ Ander faktore wat howe oorweeg het, was die impak van die bevel op die oorlewing van ’n besigheid en die impak wat die verkoop van ’n eiendom sal hê op die sekuriteit vir kredietfasiliteite van ’n gade (Bezuidenhout v Bezuidenhout 2005 2 SA 187 (HHA)).

⁴⁶ Art. 7(5).

⁴⁷ Wangedrag van die partye is een faktor wat in ag geneem kan word, maar die howe is konserwatief in hierdie verband, tensy die wangedrag grof en langdurig was (Heaton (red.) (2014:104); Buttner v Buttner [2006] 1 All SA 429 (HHA); Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A) 994–5). Die presiese omvang van die regterlike diskresie is kontroversieel (Kretschmer v Kretschmer 1989 1 SA 566 (W) 579H–I; Beira v Beira 1990 3 SA 802 (W) 807E–G; Van Schalkwyk (1993:203–6); Heaton en Kruger (2024:180)).

⁴⁸ In Beira v Beira 1990 3 SA 802 (W) is dit nie ingesluit nie, maar in Jordaan v Jordaan 2001 3 SA 288 (C) en Van Zummeren v Van Zummeren [1997] 1 All SA 91 (E) is dit wel ingesluit.

⁴⁹ In Katz v Katz 1989 3 SA 1 (A) 17I byvoorbeeld is 20% van die man se bates aan die vrou oorgedra.

⁵⁰ EB v ER par. 100.

⁵¹ Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A) 1001.

⁵² Sien onder meer MB v AB (32083/2021) [2024] ZAGPJHC 743 (26 Julie 2024); Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A) 1001E–F; en Childs v Childs 2003 3 SA 138 (C), waar ’n derde oorbetaal is; Bezuidenhout v Bezuidenhout 2005 2 SA 178 (HHA) par. [36] waar dit 40% was; en Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (HHA) en Buttner v Buttner [2006] 1 All SA 429 (HHA) waar die helfte as billik en regverdig beskou is.

⁵³ Sonnekus (2010a:70).

⁵⁴ Beaumont v Beaumont 1987 1 SA 967 (A) 987G–I. Die beperkte moontlikheid sou uiteraard mettertyd in onbruik verval namate gades getroud voor 1984 uitsterf (EB v ER parr. 95–96).

⁵⁵ Hahlo (1985:384).

⁵⁶ Sien onder meer Sinclair (1984:48–50); Sinclair (assisted by Heaton) (1996:144). Heaton (2005:554–7); Clark en Van Heerden (1989:234); Bonthuys (2004:895–6). Die Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie het in 1988 oorspronklik voorgestel dat die regterlike diskresie nie datumgebonde behoort te wees nie (1988 Working Paper 26 (Project 12) Review of the Law of Divorce: Amendment of section 7(3) of the Divorce Act, 1979). Hierdie voorstel is nie in die finale verslag opgeneem nie (1990 Project 12 Report on the Review of the Law of Divorce: Amendment of section 7(3) of the Divorce Act, 1979). Die argument vir die behoud van die beperking was dat ’n regterlike diskresie sal inmeng met die kontraktuele voorkeure vir algehele boedelskeiding soos vervat in die huweliksvoorwaardekontrak met die aangaan van die huwelik (1.3.10 van die 1990 Verslag; Sinclair (assisted by Heaton) (1996:145); Barratt (2013:691)).

⁵⁷ Die Suid-Afrikaanse Regshervormingskommissie (2023: par. 4.128; 4.1129 en 4.130) lys verskeie opsies rakende die verandering van art. 7(3), maar ondersteun ’n algehele regterlike diskresie nieteenstaande die gekose huweliksgoederebedeling.

⁵⁸ Bonthuys en Coetzee (2023:196); Barratt (2013:695).

⁵⁹ Bonthuys en Coetzee (2023:196); Barratt (2013:695).

