|
||||||||
Opsomming
Hierdie ondersoek beoog om te bepaal hoe reismotivering en waargenome waarde tydens die Innibos-kunstefees gestalte aanneem, met besondere klem op die mate waartoe hierdie verskynsels oor verskillende generasies heen ooreenstem of uiteenloop. Die navorsingsvraag lê klem op hoe feesbywoning begryp kan word binne ’n omgewing waar gedeelde kulturele betekenis ’n kernrol speel, terwyl besoekers se lewensfases en sosiale raamwerke terselfdertyd tot verfyning in belewenis en waardetoekenning aanleiding kan gee. Teoreties steun die ondersoek hoofsaaklik op reismotivering as verklaringsgrondslag, aangevul deur generasieteorie as vertolkingsraamwerk om verskille in betekenisverlening te belig eerder as om vaste gehoorindelings te vestig. Hierdie benadering maak dit moontlik om te ondersoek hoe dieselfde feeservaring oor generasies heen verskillend verstaan en gewaardeer word, sonder om die oorwegend gedeelde aard van kulturele deelname te ontken.
Die ondersoek maak gebruik van ’n kwantitatiewe navorsingsontwerp, gegrond op empiriese gegewens wat tydens die fees ingesamel is. Reismotivering en waargenome waarde is met statistiese ontledings ondersoek om patrone van ooreenkoms en afwyking tussen generasiegroepe te bepaal. Die bevindinge toon dat kunsgerigte motivering en kulturele waarde opvallend onveranderd oor generasies heen bly, wat dui op ’n sterk gesamentlike simboliese grondslag vir feesdeelname. Daarteenoor tree beperkte, maar beduidende, generasieonderskeid na vore ten opsigte van ontvlugtingsgerigte motivering en ekonomiese waarde. Hierdie bevindinge beklemtoon dat generasies minder verskil in hul betrokkenheid by die fees as sodanig, en eerder in die wyse waarop dieselfde ervaring beleef en gewaardeer word. Die studie dra daarom by tot ’n fyner begripsraamwerk vir feesdeelname binne ’n Suid-Afrikaanse konteks, terwyl dit terselfdertyd die gebruik van presiese Afrikaanse vakterminologie binne die gebeurtenisbestuursgesprek versterk.
Trefwoorde: Afrikaanse kunstefees; feesgehore; motiveringspatrone; ontvlugting-en-soeking-raamwerk; reismotivering; Suid-Afrika; toerisme
Abstract
The art of escaping to Innibos: travel motivation and value attribution across generations
Afrikaans arts festivals have become important cultural institutions in South Africa, serving not only as platforms for artistic expression but also as mechanisms for cultural preservation, social interaction and local economic development. In addition to their cultural significance these festivals contribute substantially to tourism economies by attracting visitors, generating expenditure, creating employment opportunities and enhancing destination competitiveness. Despite the growing body of festival research, limited attention has been given to understanding how travel motivation and perceived value interact across generations in the context of South African Afrikaans arts festivals. This study addresses this gap by examining visitor motivation and perceived value at the Innibos National Arts Festival between 2023 and 2025.
The study is grounded in travel motivation theory and supported by generational theory as an interpretive framework. Travel motivation remains one of the most influential constructs in tourism research because it explains why individuals choose to participate in specific experiences. Previous festival studies have demonstrated that visitors are motivated by cultural interests, social interaction, entertainment, personal enrichment and opportunities to escape routine environments. Within this context, Crompton’s escape-seeking framework provides a particularly useful lens, proposing that tourism participation is shaped simultaneously by the desire to escape everyday life and the desire to seek rewarding experiences. Generational theory complements this perspective by suggesting that individuals’ values, preferences and behavioural tendencies are influenced by shared historical and social experiences. Rather than functioning as a rigid segmentation tool, generation is therefore applied as a framework for understanding how festival visitors interpret and experience the same event differently.
The research was conducted at the above-mentioned Innibos National Arts Festival, one of South Africa’s largest Afrikaans arts festivals, hosted annually in Mbombela, Mpumalanga. Since its establishment in 2004 the festival has grown into a major cultural and tourism attraction, drawing approximately 100 000 visitors each year. Data for this study formed part of a larger longitudinal research project undertaken by the TREES research unit at North-West University. Survey data were collected annually between 2023 and 2025 using a bilingual questionnaire administered to festival attendees at multiple venues. Following data cleaning procedures, a final sample of 1 176 completed questionnaires was retained for analysis.
The visitor profile revealed a market characterised predominantly by Afrikaans-speaking attendees, relatively high educational attainment, and a strong representation of female visitors. Over the three-year study period the demographic composition of festival attendees remained relatively stable, although there was some variation in income levels and generational representation. The longitudinal nature of the dataset provided a robust basis for examining visitor behaviour and perceptions beyond a single festival year.
Exploratory factor analysis was employed to identify the underlying dimensions of travel motivation and perceived festival value. The findings revealed two distinct dimensions of travel motivation. The first, labelled art-driven motivation, included variables related to interest in visual and performing arts, attendance at quality productions, exposure to artists, learning opportunities, programme diversity, and loyalty to the festival itself. This factor accounted for the largest proportion of explained variance and demonstrated very high reliability. The second dimension, labelled escape-driven motivation, reflected motivations associated with relaxation, enjoyment, escaping daily routines, and spending quality time with family and friends. Although accounting for a smaller proportion of variance, this factor also exhibited strong reliability and high mean scores. Together, the results indicate that festival attendance is motivated by both cultural engagement and a desire for leisure, relaxation and social connection.
The analysis of perceived festival value revealed two additional dimensions. The first, economic value, included perceptions relating to local economic development, tourism stimulation, destination branding, employment creation, entrepreneurial opportunities, and the positioning of Mbombela as a leading arts and tourism destination. The second factor, cultural value, comprised perceptions associated with cultural preservation, support for artists, heritage appreciation, social cohesion, cultural inclusion, and the promotion of Afrikaans and South African arts. Both dimensions achieved exceptionally high mean scores, indicating widespread recognition among attendees of the festival’s broader benefits. These findings suggest that visitors perceive Innibos not only as an entertainment event but also as an important contributor to cultural sustainability and local development.
To examine generational differences, one-way analyses of variance were conducted across four cohorts: Baby Boomers, Generation X, Generation Y and Generation Z. The results revealed limited variation between generations. No statistically significant differences emerged regarding art-driven motivation, suggesting that artistic and cultural engagement remains a shared motivation across all age groups. These findings challenge assumptions that younger and older visitors attend arts festivals for fundamentally different reasons. Instead, appreciation for the arts appears to be a stable, enduring driver of festival attendance, regardless of generational affiliation.
Statistically significant differences emerged in escape-driven motivation. Generation X displayed stronger escape motivations than Generation Z, although the effect size remained small. This result suggests that life stage and associated responsibilities may influence the importance attached to escaping everyday routines. Middle-aged visitors balancing professional and family obligations may perceive festival attendance as a particularly valuable opportunity for relaxation and renewal. Younger visitors, while still valuing leisure and social experiences, may place comparatively less emphasis on escaping routine environments.
Generational differences were also identified in perceptions of economic value. Generation X and Generation Y respondents reported stronger awareness of the festival’s economic contribution than Generation Z respondents. Although the effect sizes were small, the findings indicate that older visitors may be more conscious of the role that festivals play in destination development, tourism growth and local economic stimulation. Younger attendees may evaluate the festival more strongly in terms of personal experience, entertainment and social engagement rather than in terms of broader developmental impacts.
In contrast, no statistically significant generational differences were identified in cultural values. Respondents across all generations expressed similarly high levels of agreement concerning the festival’s contribution to cultural preservation, artistic development, heritage appreciation, and social cohesion. This represents one of the study’s most significant findings. It suggests that cultural value functions as a shared symbolic resource that transcends generational boundaries within the context of Innibos. Concerns about growing generational disconnection from Afrikaans cultural participation may therefore be overstated, as visitors of different ages continue to recognise and support the festival’s cultural role.
The findings collectively indicate that travel motivation provides a stronger explanation of festival attendance behaviour than generation alone. Generation does not determine whether visitors value the festival; rather, it influences the aspects of the experience that individuals prioritise. The results support the notion that arts festivals function as multigenerational cultural spaces where shared meanings and subtle experiential differences coexist. Festival organisers should, therefore, be cautious about over-relying on generational segmentation strategies and instead focus on creating high-quality, multilayered experiences that appeal to a broad audience while maintaining a strong cultural identity.