⁶⁰ Bonthuys en Coetzee (2023:195).

⁶¹ Heaton (red.) (2014:100 vn. 275).

⁶² Bonthuys (2021:22) argumenteer dat die openbare belang in die lig van die consortium onmis vitae-beginsel wat in die huweliksverhouding van toepassing is ’n groter rol moet speel met huweliksvoorwaardekontrakte. Die partye behoort uberrimae fidei op te tree om billikheid te bewerkstellig, wat problematies is weens geslagsverwagtings, onsekerheid en die tydsverloop tussen ondertekening en afdwinging van die huweliksvoorwaardekontrak (5;8;22–23).

⁶³ 2018 5 SA 479 (HHA). Die uitspraak van die hof a quo is gerapporteer as W v H 2000 3 SA 741 (K). Vir ’n bespreking van die sake, sien Bonthuys (2018:246); en Barratt (2013:696).

⁶⁴ Bonthuys (2018:242–3). Sy pleit vir bona fides en ’n spesiale verpligting tot openbaarmaking as moontlike oplossings vir die probleem (Bonthuys (2018:245–6)).

⁶⁵ 2000 3 SA 741 (K).

⁶⁶ Heaton (red.) (2014:110–11).

⁶⁷ ’n Volledige bespreking hiervan val buite die bestek van hierdie artikel. Sien EA v EC [2012] ZAGPJHC 219 par. 22; JW v CW 2012 2 SA 529 (NKK); en RD v TD 2014 4 SA 200 (GP). Sien verder Barratt (2013:687–8); Kritzinger v Kritzinger 1989 1 SA 67 (A); en Van Gysen v Van Gysen 64.

⁶⁸ Art. 7(3)(b) in die Wet op Egskeiding. Sien eindnota 18 rakende die huweliksgoederebedeling binne gemeenskap van goedere wat by verstek vir swart huwelike geld.

⁶⁹ 2019 2 BCLR 247 (KH) par. 35.

⁷⁰ Dit sluit in die wysigings ingevolge die Wysigingswet op Geregtelike Aangeleenthede 12 van 2020 na verskeie hofuitsprake.

⁷¹ Gumede v President of the Republic of South Africa 2009 3 SA 152 (KH).

⁷² Barratt (2013:681).

⁷³ 2022 5 SA 323 (KH).

⁷⁴ Daar is statutêre erkenning van hierdie huwelike wat wetgewing van toepassing maak op sodanige gades. Hierdie aspek val egter buite die bestek van die artikel. Sien onder meer die Wet op Gesinsgeweld 116 van 1998 en die Wet op Boedelbelasting 45 van 1955.

⁷⁵ 2007 3 SA 445 (D).

⁷⁶ In Indië word daar statutêr in die Hindu Marriage Act 25 van 1955 voorsiening gemaak vir ’n Hindoe-egskeiding in beperkte omstandighede, maar dit is nie die geval in Suid-Afrika nie.

⁷⁷ Art. 5A van die Wet op Egskeiding. Sien ook Amar v Amar 1999 3 SA 604 (W).

⁷⁸ Die Konstitusionele Hof se uitspraak hanteer ook die ongrondwetlikheid van die onbeskikbaarheid van art 7(3) ten tyde van die dood van een van die gades (soos ontstaan het uit die uitspraak in EB (born S) v ER (born B)), maar dit val buite die bestek van hierdie bespreking. Vir ’n algemene bespreking van die Konstitusionele Hof se uitspraak, sien Laubscher (2024:325–7).

⁷⁹ 1997 11 BCLR 1489 (KH) par. 52.

⁸⁰ Indien die differensiasie op ’n spesifieke gelyste grondwetlike rede gegrond is, word aanvaar dat die diskriminasie bewys is. Indien dit nie op een van die gelyste gronde gebaseer is nie, hang dit daarvan af of die differensiasie objektief gebaseer is op eienskappe wat die potensiaal het om die fundamentele menswaardigheid van persone te benadeel, of om hulle op ’n vergelykbare ernstige wyse nadelig te beïnvloed.