From a managerial perspective, the findings suggest that artistic quality and cultural authenticity should remain central to festival programming, as these attributes are valued consistently across generations. Marketing strategies, however, may benefit from greater differentiation. Communication aimed at older audiences can highlight the festival’s economic contribution, community impact and role in destination development, while campaigns targeting younger audiences may place greater emphasis on atmosphere, social interaction, entertainment and experiential quality. Such an approach may allow festival organisers to address generational nuances without compromising the festival’s overall identity.
In conclusion, attendance at the Innibos National Arts Festival is shaped primarily by art-driven and escape-driven motivations, while perceptions of value are organised around economic and cultural dimensions. Although some differences exist regarding escape motivations and perceptions of economic value, the dominant pattern is one of continuity rather than division. Art appreciation and cultural value remain remarkably consistent across generations, underscoring Innibos’s role as a shared cultural platform where individuals of different ages engage with and derive meaning from a common festival experience. The study contributes to a deeper understanding of festival behaviour within the South African context and demonstrates the value of examining visitor experiences through the combined lenses of motivation, value and generational interpretation.
Keywords: Afrikaans arts festival; escape-seeking framework; festival audiences; motivation patterns; South Africa; tourism; travel motivation
1. Inleiding
Afrikaans het in 2025 sy honderdjarige herdenking as amptelike taal bereik, nadat dit in 1925 statutêr erken is (PanSAT 2025). In die tydvak ná apartheid het Afrikaans egter sy bevoorregte staatkundige status verloor, wat tot die ontstaan van Afrikaanse kunstefeeste as selfonderhoudende kultuurinstansies aanleiding gegee het. Hierdie feeste het voortgespruit uit die behoefte om Afrikaanse kuns in stand te hou, te dra en verder te laat ontwikkel binne ’n veranderende taal‑ en kultuurlandskap (Kruger 2020). Afrikaanse kunstefeeste vervul ’n sleutelrol in kulturele bewaring en plaaslike vernuwing, aangesien dit ruimte skep vir kunssinnige beoefening in musiek, dans, teater en die visuele kunste. Benewens hul bydrae tot die groei van die skeppende bedryf (Collins en Potoglou 2019; Daniel, Fleischmann en Welters 2018) lei sulke feeste ook tot die skepping van werksgeleenthede vir feesbeplanners, tegniese vaklui en verwante kultuurarbeiders, wat hul ekonomiese betekenis verder versterk (Quinn, Colombo, Lindström, McGillivray en Smith 2021).
Buite die ekonomiese sfeer dra kunstefeeste ook beduidend by tot gemeenskapsbinding en die opbou van sosiale kapitaal. Hulle funksioneer as ontmoetingsruimtes waar mense saam verkeer, leer en ontspanning beleef, en bevorder sodoende die vorming van nuwe sosiale verbintenisse tussen inwoners en besoekers. Hierdie ontmoetings verdiep die gevoel van gemeenskap en versterk sosiale netwerke tussen deelnemers (Hassanli, Walters en Williamson 2021; Li, Zhang, Chen en Wang 2023). Hierdie prosesse is veral betekenisvol binne kleiner stedelike sentra, waar feeste dikwels as draers, uitstalvensters en rigtingwysers van plaaslike kultuur en identiteit dien. Kunstefeeste is gevolglik onontbeerlik vir kleinstedelike ekonomieë wat op toerisme steun, aangesien dit groei aanwakker, werkskepping bevorder en plaaslike ondernemings ondersteun (Rogerson en Rogerson 2021; Viljoen en Henama 2017).
Mbombela (voorheen Nelspruit) in Mpumalanga funksioneer as toegangspoort tot die Krugerwildtuin en beskik oor ’n sterk toerismegerigte grondslag. Die verbreding van die toerismeaanbod is derhalwe noodsaaklik vir volhoubare ontwikkeling. Volgens die Mpumalanga Economic Growth and Development Path (MEGDP) word toerisme en kultuur as van die belangrikste dryfkragte van die provinsiale ekonomie aangewys (Nasionale Tesourie 2022). Dit beklemtoon die noodsaaklikheid om die kultureleverbruik- en motiveringspatrone van feesgangers in kleiner stedelike ruimtes deeglik te begryp, sodat feesaanbiedinge doelmatig afgestem kan word op besoekers se uiteenlopende verwagtinge en behoeftes.
Teen hierdie agtergrond poog die huidige ondersoek om by te dra tot ’n dieper begrip van feesdeelname deur empiriese insigte te bied oor reismotivering, waardetoekenning en belewenis oor generasies heen. Die studie het ten doel om feesbestuur begripsmatig te ondersteun eerder as normatief voor te skryf, en sodoende ’n meer gehoorsensitiewe benadering tot feesbeplanning en -ervaringsontwerp te bevorder. Terselfdertyd beoog die ondersoek om die gebruik van presiese Afrikaanse vakterminologie binne die gebeurebestuursdiskoers te versterk. In hierdie verband word aandag geskenk aan die konseptuele afbakening van begrippe soos motiveringsdinamika, besoekersgedrag en die internasionaal gebruikte term urban eventification, waarvoor die Afrikaanse weergawe stedelike gebeurtenisverdigting in hierdie studie voorkeur geniet. Hierdie terminologiese verfyning dra by tot die versterking van Afrikaans as wetenskapstaal en bevorder ’n meer samehangende akademiese gesprek oor kulturele deelname en verbruik binne ’n toenemend geglobaliseerde konteks. Teen hierdie agtergrond poog die studie om die volgende navorsingsvrae te beantwoord:
- Watter reismotiverings dryf besoekers om die Innibos-kunstefees by te woon?
- Hoe word die waarde van die fees deur besoekers waargeneem?
- In watter mate verskil reismotivering en waardetoekenning tussen generasiegroepe?
2. Literatuuroorsig
Hierdie afdeling plaas die ondersoek binne die bestaande literatuur oor feesdeelname, reismotivering, waargenome waarde en generasieverskille. Die oorsig word rondom die studie se kernkonstrukte gestruktureer. Eerstens word reismotivering as verklaringsraamwerk vir feesbywoning bespreek. Tweedens word aandag geskenk aan die konsep waargenome waarde binne fees- en toerismekontekste. Derdens word Afrikaanse kunstefeeste as navorsingskonteks beredeneer. Laastens word generasieteorie bespreek as verklaringsraamwerk vir verskille in betekenisgewing, ervaring en waardetoekenning.
2.1 Reismotivering in feesnavorsing
Reismotivering word algemeen beskou as een van die belangrikste verklaringsmeganismes vir toeriste- en feesgedrag. Motivering verklaar waarom individue besluit om ’n bestemming of gebeurtenis te besoek en bied insig in die onderliggende behoeftes, verwagtinge en voordele waarna besoekers soek (Dann 1977; Crompton 1979). Binne feesnavorsing word motivering dikwels gebruik om verskille in besoekersgedrag, tevredenheid en ervaringsuitkomste te verklaar. Kulturele verbruik en markonderskeiding vorm die kern van ’n omvangryke literatuur oor feesgehore, aangesien hierdie begripsvelde sinvolle insigte bied in hoe uiteenlopende besoekersgroepe se beweegredes, gedrag en belewenisse gevorm en verander word. Kulturele verbruik word breed omskryf en sluit ’n verskeidenheid aktiwiteite in, wat strek van sogenaamde hoë kuns tot gewilde kultuurpraktyke, en is nou verweef met leefstyl, identiteitsvorming en simboliese selfuitdrukking (Katz-Gerro 2004). Empiriese ondersoeke dui daarop dat sosiodemografiese faktore soos opleidingsvlak, sosiale kapitaal en ekonomiese stand kulturele deelname betekenisvol beïnvloed, met opleiding wat dikwels as die sterkste verklarende veranderlike na vore kom (Lizardo en Skiles 2008). Meer onlangse studies toon verder dat jonger gehore toenemend tussen gevestigde kulturele praktyke en digitale verbruikspatrone beweeg, wat wyer strukturele verskuiwings in kulturele deelname weerspieël (Segre en Morelli 2021).
Tradisionele benaderings tot markonderskeiding steun hoofsaaklik op geografiese, demografiese, gedrags- en psigografiese veranderlikes (Kotler, Keller, Brady, Goodman en Hansen 2016). Alhoewel demografiese faktore maklik meetbaar is, dui bestaande navorsing daarop dat hulle dikwels beperkte verklaringskrag het in vergelyking met psigografiese maatstawwe, wat onderliggende waardes, houdings en leefstyle verreken (Bruwer, Li en Reid 2002). Kim en Barber (2024) toon die meerwaarde van veeljaardata in gehooronderskeiding aan deur te wys hoe tevredenheid en waargenome gehalte gebruik kan word om feesgehore met groter noukeurigheid te onderskei. Hierdie bevindinge onderstreep die noodsaak dat feesaanbiedinge doelmatig en verfyn op verskillende verbruikersgroepe afgestem moet word. Benewens demografie en identiteit bied gedragsgerigte onderskeiding besondere waarde deur die klem te verskuif na daadwerklike deelname, soos bestedingsvlakke, aktiwiteitskeuses en herhaalde bywoning. Hierdie benadering maak dit moontlik om sinvolle onderskeid te tref tussen besoekers wat op uiteenlopende wyses by feeste betrokke raak, wat weer strategiese besluitneming oor programsamestelling, prysordening en kommunikasie versterk.
2.2 Waargenome waarde in fees- en toerismekontekste
Waargenome waarde word algemeen beskou as een van die belangrikste konstrukte in toerisme- en gebeurtenisnavorsing, aangesien dit verklaar hoe besoekers ervarings beoordeel en betekenis daaraan heg. Volgens Zeithaml (1988) verwys waargenome waarde na ’n individu se algehele beoordeling van die voordele wat uit ’n produk, diens of ervaring verkry word relatief tot die opofferings wat daarmee gepaard gaan. Binne toerisme word hierdie beoordeling nie uitsluitlik in geldelike terme gemaak nie, maar sluit dit ook die emosionele, sosiale en simboliese betekenis van ’n ervaring in (Sánchez, Callarisa, Rodríguez en Moliner 2006; Williams en Soutar 2009).
Meer onlangse navorsing beklemtoon dat waargenome waarde as ’n multidimensionele konstruk verstaan behoort te word. Besoekers evalueer nie bloot die funksionele voordele van ’n ervaring nie, maar ook die breër betekenis wat daaruit voortspruit, waaronder sosiale verbondenheid, emosionele betrokkenheid, persoonlike verruiming en die kwaliteit van die ervaring self (Gallarza, Arteaga en Gil-Saura 2019; Brochado, Cristóvão Veríssimo en De Oliveira 2022). Hierdie benadering is veral relevant binne fees- en gebeurtenisnavorsing, waar die waarde van ’n ervaring dikwels gevorm word deur die wisselwerking tussen programinhoud, atmosfeer, sosiale kontak en persoonlike betekenisvorming (Meeprom en Silanoi 2020; Aşan, Kaptangil en Gargacı Kınay 2020).
Binne toerisme- en gebeurtenisomgewings word waargenome waarde dikwels as ’n belangrike verklaringsmeganisme vir besoekersgedrag beskou. Studies toon aan dat die kwaliteit van die ervaring, die waargenome gehalte van die aanbieding en die betekenis wat deelnemers aan die ervaring heg, almal bydra tot die vorming van waardeoordele (Chen en Chen 2010; Ghorbanzadeh, Shabbir, Mahmood en Kazemi 2021). Waargenome waarde dien gevolglik as ’n interpretatiewe lens waardeur besoekers hul ervarings beoordeel en die betekenis daarvan binne hul eie lewensraamwerke verstaan.
Hierdie perspektief is besonder toepaslik binne die konteks van kunstefeeste. Anders as baie kommersiële produkte word kulturele gebeurtenisse nie uitsluitlik op grond van tasbare voordele beoordeel nie, maar ook op grond van die betekenis wat dit vir deelnemers inhou. Kunstefeeste funksioneer dikwels as ruimtes waarin kulturele identiteit bevestig, sosiale verhoudings versterk en gedeelde ervarings geskep word (Quinn e.a. 2021; Hassanli e.a. 2021). Die waarde van sulke feeste word daarom nie net bepaal deur wat aangebied word nie, maar ook deur die wyse waarop besoekers die ervaring verstaan, interpreteer en internaliseer.
Binne Afrikaanse kunstefeeste is hierdie dinamiek veral belangrik. Vorige navorsing dui daarop dat hierdie feeste terselfdertyd bydra tot kulturele bewaring, gemeenskapsvorming en plaaslike ontwikkeling, terwyl dit ook betekenisvolle geleenthede vir deelname aan die kunste bied (Pretorius e.a. 2016; Kruger 2020). Waargenome waarde behoort daarom as ’n veelvlakkige verskynsel verstaan te word wat verskillende vorme van betekenis en voordeel vir besoekers kan inhou.
2.3 Afrikaanse kunstefeeste as navorsingskonteks
Oor die afgelope twee dekades het feeste wat eksplisiet aan Afrikaanstalige kunsbeoefening gewy is, merkbaar toegeneem. Alhoewel Suid-Afrika jaarliks ’n groot aantal feeste aanbied, bly dit uitdagend om die presiese aantal feeste wat uitsluitlik of oorwegend op Afrikaanse taal en kultuur klem lê, vas te stel. Nietemin is dit duidelik dat Afrikaanse kunstefeeste ná 1994 ’n sentrale rol begin vervul het as selfstandige kultuurinstansies binne ’n meertalige landskap. Die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK), wat in 1994 in Oudtshoorn tot stand gekom het, was die eerste grootskaalse platform wat Afrikaanse taal en kultuur doelbewus deur middel van teateruitvoerings gesentreer het. Die sukses van die KKNK het die ontstaan van verdere landwyd erkende feeste gestimuleer, waaronder Aardklop (Potchefstroom), die Woordfees (Stellenbosch), die Vrystaat Kunstefees (Bloemfontein), die Suidoosterfees (Kaapstad) en Innibos (Mbombela) (Stander, Sandham en Visser 2021). Hierdie feeste dien as kulturele bakens wat skeppende uitdrukking bevorder, erfenis bevestig en terselfdertyd plaaslike ekonomiese ontwikkeling ondersteun.
Met die uitsondering van die Suidoosterfees, en in mindere mate die KKNK, word die meeste Afrikaanse kunstefeeste binne kleiner stedelike sentra aangebied. Hierdie geografiese verankering maak die feeste besonder belangrik vir kleinstedelike kultuurekonomieë, maar plaas hulle ook binne uiteenlopende geskiedkundige en sosioruimtelike kontekste. Aardklop en die Woordfees het byvoorbeeld hul oorsprong in geskiedkundig bevoordeelde akademiese ruimtes, terwyl feeste soos Innibos en die KKNK binne omgewings gestig is wat geskiedkundige strukturele benadeling weerspieël (Stander e.a. 2021). Hierdie verskeidenheid belig die verweefdheid van Afrikaanse kunstefeeste met breër sosiopolitieke dinamika in Suid-Afrika. Empiriese bevindinge dui daarop dat feesgehore oorwegend hoë opvoedingsvlakke het, met sterk taal- en kultuurverbintenisse, en dat besoekers dikwels uit die gasheerprovinsie of uit Gauteng afkomstig is (Botha, Slabbert en Viviers 2014; Pretorius, Viviers en Botha 2016; Viviers en Slabbert 2014). Hierdie besoekers toon betreklik hoë bestedingsvlakke en diepgaande betrokkenheid by kulturele aanbiedings, wat die dubbele kulturele én ekonomiese waarde van Afrikaanse kunstefeeste bevestig (Kruger 2020).
2.4 Generasieteorie as verklaringsraamwerk
Alhoewel generasieteorie sy oorsprong in die klassieke werk van Mannheim (1952) en later Howe en Strauss (1992) het, word die raamwerk steeds wyd gebruik om variasie in verbruikers-, toerisme- en ervaringsgedrag te verklaar (Lappeman, Egan en Coppin 2020; Kruger, Viljoen en Manners 2025). Generasieteorie word toenemend benut as ’n verklaringsraamwerk om sistematiese variasie in verbruikers- en ervaringsgedrag te verstaan, sonder dat dit noodwendig as instrument vir rigiede gehoorindeling aangewend word. Die sentrale uitgangspunt van hierdie teoretiese benadering is dat individue se waardes, voorkeure en gedragsneigings gevorm word deur gedeelde sosiogeskiedkundige ervarings binne bepaalde tydvakke, wat oor tyd herkenbare patrone van betekenisverlening en deelname voortbring (Mannheim 1952; Howe en Strauss 1992). In teenstelling met demografiese benaderings wat generasie hoofsaaklik as ’n ouderdomsindeling hanteer, beklemtoon generasieteorie die invloed van strukturele en kontekstuele lewensomstandighede op wêreldbeskouing en gedragsvorming. Generasie funksioneer hier dus nie as ’n biologiese of chronologiese groep nie, maar as ’n sosiogeskiedkundige stand wat bepaal hoe ervarings geïnterpreteer, geheg en waardeer word. Hierdie onderskeid is veral tersaaklik binne toerisme- en feeskontekste, waar deelname selde eenvormig is en waar dieselfde ervaring uiteenlopende betekenisse kan aanneem.