⁸¹ Indien die diskriminasie op ’n gelyste grond berus, word onbillikheid vermoed. Indien die diskriminasie op ’n ongespesifiseerde grond berus, sal onbillikheid deur die eiser bewys moet word.

⁸² 2022 5 SA 478 (GP) wat verwys is na die Konstitusionele Hof se uitspraak in EB v ER.

⁸³ Art. 9(1) bepaal: “Elkeen is gelyk voor die reg en het die reg op gelyke beskerming en voordeel van die reg.”

⁸⁴ Dit sluit in siviele huwelike buite gemeenskap van goedere, wins en verlies gesluit voor 1984; Swart huwelike buite gemeenskap van goedere ingevolge die Swart Administrasie Wet voor die 1988-wysigings; huwelike voltrek in die voormalige tuislande en Moslemhuwelike wat nie voorsiening maak vir enige vorm van deling nie (par. [99]–[100]). Die hof wys daarop dat die enigste huwelike wat nie hierdie patroon volg nie, gebruiklike huwelike is, maar dat daar spesifieke redes daarvoor is, soos bespreek in Gumede (born Shange) v President of the Republic of South Africa 2009 3 SA 152 (KH) (par. 99).

⁸⁵ Par. 104.

⁸⁶ Parr. 105, 113.

⁸⁷ Die hof steun in dié verband op Barkhuizen v Napier 2007 5 SA 323 (KH) (par. 105) en Beadica 231 KH v Trustees for the Time Being of the Oregon Trust 2020 5 SA 247 (KH) (par. 106).

⁸⁸ Parr. 105–107.

⁸⁹ Par. 108. Hoewel die Kommissie vir Geslagsgelykheid aangevoer het dat daar jurisdiksies is waar beduidende regterlike inmenging toegelaat word met die verdeling van boedels met egskeidings, is daar ander waar dit beperk is (par. 108).

⁹⁰ Par. 109. Hoewel daar getuienis was dat jong verliefde mense onwyse kontraktuele keuses maak, is dit nie irrasioneel van die wetgewer om potensiële gades aan te spoor om rasioneel te wees wanneer hulle belangrike langtermynbesluite neem nie (par. 109).

⁹¹ Par. 110. Die verskillende menings oor die gewig wat aan huishoudelike keuses gegee moet word, spruit uit die meerderheids- en minderheidsuitsprake in Volks v Robinson 2005 5 BCLR 446 (KH) en Bwanya v Master of the High Court 2022 3 SA 250 (KH).

⁹² Par. 113. Die hof verwerp spesifiek die keuseargument, maar dit sal in die bespreking van art. 9(3) behandel word.

⁹³ Art. 9(3): “Die staat mag nie regstreeks of onregstreeks onbillik teen iemand diskrimineer op een of meer gronde nie, met inbegrip van ras, geslagtelikheid, geslag, swangerskap, huwelikstaat, etniese of sosiale herkoms, kleur, seksuele georiënteerdheid, ouderdom, gestremdheid, godsdiens, gewete, oortuiging, kultuur, taal en geboorte.”

⁹⁴ Die Konstitusionele Hof verwerp die bevinding van die hof a quo dat die diskriminasie gegrond was op die verskil wat gemaak is as gevolg van die datum van die huwelik (par. 114).

⁹⁵ Par. 128.

⁹⁶ Parr. 115–116 saamgelees met par 127.

⁹⁷ Par. 115.

⁹⁸ Par. 120. Die hof steun in hierdie verband op verskeie sake: City Council of Pretoria v Walker 1998 2 SA 363 (KH;, Mahlangu v Minister of Labour 2021 2 SA 54 (KH); en VJV v Minister of Social Development [2023] ZAKH 21 (parr. 117–119). Deur die herverdelingsdiskresie te beperk, het die wetgewer ’n spesifieke groep gades uitgesluit (par. 124).