Binne toerisme- en feesnavorsing is generasieteorie veral bruikbaar om te verklaar hoe besoekers belewenisse internaliseer en simbolies raam, eerder as om slegs bywoonpatrone te beskryf. Die klem verskuif dus van “wie bywoon” na “hoe bywoning sinvol verwerk word”. Hierdie benadering maak dit moontlik om te verstaan waarom besoekers oor generasies heen dieselfde feesbywoning deel, maar verskil in hul beklemtoning van ervaringsaspekte daarvan, in hul waarderaming en in hul gedragsuitkomste. Die Suid-Afrikaanse konteks bied ’n besonder geskikte ruimte vir die toepassing van generasieteorie, aangesien plaaslike generasies nie bloot deur wêreldwye kohortklassifikasies omskryf kan word nie. Lappeman e.a. (2020) wys tereg daarop dat Suid-Afrikaanse generasies gevorm is deur spesifieke geskiedkundige merkers, waaronder apartheid, die demokratiese oorgang en aanhoudende sosio-ekonomiese ongelykhede. Hierdie geskiedkundige ervarings het uiteenlopende verwagtings, prioriteite en waarderaamwerke voortgebring wat direk neerslag in verbruikers- en ervaringsgedrag vind.
Empiriese navorsing bevestig dat hierdie konteksgebonde generasieverskille binne kulturele en toerismeverwante omgewings sigbaar word. Studies binne Afrikaanse kunstefeeste toon dat besoekers uit verskillende generasiegroepe nie fundamenteel verskil in hul betrokkenheid by die fees nie, maar wel in hoe hulle betekenis aan die ervaring heg en watter dimensies daarvan vir hulle sentraal staan (Kruger e.a. 2025). Hierdie verskille manifesteer onder meer in die betreklike belang wat aan inhoud, sosiale wisselwerking, atmosfeer, kontinuïteit en simboliese waarde geheg word. Navorsing oor feeservaring en plekgehegtheid ondersteun hierdie bevindings verder. Matiza, Kruger en Viljoen (2026) redeneer dat generasieverskille nie noodwendig die intensiteit van betrokkenheid bepaal nie, maar eerder die wyse waarop ervarings emosioneel veranker word en oorgaan in latere gedragsuitkomste, soos herbesoekvoorneme, aanbevelingsgedrag en lojaliteit. Jonger kohorte reageer sterker op ervaringsintensiteit, atmosfeer en sosiale wisselwerking, terwyl ouer kohorte geneig is om groter waarde te heg aan herkenbaarheid, geskiedkundige kontinuïteit en die simboliese betekenis van die gasheerplek.
Belangrik is dat hierdie bevindinge nie dui op ’n verswakking van kulturele betrokkenheid onder jonger generasies nie, maar eerder op ’n verskuiwing in die wyse waarop waarde begryp en geartikuleer word. Kruger en Viljoen (2022) toon byvoorbeeld aan dat jonger besoekers waarde sterker aan onmiddellike belewenis, toeganklikheid en sosiale resonansie koppel, terwyl ouer besoekers waarde meer eksplisiet aan stabiliteit, outentisiteit en strukturele betekenis koppel. Hierdie onderskeid is van besondere belang vir kunstefeeste, waar kulturele waarde nie uitsluitlik inhoudelik gevestig is nie, maar ook deur herhaling en geskiedkundige inbedding versterk word. Generasie tree hier dus op as ’n verklarende beginsel vir betekenisverskille, nie as ’n afbakeningsmeganisme vir deelname nie.
3. Werkswyse
Die Innibos Laeveld Nasionale Kunstefees, wat in 2004 tot stand gekom het, het met verloop van tyd ontwikkel tot een van Suid-Afrika se toonaangewende kunstefeeste en lok jaarliks sowat 100 000 besoekers. Die fees vervul ’n kernrol in die instandhouding en bevordering van Afrikaanse kultuur deur ’n wye spektrum kunssinnige uitdrukkingsvorme aan te bied, waaronder beeldende kunste, teater, musiek, komedie en letterkunde. Hierdie ondersoek vorm deel van ’n meerjarige navorsingsprojek waarvan die etiese goedkeuring jaarliks hersien en verleng word; die etiese klaring was gevolglik geldig vir die volledige data-insamelingsperiode van 2023 tot 2025. Op hierdie stewige kulturele grondslag gebou, steun die onderhawige ondersoek op meerjarige gegewens uit die tydperk 2023–2025. Die doel is om die fees se invloed op kulturele deelname, asook sy bydrae tot die voortbestaan van Afrikaanse kultuurerfenis, sistematies te ondersoek. Die meerjarige navorsingsondersoek het van ’n tweetalige vraelys (Afrikaans en Engels) gebruik gemaak waarin onder meer demografiese gegewens, motiveringsdryfvere en feesbydrae oor verskillende kunsdissiplines heen vervat is.
Die studie bou voort op die werk van die navorsingseenheid TREES aan die Noordwes-Universiteit en is onder etiese klaring NWU-00601-23-A4 uitgevoer. Veldwerkers is vooraf deeglik toegerus om die vraelys by verskillende feeslokaliteite aan fees- en produksiekaartjiehouers te versprei. Slegs volwasse deelnemers (18 jaar en ouer) is by die ondersoek betrek, en data-insameling het plaasgevind tydens aankoms, vertrek of die inneem van sitplekke. Die gegewens vir die tydperk 2023 tot 2025 is saamgevoeg en statisties ontleed met die oog op die bepaling van betekenisvolle verskille en veranderende gehoordinamika met verloop van tyd. In totaal is 1 358 vraelyste oor die drie jaar ontvang, waarvan 1 176 ná dataskoonmaak by die ontleding ingesluit is.
4. Resultate
In hierdie afdeling word sowel beskrywende as afleidende statistiese ontledings aangebied. Dit sluit onder meer ’n faktorontleding in om onderliggende patrone in reismotivering en die waargenome feesbydrae uit te wys. Daarbenewens is ’n variansie-ontleding (ANOVA) uitgevoer ten einde verskille tussen die onderskeie generasiegroepe sistematies vas te stel.
4.1 Beskrywende statistiek
Die verspreiding van respondente per insamelingsjaar was soos volg: 2023: 446; 2024: 362; en 2025: 368. Die saamgevoegde driejaarsgegewens toon dat die feesgehoor oorwegend vroulik en Afrikaanssprekend bly, met slegs geringe jaar-tot-jaar-verskuiwings in taal- en geslagsverhoudings. Opvoedingsvlakke is deurgaans hoog, met ’n beduidende toename in nagraadse kwalifikasies wat veral in 2025 na vore tree. Die inkomsteverdeling vertoon ’n meer gebalanseerde patroon in 2023 en 2025, terwyl 2024 ’n merkbare styging in laerinkomstegroepe aandui. In geheel dui hierdie bevindings op ’n gevestigde, hoogs opgevoede, Afrikaanssprekende feesgehoor, met beperkte maar betekenisvolle skommelinge wat waarskynlik met konteksgebonde omstandighede in 2024 verband hou.
Tabel 1. Feesdata en respondentprofiel (2023–2025)
| Insamelingsjaar | 2023 | 2024 | 2025 |
| Feesdae | 29 Junie – 02 Julie | 27 Junie – 29 Junie | 02 Julie – 05 Julie |
| Vraelyste voltooi | 446 | 362 | 368 |
| Geslag: manlik | 31,38% | 31,84% | 32,51% |
| Geslag: vroulik | 68,17% | 67,32% | 67,22% |
| Geslag: niebinêr | 0,45% | 0,56% | 0,28% |
| Taal: Afrikaans | 91,87% | 84,81% | 87,98% |
| Taal: Engels | 6,32% | 11,60% | 10,38% |
| Taal: ander plaaslik* | 1,81% | 2,76% | 1,37% |
| Taal: ander buitelands** | 0,00% | 0,83% | 0,27% |
| Inkomste: <R10 000 | 18,07% | 29,50% | 18,98% |
| Inkomste: R10 001–R20 000 | 23,27% | 15,63% | 20,48% |
| Inkomste: R20 001–R30 000 | 16,09% | 17,70% | 15,96% |
| Inkomste: R30 001–R40 000 | 11,14% | 8,85% | 13,55% |
| Inkomste: R40 001–R50 000 | 7,43% | 7,67% | 8,13% |
| Inkomste: R50 001–R60 000 | 7,67% | 2,95% | 4,82% |
| Inkomste: R60 001–R70 000 | 4,46% | 3,54% | 4,52% |
| Inkomste: >R70 001 | 11,88% | 14,16% | 13,55% |
| Opleiding: geen skool | 1,62% | 3,11% | 2,77% |
| Opleiding: hoërskool | 34,34% | 35,88% | 32,13% |
| Opleiding: voorgraads | 28,07% | 29,38% | 17,45% |
| Opleiding: nagraads | 35,96% | 31,64% | 47,65% |
| Gen: Baby Boomer (62+) | 20,00% | 10,26% | 12,81% |
| Gen: Generasie X (46–61) | 26,35% | 23,36% | 30,08% |
| Gen: Generasie Y (26–45) | 27,53% | 24,22% | 28,13% |
| Gen: Generasie Z (18–25) | 26,12% | 42,17% | 28,97% |
*Ander plaaslik (Zoeloe, Swati, Ndebele, Pedi, Tsonga); **Ander buitelands (Duits, Twi [Ghana])
4.2 Afleidende statistiek
Hier word die gevorderde ontleding bespreek en gerapporteer.