⁹⁹ Die hof verwys met goedkeuring na Seidman (1999:291); Rogan (2016:995); en Burger, Von Fintel en Van der Watt (2018:121 by vnn. 101–103). Sien ook verwysings na Statistieke Suid-Afrika Labour Market Dynamic in South Africa, 2017 Tafel 4.12 (121 vn. 105) en Jansen van Rensburg, Claassen en Fourie (2019:122 vn. 106).

¹⁰⁰ Par. 121.

¹⁰¹ Par.[121.

¹⁰² Met verwysing na die Internasionale Arbeidsorganisasie se Global Wage Report 2018/2019 xiv (par. 121).

¹⁰³ Par. 122. Sien ook JRM v VVC (Pretoria Attorneys Association as Amicus Curiae)

[2024] 3 All SA 853 (GP) par. 1.

¹⁰⁴ Par. 122.

¹⁰⁵ Par. 122.

¹⁰⁶ Par. 123.

¹⁰⁷ Par. 128.

¹⁰⁸ Par. 130.

¹⁰⁹ Par. 131]

¹¹⁰ Par. 132 saamgelees met par. 129.

¹¹¹ Par. 133.

¹¹² Die hof verwys spesifiek met goedkeuring na Engeland en Kanada en die Kommissie vir Geslagsgelykheid se argument dat die Suid-Afrikaanse posisie uit die pas is met vergelykbare jurisdiksies is soos Kenia, Engeland en Wallis, Kanada en Nieu-Seeland (parr. 133, 136 en 91).

¹¹³ Die hof verwys met goedkeuring na die Kommissie vir Geslagsgelykheid se betoog dat twee internasionale instrumente substantiewe gelykheid, met inbegrip van gelyke bateverdeling, voorstaan en afwyking van onbillike huweliksvoorwaardekontrakte magtig (parr. 136, 89–90): die Suid-Afrikaanse vereistes ingevolge die Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW) om alle vorme van diskriminasie teen vroue uit te skakel en om te verseker dat vroue wat in ’n ongelyke bedingingsposisie verkeer, dieselfde regsbeskerming geniet as mans (par. 136, saamgelees met parr. 87–88 en 92); en art. 7(d) van die Afrika-unie se Maputo-protokol wat gelyke verdeling van huweliksgoedere voorstaan (par. 136 saamgelees met par. 89).

¹¹⁴ Par. 137.

¹¹⁵ Art. 36(1) “Die regte in die Handves van Regte kan slegs kragtens ’n algemeen geldende regsvoorskrif beperk word in die mate waarin die beperking redelik en regverdigbaar is in ’n oop en demokratiese samelewing gebaseer op menswaardigheid, gelykheid en vryheid, met inagneming van alle tersaaklike faktore, met inbegrip van – (a) die aard van die reg; (b) die belangrikheid van die doel van die beperking; (c) die aard en omvang van die beperking; (d) die verband tussen die beperking en die doel daarvan; en (e) ’n minder beperkende wyse om die doel te bereik.

(2) Behalwe soos in subartikel (1) of in enige ander bepaling van die Grondwet bepaal, mag geen regsvoorskrif enige reg wat in die Handves van Regte verskans is, beperk nie.”

¹¹⁶ Par. 138.

¹¹⁷ Hierdie argumente word in die eindnotas weergegee.

¹¹⁸ Par. 139. Die Gautengse Prokureursvereniging betoog dat die beperking van die art. 7(3) remedie grondwetlik regverdigbaar is en dat die uitbreiding sal neerkom op ’n onregverdigbare arbitrêre ontneming van bates wat art. 25(1) van die Grondwet sal oortree [98]. Dit is ook kritiek wat Sonnekus (2022:605, 617) geopper het.