4.2.1 Datageskiktheid
As ’n diagnostiese maatstaf, veral met vraelysgebaseerde navorsing, moet algemene metodesydigheid aangespreek word. Harman se eenfaktortoets word gebruik om die geskiktheid van data vir faktorontleding te bepaal (Podsakoff, MacKenzie, Lee en Podsakoff 2003). Harman se toets spoor post hoc-metodesydigheid op deur al die meetbare items in ’n enkele faktor in te dwing tydens ’n verkennende faktorontleding. In hierdie enkele faktor moet die persentasie van die totale variasie minder as 50% verklaar om te aanvaar dat daar nie beduidende probleme is met metodesydigheid nie. Die Harman-toets is op sowel die reismotivering as die waargenome bydrae van die feesitems toegepas. Die resultaat het getoon dat vir die reismotivering die totale variasie 48,48% is, wat in die riglyne is, maar vir die waargenome bydrae van die fees was dit 58,33%, wat die maatstaf oorskry.
Alhoewel Harman se toets ’n eenvoudige benadering is, stel Kock (2015) voor dat ’n meer omvattende toets, naamlik die volledige kolineêre assessering deur middel van variansie-inflasiefaktor (VIF) te meet. Kock (2015) dui daarop dat VIF-waardes onder 3,30 sterk aanwys dat die data vry is van betekenisvolle metodesydigheid. Weer eens is beide die reismotivering en die waargenome bydrae van die feesitems getoets. Die VIF-waardes vir die reismotiverings het tussen 1,498 en 2,413 gewissel, terwyl die waardes vir waargenome bydrae van die fees tussen 1,918 en 2,786 geval het. Hierdie twee toetse dui die geskiktheid van data vir faktorontleding aan.
4.2.2 Faktorontleding
Nadat die geskiktheid van die data bepaal is, is twee verkennende faktorontledings uitgevoer. Die instellings vir die faktorontleding is soos volg behartig. ’n Hoofkomponent-faktorontleding met ’n Oblimin-rotasie en Kaiser-normalisering is uitgevoer. Die rotasie is gekies aangesien die items teoreties verbind is en omdat die Oblimin-rotasie ’n vereenvoudigde struktuur aan die patroonmatriks lewer vir verklaring. Die faktore is bepaal deur ’n eiewaarde van 1 (1,00). In die opsies is die faktorladings of itemkoëffisiënte onderdruk tot by 0,50. Interne konsekwentheid en betroubaarheid word deur die Cronbach-alfa (α) gemeet. Die alfawaarde word gewoonlik soos volg geïnterpreteer: Waardes tussen 0,50 en 0,59 word gesien as swak; tussen 0,60 en 0,69 word dit soms in verkennende navorsing aanvaar; tussen 0,70 en 0,79 word dit as aanvaarbaar gesien; tussen 0,80 en 0,89 word dit as goed gesien; en bo 0,90 word die waardes as uitstekend beskou (Taber 2018). Bartlett se sferisiteitstoets moet statistiese beduidendheid bereik (p < 0,001), wat bevestig dat die korrelasiematriks wel faktoriseerbaar is (Pallant 2016). Bykomende toetse soos die steekproefaanvaarbaarheid (KMO) dui op ’n korrelasiestruktuur met duidelike en betroubare faktore wanneer die waarde bo 0,70 is (Field 2015).
4.3 Resultaat: Reismotivering
Die verkennende faktorontleding (Tabel 2) het twee duidelik onderskeibare reismotiveringsfaktore opgelewer, naamlik ’n kunsgedrewe motivering en ’n ontvlugtinggedrewe motivering, wat gesamentlik 59,86% van die totale variansie verklaar. Die kunsgedrewe motivering verklaar die grootste deel van die variansie (48,48%) en is saamgestel uit items wat klem lê op belangstelling in die visuele, uitvoerende en literêre kunste, blootstelling aan voorste produksies en nuwe tendense, die omvang en verskeidenheid van die feesprogram, asook lojaliteit teenoor die fees. Verder laai items wat die fees as ’n belangrike leerplatform vir kuns- en kultuurkennis uitwys, sterk op hierdie faktor. Die gemiddelde telling vir hierdie faktor is hoog (x̄ = 4,08), met ’n lae standaardafwyking (SD = 0,58), wat dui op konsekwente evaluering onder respondente.
Die tweede faktor, ontvlugtinggedrewe motivering, verklaar 11,39% van die variansie en bestaan uit items wat verwys na ontsnapping aan die daaglikse roetine, ontspanning, genot en die geleentheid om waardevolle tyd saam met familie en vriende deur te bring. Hierdie faktor toon ’n hoë gemiddelde telling (x̄ = 4,21) en ’n lae standaardafwyking (SD = 0,61), wat aandui dat hierdie motivering wyd gedeel word onder feesgangers. Die gebruik van ’n Oblimin-rotasie en die waargenome korrelasie tussen die twee faktore dui daarop dat die kunsgedrewe en ontvlugtinggedrewe motiverings nie onafhanklik van mekaar funksioneer nie, maar saam voorkom in besoekers se motiveringsprofiele. Albei faktore toon hoë interne konsekwentheid met Cronbach-α-waardes van 0,92 vir die kunsgedrewe motivering en 0,86 vir die ontvlugtinggedrewe motivering.
Tabel 2. Reismotiverings vir bywoning van die Innibos-kunstefees
| Faktore en items | Motief 1: kunsgedrewe | Motief 2: ontvlugtinggedrewe |
| Liefde vir die kunste | 0,800 | |
| Voorste produksies en tendense | 0,874 | |
| Wye verskeidenheid genres | 0,567 | |
| Ontmoet bekende kunstenaars | 0,627 | |
| Besonderse fees | 0,641 | |
| Belangrike leerplatform | 0,903 | |
| Jaarlikse verbintenis | 0,587 | |
| Ontsnap aan roetine | 0,830 | |
| Waardevolle tyd saam met familie | 0,801 | |
| Aangename genotvolle ervaring | 0,802 | |
| Eiewaarde | 4,85 | 1,14 |
| Variansie (%) | 48,48 | 11,39 |
| Kumulatiewe variansie (%) | 48,48 | 59,86 |
| Cronbach se α | 0,92 | 0,86 |
| Inter-item-korrelasie | 0,62 | 0,51 |
| Gemiddelde (x̄) | 4,08 | 4,21 |
| Standaardafwyking | 0,58 | 0,61 |
4.4 Resultaat: Waargenome bydrae
Die faktorontleding (Tabel 3) het twee duidelik onderskeibare faktore opgelewer, naamlik ekonomiese waarde en kulturele waarde, wat gesamentlik 67,16% van die totale variansie verklaar. Hierdie resultate dui daarop dat besoekers die bydrae van die Innibos-kunstefees as meerledig beleef. Die faktor ekonomiese waarde verklaar die grootste deel van die variansie (58,33%) en toon hoë itemladings vir veranderlikes wat betrekking het op toerismestimulasie, plaaslike ekonomiese impak, werks- en entrepreneursgeleenthede, asook die posisionering van Mbombela as toerisme- en kunsbestemming. Items wat klem lê op die fees se gevestigde handelsmerk en sy lang geskiedenis laai eweneens op hierdie faktor, wat daarop dui dat ekonomiese waarde ook in verband gebring word met langtermynbestemmingskapitaal. Soortgelyke patrone is in vorige navorsing oor kunstefeeste in kleiner stedelike kontekste geïdentifiseer (Rogerson en Rogerson 2021; Quinn e.a. 2021).