¹¹⁹ Par. 140. In die woorde van die hof a quo: onsekerheid word verkies bo die “irremediable harshness that may flow from denying such a remedy” (par. 78). Die Gautengse Prokureursvereniging se argument was dat die uitbreiding van die herverdelingsdiskresie onsekerheid in die kontraktereg sal veroorsaak wat teenstrydig is met die heerskappy van die reg, ook omdat kontrakteervryheid die grondwetlike waarde van waardigheid weerspieël (par. 99). Sien ook Sonnekus (2022:607).

¹²⁰ Par. 141. Die Gautengse Prokureursvereniging argumenteer dat daar reeds genoeg beskerming in die bestaande kontrakteerbeginsels is op grond van openbare beleid wat vroue in ’n swakker onderhandelingsposisie beskerm (par. 99). Die hof wys egter daarop dat daar geen saak is waar ’n huweliksvoorwaardekontrak tersyde gestel is op grond van openbare beleid nie (par. 141). Die hof a quo het ook spesifiek gemeld dat hierdie bestaande moontlikhede die gade steeds ekonomies afhanklik hou van die ander gade en dat dit onregverdigbaar is in die geval waar ’n gade tot die uitbreiding van die ander gade se boedel bygedra het. ’n Herverdelingsbevel erken die bydrae van die een gade tot die ander se boedel en respekteer en beskerm sodoende daardie gade se reg op menswaardigheid (par. 77).

¹²¹ Par. 142. Die Gautengse Prokureursvereniging betoog dat die uitbreiding van die toepassing van art. 7(3) nie die posisie van krediteure aanspreek wat gesteun het op die geregistreerde huweliksvoorwaardekontrak en wat benadeel kan word indien die gade ’n substantiewe persentasie van sy bates verloor met ’n herverdelingsbevel nie (par.[100). Sonnekus (2022:610, 613) opper twee interessante argumente wat nie in die hof behandel is nie: eerstens, dat die herverdelingsdiskresie ’n impak op erfopvolging mag hê; en tweedens, dat daar betoog kan word dat die gade ’n skyn verwek het met huweliksluiting dat sy ingestem het tot die huweliksvoorwaardekontrak. Die leer van estoppel behoort haar derhalwe te verhoed om nou tot die nadeel van die ander party te handel.

¹²² Par. 143.

¹²³ Par. 150.

¹²⁴ 2025 4 SA 297 (FB) par. 26, 33.

¹²⁵ (2252/2024) [2025] ZAECQBHC 1 (4 Februarie 2025).

¹²⁶ In Lagesse v Lagesse 1992 1 SA 173 (D) het die hof ’n art. 7(3) herverdelingsbevel uitgereik, maar nie in Esterhuizen v Esterhuizen 1999 1 SA 492 (K) nie.

¹²⁷ SH v SH 2024-4-17 saaknr. 12415/22 (GP).

¹²⁸ Heaton en Kruger (2024: 176).

¹²⁹ Sonnekus (2022:607).

¹³⁰ Olivier e.a. (2018:6–28).

¹³¹ Die belang van hierdie vraag word duidelik wanneer daar na die rits uitsprake gekyk word waarin hierdie vraag geopper is. Sien as voorbeelde: Jordaan v Jordaan 2001 3 SA 288 (K) (hierna Jordaan); en Badenhorst v Badenhorst 2006 2 SA 255 (HHA) (hierna Badenhorst). Hierdie vraag duik ook gereeld binne die konteks van trusts en aanwaseise op. Sien Pringle v Pringle (H36/2006, 18754/2007) [2009] ZAWCHC 207 (27 Maart 2009)(hierna Pringle); Van Greune v Van Greune 2013 JDR 2366 (GP); BC v KH 2012 5 SA 562 (OKP); WT v KT 2015 3 SA 574 (HHA); M v M 2022 6 SA 255 (SGJ); PAF v SCF 2022 6 SA 162 (HHA) (hierna PAF) en MJK v IIK 2023 2 SA 158 (HHA) (hierna MJK).