Die tweede faktor, kulturele waarde, verklaar 8,83% van die variansie en bestaan uit items wat die fees se rol in die bevordering van Afrikaanse en Suid-Afrikaanse kuns en kultuur, kulturele insluiting, kulturele trots, asook ondersteuning van ontluikende kunstenaars en gemeenskaps- en jeugontwikkelingsinisiatiewe weerspieël. Hierdie items dui op ’n sterk simboliese en sosiaal-kulturele dimensie in besoekers se waarneming van die fees se bydrae. Hierdie bevinding strook met vorige studies wat Afrikaanse kunstefeeste as belangrike ruimtes vir kulturele bevestiging en gemeenskapsvorming beskryf (Kruger 2020; Hassanli e.a. 2021). ’n Vergelykbare samehang tussen ekonomiese en kulturele bydraes is ook in ander studies oor Afrikaanse kunstefeeste aangeteken (Stander e.a. 2021; Viljoen 2023).
Tabel 3. Waargenome bydrae van die Innibos-kunstefees
| Faktore en items | Bydrae 1: ekonomiese waarde | Bydrae 2: kulturele waarde |
| Lok besoekers na Mbombela | 0,946 | |
| Lewer ’n bydrae tot die plaaslike ekonomie | 0,816 | |
| Skep werks- en entrepreneursgeleenthede vir inwoners | 0,774 | |
| Bevorder Mbombela as toonaangewende bestemming | 0,869 | |
| Vestig Mbombela as belangrike kunshoofstad | 0,760 | |
| Fees beskik oor ’n lang betekenisvolle geskiedenis | 0,622 | |
| Het ’n sterk en gevestigde handelsmerk | 0,657 | |
| Bevorder sosiale samehorigheid en kulturele insluiting | 0,858 | |
| Verdiep begrip vir Afrikaanse kuns en kultuur | 0,846 | |
| Wek trots in kulturele erfenis | 0,832 | |
| Vier Suid-Afrikaanse kuns en kultuur | 0,704 | |
| Ondersteun kunstenaars | 0,704 | |
| Gemeenskapsontwikkeling | 0,767 | |
| Eiewaarde (EV) | 7,58 | 1,15 |
| Variansie (%) | 58,33 | 8,83 |
| Kumulatiewe variansie (%) | 58,33 | 67,16 |
| Cronbach se α | 0,90 | 0,94 |
| Inter-item-korrelasie | 0,57 | 0,66 |
| Gemiddelde (x̄) | 4,32 | 4,41 |
| Standaardafwyking (SD) | 0,54 | 0,49 |
4.5 Resultaat: Generasieverskille in motivering en waargenome bydrae
Tabel 4 bevat die gemiddelde tellings en standaardafwykings per generasiegroep vir die twee reismotiveringsfaktore en die twee faktore van waargenome bydrae, tesame met die resultate van eenrigting-ANOVA-toetse en tersaaklike Tukey-HSD-post hoc-vergelykings. Die gemiddelde toon dat alle generasiegroepe deurgaans hoë vlakke van reismotivering en waargenome bydrae rapporteer, met tellings bo 4,0 op ’n 5-punt-skaal. Vir kunsgedrewe motivering is die gemiddeldes betreklik konsekwent oor generasiegroepe, en geen statisties beduidende verskille is deur die ANOVA aangetoon nie (F(3,1131) = 1.54; p = 0,202).
Tabel 4. Generasiegroepgemiddeldes en eenrigting-ANOVA-toetse vir reismotivering en waargenome bydrae
| Veranderlike | Baby Boomer | Gen X | Gen Y | Gen Z | F | p | η² | Post hoc |
| Kunsgedrewe motivering | 4,13 | 4,12 | 4,10 | 4,01 | 1,54 | 0,202 | 0,004 | Geen |
| Ontvlugtinggedrewe motivering | 4,57 | 4,65 | 4,58 | 4,51 | 3,11 | 0,026* | 0,008 | X > Z |
| Ekonomiese waarde | 4,50 | 4,53 | 4,56 | 4,39 | 5,32 | 0,001* | 0,014 | Y, X > Z |
| Kulturele waarde | 4,31 | 4,32 | 4,36 | 4,25 | 1,53 | 0,205 | 0,004 | Geen |
Gemiddeldes is gebaseer op geskaalde faktorwaardes (1–5). p < 0,05 dui statistiese beduidendheid aan. Etakwadraat (η²) word as maatstaf van effekgrootte gerapporteer.
*Slegs statisties beduidende Tukey-HSD-vergelykings (p < 0,05) word gerapporteer.
Ten opsigte van ontvlugtinggedrewe motivering is ’n statisties beduidende verskil tussen generasiegroepe aangetref (F(3,1131) = 3,11; p = 0,026). Die post hoc-ontleding toon ’n beduidende verskil tussen Generasie X en Generasie Z, met Generasie X wat ’n hoër gemiddelde telling rapporteer. Geen ander paarsgewyse vergelykings was statisties beduidend nie. Vir ekonomiese waarde is daar ’n statisties beduidende verskil tussen generasiegroepe (F(3,1131) = 5,32; p = 0,001). Die Tukey-HSD-toetse dui op beduidende verskille tussen Generasie Y en Generasie Z, asook tussen Generasie X en Generasie Z, met laasgenoemde groep wat laer gemiddelde tellings rapporteer. Geen beduidende verskille is tussen Baby Boomers, Generasie X en Generasie Y onderling waargeneem nie. Wat kulturele waarde betref, toon die ANOVA geen statisties beduidende generasieverskille nie (F(3,1131) = 1,53; p = 0,205).
5. Bespreking
Die bevindinge dui op ’n sterk kern van gedeelde motivering en kulturele betekenis oor generasies heen, met beperkte maar betekenisvolle generasienuansering in sekere ervarings en waardekomponente.
5.1 Reismotivering as dominante verklaringsmeganisme
Die uitwys van kunsgedrewe en ontvlugtinggedrewe motiverings bevestig vorige werk oor Afrikaanse kunstefeeste wat toon dat feesbywoning hoofsaaklik deur wesenlike belewenis- en betekenisgebaseerde dryfvere gedra word, eerder as deur bloot vermaak of baatsugtige oorwegings (Kruger 2020; Viljoen 2023). In sy ondersoek na motivering by ’n nasionale kunstefees wys Viljoen (2023) dat reismotivering nie bloot as ’n segmenteringshulpmiddel verstaan moet word nie, maar as ’n verklaringsraamwerk vir hoe besoekers waarde aan die feeservaring heg. Die huidige studie se bevindinge sluit nóú hierby aan. Die afwesigheid van beduidende generasieverskille in kunsgedrewe motivering dui daarop dat betrokkenheid by die kunste funksioneer as ’n gedeelde motiveringsgrondslag wat generasies oorbrug.
Hierdie stabiliteit strook met Viljoen (2023) se redenasie dat kuns- en inhoudswaardering ’n betreklik konstante dryfveer binne kunstefeeste bly, selfs waar ander ervaringsaspekte varieer. Dit ondersteun verder Katz-Gerro (2004) se siening van kulturele verbruik as ’n vorm van simboliese deelname wat minder vatbaar is vir korttermynlewensfaseverskille.
5.2 Ontvlugting en ervaringsverskille oor generasies
In teenstelling hiermee toon ontvlugtinggedrewe motivering beperkte maar statisties beduidende generasienuansering. Die post hoc-bevindinge wys dat Generasie X sterker ontvlugtingswaardes rapporteer as Generasie Z. Hierdie patroon bevestig dat ontvlugting nie as ’n uniforme behoefte verstaan moet word nie, maar kontekstueel en lewensfase-afhanklik funksioneer (Crompton 1979). Viljoen (2023) toon dat ontvlugting, ontspanning en sosiale sfeer dikwels dié motiverings is waarin die meeste variasie tussen besoekers voorkom, selfs binne dieselfde fees. Die huidige studie verdiep hierdie insig deur te wys dat sodanige variasie nie noodwendig tot aparte segmente lei nie, maar eerder dui op verskille in beklemtoning en intensiteit van belewenis. Ontvlugting blyk dus ’n gevoelige motiveringsdimensie te wees wat fyn reageer op generasiespesifieke sosiale rolle en verantwoordelikhede.