¹³² Inter vivos-trusts word om verskeie ander redes, as deel van ’n boedelbeplanningstruktuur, aangewend, waarby belastingoorwegings, besigheidsdoeleindes en die ontvangs van erflatings inbegrepe is.

¹³³ Hierdie posisie is bevestig in Land and Agricultural Bank of South Africa v Parker 2005 2 SA 77 (HHA) (hierna Parker) par. 10, asook Lupacchini v Minister of Safety and Security 2010 6 SA 457 (HHA) par. 1. Ongelukkig het ons howe ook in die verlede bygedra tot die foutiewe standpunt dat ’n trust wel oor regspersoonlikheid beskik: Sien die sake soos bespreek in Du Toit e.a. (2023:6). Sien verder ook Olivier e.a. (2018:3–40). Daar moet vermeld word dat bepaalde wetgewing wel die trust as ’n persoon vir doeleindes van daardie wetgewing identifiseer. Voorbeelde hiervan is art. 1 van die Inkomstebelastingwet 58 van 1962 en art. 1 van die Insolvensiewet 24 van 1936.

¹³⁴ Sien art. 12 van die Wet op die Beheer oor Trustgoed 57 van 1988, bevestig in CIR v Estate Sive 1955 1 SA 249 (A).

¹³⁵ Sien PAF. Smith (2023a:699) is van mening dat hierdie uitspraak ’n belangrike slag geslaan het ten gunste van gades wat in die verlede slagoffers was van “voorkomende boedelbeplanning”.

¹³⁶ Smith (2023a:714).

¹³⁷ Soos blyk uit die regspraak waarna daar in voetnoot 2 verwys is, is die howe in die verlede by meer as een geleentheid versoek om uitspraak te lewer waar trusts en ’n aanwaseis ter sprake is. Die rede hiervoor is moontlik daarin geleë dat die hof se diskresie by herverdelingseise voor die uitspraak in EB beperk was, welke beperking nou verwyder is en vandaar die verwagting dat howe nou meer met hierdie vraag gekonfronteer sal word.

¹³⁸ Olivier e.a. (2018:2–27) verwys ook hierna as ’n deurdringing van die trustentiteit. Sien ook Van der Linde (2012:371) en Smith (2017:2–7). Die hof se bevoegdheid om die trustsluier te lig (ook binne die konteks van egskeidings) spruit voort uit die gemenereg (Parker par. 37 en Heaton (2015:323)).

¹³⁹ In hierdie bydrae word van die vertrekpunt uitgegaan dat ons howe wel, ingevolge die gemenereg, die bevoegdheid het om die trustsluier te lig indien die feite dit toelaat.

¹⁴⁰ Smith (2023a:712).

¹⁴¹ Die veronderstelling is natuurlik hier dat die trust nie ingestaan het vir enige van die trustee se persoonlike skulde nie, asook dat die trust behoorlik bestuur en nie misbruik is nie. Olivier e.a. (2013:8–24(2)) som hierdie voordeel soos volg op: “’n Afsonderlike trustboedel val buite die trefkrag van die boedeleienaar se skuldeisers en kan ’n goeie werktuig wees om ’n bron van inkomste te hê waaruit ’n gesin kan put as die hoof van die huis se sake verkeerd loop. ... ’n Afsonderlike trustboedel kan baie verdriet en skade uitskakel.”

¹⁴² In die praktyk maak die boedeleienaar gereeld van die jaarlikse belastingvrye skenking gebruik om die waarde van die leningsrekening met verloop van tyd te verminder. Art. 56(2)(b) van die Inkomstebelastingwet verleen aan elke natuurlike persoon ’n algemene belastingvrystelling van R150 000 per jaar ten opsigte van skenkings gemaak in die jaar van aanslag.

¹⁴³ Olivier e.a. (2018:2–31).

¹⁴⁴ Sien Jordaan parr. 29–32 vir voorbeelde wat aandui hoe die verweerder sy persoonlike bates met die bates van die verskillende trusts vermeng het en hoe hy die onderskeie trusts as sy alter ego bestuur het. Dit is interessant om op hierdie stadium terloops te noem dat indien Smith se argument (wat later hierin bespreek word, naamlik dat die hof se diskresie so ver strek dat dit moontlik is om die trustsluier te lig, selfs indien daar nie sprake van misbruik binne die konteks van trustadministrasie is nie, maar wel dat die trust wel misbruik word om ’n geldige eis te frustreer) gevolg word, die hof moontlik bloot aan die hand van die erkennings deur die verweerder ten aansien van die rede vir die oprigting van die trust sou kon beslis dat die waarde van die trustbates vir die herverdelingsbevel in berekening gebring moet word.

¹⁴⁵ Du Toit e.a. (2023:2–6).

¹⁴⁶ Die hof het die eerste keer na hierdie onderskeid as die kerngedagte verwys in Niewoudt v Vrystaat Mielies (Edms) Bpk 2004 3 SA 486 (HHA) par. 17.

¹⁴⁷ Parker par. 19; in par. 22 stel die hof dit so: “… enjoyment and control should be functionally separate”.

¹⁴⁸ Parker par. 26 en Van der Merwe v Hydraberg Hydraulics KH; Van der Merwe v Bosman 2010 5 SA 555 (WKK) par. 34.

¹⁴⁹ Parker par. 25. Sien ook Smith (2024a:46).

¹⁵⁰ Hierdie toets word ook die Badenhorst-toets (Van der Linde (2012:379)) of die “but for”-toets (Du Toit 2015:699) genoem.

¹⁵¹ Badenhorst par. 41. In PAF parr. 36–40 het die HHA die beheertoets as maatstaf bevestig.

¹⁵² Badenhorst par. 41.

¹⁵³ Badenhorst par. 9. Smith (2023b:501) stel aan die hand van die uitsprake in Badenhorst, REM v VM 2017 3 SA 371 (HHA) (hierna REM), en PAF ’n gekonsolideerde beheertoets voor waar aan die hand van die feite bepaal word of die gebrek aan funksionele skeiding ter sprake kom, of waar die trust opgerig is met die doel om die eis van ’n gade te verydel. Kortom, die rede vir die oprigting van die trust kan bevraagteken word as daar voldoende bewyse is van ’n oormaat beheer. Sien ook Smith (2023a:699–714) vir ’n kritiese ontleding van hierdie uitspraak en ’n verdere bespreking van die gekonsolideerde toets.

¹⁵⁴ PAF parr. 45–6. Hoewel die hof wel in PAF die trustsluier gelig het, merk Olivier e.a. (2023:6.4.16) op dat dit ’n goeie voorbeeld van oneffektiewe boedelbeplanning is. Hulle bespiegel dat indien die appellant die trust veel vroeër as deel van behoorlike boedelbeplanning opgerig het en met verloop van tyd sy boedel (en dan ook die uiteindelike aanwaseis) verklein het, die uitslag moontlik anders sou lyk.

¹⁵⁵ PAF par. 51. Sien ook Smith (2023a:703–704).

¹⁵⁶ Dit wil wel voorkom of die hof in REM (par. 20) bedrog of oneerlikheid in die prentjie gebring het deur te verwys na die motief vir die oprigting van die trust binne die konteks van die vermyding van ’n aanwaseis. Hierdie toevoeging plaas volgens Smith ’n onnodige verdere las op die eiser. Die feit dat ’n trust vanweë oormatige beheer misbruik is, moet voldoende wees (Smith 2023a:711).