5.3 Waargenome waarde: ekonomies versus kultureel
’n Verdere belangrike bevinding is die onderskeid tussen ekonomiese en kulturele waarde. Terwyl kulturele waarde oor generasies heen bestendig bly, toon ekonomiese waarde betekenisvolle verskille, met Generasie X en Generasie Y wat hoër waardering as Generasie Z rapporteer. Hierdie bevinding ondersteun Kruger en Viljoen (2022) se redenasie dat generasies verskil in hoe waarde geïnterpreteer en geregverdig word, eerder as in hul aanleg tot deelname. Viljoen (2023) wys dat waardetoekenning by kunstefeeste sterk gekoppel is aan besoekers se mate van betrokkenheid by en begrip van die fees se breër rol binne die gasheerplek. Die generasienuansering in ekonomiese waarde wat hier waargeneem word, dui daarop dat ouer generasies waarskynlik sterker bewus is van, en resoneer met, die fees se ontwikkelings- en bestemmingsfunksie, terwyl jonger besoekers die waarde primêr binne die onmiddellike ervaring plaas. Hierdie patroon kan ook verband hou met lewensfaseverskille. Jonger besoekers beskik dikwels oor laer inkomstevlakke en minder finansiële onafhanklikheid as ouer kohorte, wat moontlik beïnvloed hoe die ekonomiese bydrae en ontwikkelingsrol van ’n fees beoordeel word. Die betreklik laer waardering van ekonomiese waarde onder Generasie Z moet egter nie as ’n gebrek aan betrokkenheid geïnterpreteer word nie, maar eerder as ’n moontlike aanduiding dat hierdie groep waarde sterker aan onmiddellike belewenis- en ervaringsuitkomste koppel.
5.4 Integrasie van motivering, generasie en ervaring
Gesamentlik dui hierdie bevindinge daarop dat reismotivering ’n meer robuuste verklaringsmeganisme as generasie alleen is. Generasie beïnvloed nie of besoekers gemotiveerd is nie, maar hoe daardie motivering uitdrukking vind en watter aspekte van die feeservaring beklemtoon word. Hierdie insig sluit aan by Matiza e.a. (2026) se bevinding dat generasies feeservarings en plekhegting verskillend internaliseer. Die Innibos-fees funksioneer dus as ’n meergenerasiekultuurruimte waar gedeelde kunswaardering en kulturele betekenis die kern vorm. Hierdie patroon beklemtoon dat generasie binne feesnavorsing sinvol gebruik word en nie as ’n rigiede verklaring of segmenteringsbasis nie.
6. Gevolge en toekomstige navorsing
6.1 Gevolge vir teorie
Die bevindinge van hierdie studie lewer ’n genuanseerde bydrae tot die literatuur oor feesbywoning deur reismotivering sentraal te plaas as verklarende meganisme, met generasie as ’n verduidelikende, maar nie ’n bepalende lens nie. In ooreenstemming met vroeëre werk oor Afrikaanse kunstefeeste dui die resultate daarop dat feesdeelname oor generasies heen primêr deur wesenlike, betekenisgebaseerde motiverings gedra word, veral waar dit by betrokkenheid by die kunste en kulturele waarde kom (Katz-Gerro 2004; Kruger 2020; Viljoen 2023).
Die afwesigheid van beduidende generasieverskille in kunsgedrewe motivering bevestig bestaande teoretiese redenasies dat kulturele verbruik en estetiese betrokkenheid betreklik bestendige praktyke is wat sterk met identiteit en kulturele kapitaal verband hou, eerder as met lewensfase alleen (Lizardo en Skiles 2008; Katz-Gerro 2004). Hierdie bevinding sluit direk aan by Kruger e.a. (2025) se bevinding dat generasieverskille binne Afrikaanse kunstefeeste hoofsaaklik fyngeskakeerd funksioneer binne ’n gedeelde simboliese raamwerk, en nie lei tot fundamenteel uiteenlopende vorme van kulturele deelname nie.
Daarteenoor toon die waargenome verskille in ontvlugtinggedrewe motivering en ekonomiese waarde aan dat nie alle motiverings- en waardedimensies ewe bestendig oor generasies funksioneer nie. Hierdie patroon ondersteun Crompton (1979) se ontvlugting-en-soeking-model deur te wys dat ontvlugting konteks- en lewensfase-afhanklik manifesteer, eerder as eenvormig onder alle besoekers. Die bevinding dat Generasie X sterker ontvlugtingsmotiverings rapporteer as Generasie Z, dui daarop dat ontvlugtingsintensiteit en betekenis wissel na gelang van sosiale rolle en verantwoordelikhede, ’n insig wat ook in Viljoen (2023) se motiveringsgebaseerde studie bevestig word.
Die teoretiese onderskeid tussen kulturele en ekonomiese waarde word verder versterk deur hierdie studie. Die stabiliteit van kulturele waarde oor generasies heen, teenoor variasie in ekonomiese waarde, ondersteun Kruger en Viljoen (2022) se redenasie dat generasies veral verskil ten opsigte van hoe waarde geregverdig en geïnterpreteer word, eerder as ten opsigte van hul fundamentele ingesteldheid jeens deelname. Hierdie bevinding dui daarop dat feeswaarde nie slegs multidimensioneel is nie (Quinn e.a. 2021), maar ook asimmetries beleef word: Sommige dimensies is diep kultureel veranker, terwyl ander meer ervaring- en lewensfasegevoelig is.
Belangrik is dat hierdie bevindinge die generasieteorie nie as ’n grondslag vir streng segmentering bevestig nie, maar eerder as ’n verklaringsraamwerk wat help verklaar hoe dieselfde feeservarings verskillend gelees en beleef word (Lappeman e.a. 2020). Hierdie verklaring stem ooreen met Matiza e.a. (2026), wat aantoon dat generasies feeservaring en plekhegting verskillend internaliseer, sonder dat dit die bestaan van gedeelde ervaring en lojaliteit ondergrawe.
6.2 Gevolge vir bestuur en praktyk
Vir feesbestuur impliseer die bevindinge dat strategiese besluitneming minder klem behoort te lê op die ontwikkeling van generasiespesifieke produkte, en meer op die reëling van veelvlakkige ervarings wat ruimte laat vir uiteenlopende betekenistoekenning. Die konsekwente belang van kunsgedrewe motivering en kulturele waarde oor generasies heen bevestig dat artistieke gehalte, inhoudelike diepte en programintegriteit kernprioriteite behoort te bly, soos ook deur Kruger (2020) en Kruger e.a. (2025) beklemtoon word.
Die verskille in ontvlugtinggedrewe motivering beklemtoon egter dat ervaringsontwerp ’n kritieke bestuurshefboom is. In ooreenstemming met Hassanli e.a. (2021) en Viljoen (2023) kan feesorganiseerders klem lê op sosiale ruimtes, tempovariasie en informele ontmoetingsgeleenthede wat verskillende vorme van ontvlugting en ontspanning fasiliteer, sonder om die feeservaring te fragmenteer. Hierdie benadering laat toe dat dieselfde program verskillend ervaar kan word deur besoekers in uiteenlopende lewensfases.
Die bevindinge rakende ekonomiese waarde het belangrike gevolge vir kommunikasie en belanghebberbestuur. Aangesien ouer generasies sterker resoneer met die fees se ontwikkelings- en bestemmingsrol, kan boodskappe oor plaaslike impak, volhoubaarheid en ekonomiese bydrae doelgerig aan hierdie besoekers en aan beleidsrolspelers gekommunikeer word (Rogerson en Rogerson 2021). Aan die ander kant kan jonger besoekers meer effektief bereik word deur ervarings- en atmosfeergerigte verhale wat bekostigbaarheid en sosiale waarde beklemtoon, soos ook deur Kruger en Viljoen (2022) aangedui word.
Die resultate dui verder daarop dat feesbestuurders nie noodwendig aparte programme vir verskillende generasiegroepe hoef te ontwikkel nie, aangesien die gedeelde waardering vir kuns en kultuur oor generasies heen sterk bly. ’n Meer effektiewe benadering mag wees om dieselfde program op verskillende wyses te kommunikeer en te interpreteer vir uiteenlopende gehore. Bemarkingskommunikasie kan byvoorbeeld groter klem plaas op kulturele betekenis, gemeenskapsverbondenheid en artistieke gehalte vir gevestigde gehore, terwyl jonger besoekers moontlik sterker aanklank sal vind by boodskappe wat ervaring, toeganklikheid, atmosfeer en sosiale betrokkenheid beklemtoon. Hierdie benadering maak dit moontlik om ’n breë gehoor te bereik sonder om die feesidentiteit te versplinter.
Laastens ondersteun die stabiliteit van kulturele waarde oor generasies heen strategiese pogings om die fees se simboliese rol as kulturele anker te versterk. Soos Kruger (2020), Kruger e.a. (2025) en Matiza e.a. (2026) aantoon, bied feeste volhoubare platforms vir die opbou van emosionele verbondenheid, lojaliteit en gedeelde identiteit. Bestuurstrategieë behoort dus daarop gerig te wees om hierdie gedeelde betekenis te koester, eerder as om generasies teenoor mekaar te stel.
6.3 Beperkinge en toekomstige navorsingsrigtings
Die bevindinge van hierdie studie moet geïnterpreteer word binne die konteks van ’n gevestigde Afrikaanse kunstefees waar kulturele inhoud, herhaalde bywoning en veelvuldige-generasie-deelname sentraal staan. Alhoewel hierdie klem doelbewus was en ryk insigte in reismotivering en waargenome waarde moontlik gemaak het, kan ander feeskontekste moontlik bykomende dinamika openbaar.
Die studie benader generasie as ’n verklaringslens vir fynskakering in motivering en waardeverklaring, eerder as basis vir formele segmentering. Hierdie benadering het dit moontlik gemaak om gedeelde en gedifferensieerde ervaringspatrone sistematies te ondersoek, maar skep terselfdertyd geleentheid vir toekomstige navorsing om generasie in samehang met ander verklarende veranderlikes, soos feeservaring en plekhegting, verder te verken.
Die huidige bevindinge dui ook op verskeie belowende navorsingsrigtings. Toekomstige ondersoeke kan die verband tussen generasie, plekhegting en feeslojaliteit verder verken, aangesien vorige studies daarop dui dat hierdie konstrukte nóú verwant is aan betekenisvorming en herbesoekgedrag. Vergelykende studies tussen verskillende Afrikaanse kunstefeeste of tussen kunstefeeste en ander gebeurtenistipes kan verdere insig bied in die mate waartoe die huidige bevindinge konteksgebonde is. Daarbenewens kan longitudinale ondersoeke help om te bepaal of patrone van reismotivering en waardetoekenning oor tyd verander namate besoekers deur verskillende lewensfases beweeg.
7. Gevolgtrekking
Hierdie artikel het ondersoek ingestel na reismotivering en waargenome bydraes by die Innibos-kunstefees oor die periode 2023–2025, met die doel om te verstaan hoe besoekers ’n feeservaring beleef en betekenis daaraan heg oor generasies heen. Deur reismotivering as primêre verklaringsraamwerk te gebruik en generasie as ’n lens eerder as ’n segmenteringsmeganisme te benader, bied die studie ’n meer gebalanseerde en kontekssensitiewe lees van feesbywoning binne ’n Afrikaanse kunstefeesmilieu.
Die studie het getoon dat feesbywoning hoofsaaklik deur twee reismotiverings verklaar word, naamlik kunsgedrewe en ontvlugtinggedrewe motivering. Besoekers se waardetoekenning aan die fees word eweneens deur verskeie dimensies gevorm en weerspieël die breër betekenis wat die fees vir deelnemers inhou. Die bevindinge dui verder daarop dat reismotivering en waardetoekenning oorwegend bestendig oor generasies heen bly, hoewel beperkte maar statisties betekenisvolle verskille ten opsigte van sekere dimensies waargeneem is.
Die bevindinge dui daarop dat kunsgedrewe motivering en kulturele waarde opvallend bestendig oor generasies heen bly, wat beklemtoon dat feesbywoning by Innibos oor ’n gedeelde simboliese en kulturele kern beskik. Hierdie stabiliteit suggereer dat kulturele deelname minder stuksgewys is as wat dikwels veronderstel word, en dat veelvuldige-generasies-deelname eerder op gedeelde betekenis as op uiteenlopende voorkeure rus.
Daarteenoor het beperkte, maar betekenisvolle verskille na vore gekom in ontvlugtinggedrewe motivering en ekonomiese waarde, wat aandui dat sekere ervarings- en waardedimensies meer gevoelig reageer op lewensfase en sosiale konteks. Saam gelees, onderstreep hierdie patrone dat besoekers nie noodwendig verskil in hul betrokkenheid by die fees nie, maar eerder in die wyse waarop dieselfde ervaring beleef word en prioriteit geniet. Die Innibos-kunstefees funksioneer dus nie as ’n versplinterde sosiale ruimte nie, maar as ’n veelvuldige-generasie-kultuurplatform waar ontvlugting, betekenis en waarde op verskillende wyses beleef word.
Deur die integrasie van reismotivering, waardetoekenning en generasieverskille lewer die studie ’n bydrae tot die begrip van feesbywoning binne ’n kleiner stedelike konteks en dra dit terselfdertyd by tot die gebruik en verfyning van Afrikaanse vakterminologie binne die gebeurtenisbestuursdiskoers. Die bevindinge bevestig dat feesnavorsing baat vind by benaderings wat nie poog om gehore rigied te segmenteer nie, maar eerder klem lê op hoe gedeelde ervarings oor tyd en oor lewensfases heen betekenisvol bly.
8. Erkenning
Die outeur betuig hiermee sy opregte dank en waardering aan die onderstaande instansies en individue vir hul onderskeie bydraes tot hierdie navorsing. Vernaamste dank kom die PUK-Kanselierstrust toe vir die finansiële ondersteuning en befondsing ter ontwikkeling en bevordering van Afrikaans as wetenskapstaal, asook die organiseerders van die Innibos Laeveld Nasionale Kunstefees vir hul samewerking, en die respondente vir hul deelname aan die studie. Hierdie werk is voorts gedeeltelik gebaseer op navorsing wat deur die Nasionale Navorsingstigting (NRF) ondersteun is; enige menings, bevindings, gevolgtrekkings of aanbevelings wat in hierdie publikasie uitgespreek word, is derhalwe die uitsluitlike standpunt van die outeur en die NRF aanvaar hoegenaamd geen aanspreeklikheid daarvoor nie.
Bibliografie
Aşan, K., K. Kaptangil en A. Gargacı Kınay. 2020. Mediating role of perceived festival value in the relationship between experiences and satisfaction. International Journal of Event and Festival Management, 11(2):255–70.
Botha, K., E. Slabbert en P. Viviers. 2014. Towards a ticket purchase behaviour model for South African arts festivals. Journal of Contemporary Management, 11(1):324–48.
Brochado, A., J.M. Cristóvão Veríssimo en J.C.L. de Oliveira. 2022. Memorable tourism experiences, perceived value dimensions and behavioral intentions: a demographic segmentation approach. Tourism Review, 77(6):1560–78.
Bruwer, J., E. Li en M. Reid. 2002. Segmentation of the Australian wine market using a wine-related lifestyle approach. Journal of Wine Research, 13(3):217–42.
Chen, C.F. en F.S. Chen. 2010. Experience quality, perceived value, satisfaction and behavioral intentions for heritage tourists. Tourism Management, 31(1):29–35.
Collins, A. en D. Potoglou. 2019. Factors influencing visitor travel to festivals: challenges in encouraging sustainable travel. Journal of Sustainable Tourism, 27(5):668–88.
Crompton, J.L. 1979. Motivations for pleasure vacation. Annals of Tourism Research, 6(4):408–24.
Daniel, R., K. Fleischmann en R. Welters. 2018. Creativity in the “torrid zone”: policy, creative industries and the vision for Northern Australia. International Journal of Cultural Policy, 24(4):451–65.
Dann, G.M.S. 1977. Anomie, ego enhancement, and tourism. Annals of Tourism Research, 4(4):184–94.
Field, A. 2015. Discovering statistics using IBM SPSS statistics. 4de uitgawe. Londen: Sage.
Gallarza, M.G., F. Arteaga en I. Gil-Saura. 2019. Customer value in tourism and hospitality: Broadening dimensions and stretching the value-satisfaction-loyalty chain. Tourism Management Perspectives, 31:254–68.
Ghorbanzadeh, D., M.S. Shabbir, A. Mahmood en E. Kazemi. 2021. Investigating the role of experience quality in predicting destination image, perceived value, satisfaction, and behavioural intentions: a case of war tourism. Current Issues in Tourism, 24(17):2444–62.
Hassanli, N., T. Walters en J. Williamson. 2021. “You feel you’re not alone”: How multicultural festivals foster social sustainability through multiple psychological sense of community. Journal of Sustainable Tourism, 29(11–12):1792–1809.
Katz-Gerro, T. 2004. Cultural consumption research: review of methodology, theory, and consequence. International Review of Sociology, 14(1):11–29.
Kecskemeti, P. (red.). 1952. Essays on the sociology of knowledge. Londen: Routledge & Kegan Paul.
Kim, Y.H.H. en N.A. Barber. 2024. Using multi-year data to develop a richer market segmentation strategy for festivals. Journal of Quality Assurance in Hospitality & Tourism, 25(6):1853–71.
Kipnis, E., C. Demangeot, C. Pullig en A.J. Broderick. 2019. Consumer multicultural identity affiliation: Reassessing identity segmentation in multicultural markets