¹⁵⁷ Cameron e.a. (2018:312). Dit is interessant om te noem dat die hof in MJK par. 35 sterk klem plaas op die vereiste dat die optrede deur die trustees oneerlik of bedrieglik moet wees. Sien Smith (2023b:491–503) vir ’n kritiese ontleding van die hof se toepassing van die beheertoets.

¹⁵⁸ Badenhorst; Van Zyl v Kaye 2014 4 SA 452 (WKK); WT; en REM.

¹⁵⁹ Olivier e.a. (2018:3–62).

¹⁶⁰ Parker par. 9. Sien ook Lupacchini par. 1.

¹⁶¹ Sien De Waal (2019:25).

¹⁶² Jordaan parr. 29–32.

¹⁶³ Parker par. 4.

¹⁶⁴ 8–13.

¹⁶⁵ Du Toit e.a. (2023:4, 121–123).

¹⁶⁶ Art. 9 van die Wet op die Beheer oor Trustgoed is die statutêre beliggaming van hierdie plig.

¹⁶⁷ Du Toit (2007:469), (2009:637).

¹⁶⁸ Tijmstra v Blunt-MacKenzie 2002 1 SA 459 (T) 472A–B. Sien ook Du Toit e.a. (2023:157–162) vir ’n bespreking van die trustee se plig om onafhanklik en onpartydig op te tree.

¹⁶⁹ Dit is belangrik om daarop te let dat ’n versuim deur trustees om die trustakte na behore te bestudeer ’n moontlike grond vir verwydering uit die amp is. Sien ook Tijmstra.

¹⁷⁰ Daar moet wel in gedagte gehou word dat die trustees steeds gesamentlik en afsonderlik aanspreeklik teenoor die begunstigdes bly. Sien Olivier e.a. (2018:3–51).

¹⁷¹ Coetzee v Peet Smith Trust 2003 5 SA 674 (T) 679B.

¹⁷² Sien Steyn v Blockpave (Pty) Ltd 2011 3 SA 528 (FB).

¹⁷³ Par. 39.

¹⁷⁴ Van der Merwe par. 35.

¹⁷⁵ Chief Master’s Directive 2 of 2017 Trusts – Dealing with various trust matters par. 3.8.

¹⁷⁶ Dit is belangrik om die feitestel te onderskei van die situasie waarna Heaton (2015:313) verwys waar, alhoewel die trust nie aanvanklik opgerig is met die bedoeling om ’n eis voortspruitend uit die huweliksgoederebedeling te ontduik nie, die trust wel later vir die doel aangewend word en bates deur een van die gades na die trust oorgedra word met die doel om die eis te verydel. Olivier e.a. (2018:3–42) maak in hierdie geval ’n baie gepaste stelling: “In die tweede plek het die veelsydigheid en aanpasbaarheid van die trust daarvoor gesorg dat dieselfde instelling nie net vir oogmerke wat heilsaam is nie, maar ook vir oogmerke wat die grense van regmatigheid toets, aangewend kan word. Aan die een kan word trusts byvoorbeeld vir liefdadigheids- godsdienstige-, of opvoedkundige redes opgerig. Daarenteen kan trusts ook soms vir die vermyding of vermindering van belasting en/of die frustrering van skuldeisers opgerig word. Dit is nie te sê dat trusts wat vir laasgenoemde doelwitte geoormerk word, per se onregmatig is nie, maar dit is soms sulke trusts wat by wyse van spreke net met uiters flinke voetwerk binne die regsgeldige begrensing bly.”

¹⁷⁷ Smith (2024b:264) stel dit soos volg: “[T]here is no personal right (to performance) owed to the aggrieved spouse by the trust … the aggrieved spouse does not seek to hold the trust liable … .”

¹⁷⁸ Smith (2026:160).

¹⁷⁹ Smith (2026:178, 180).

 

• Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Tim Mossholder en is verkry op Pexels.

 

LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding.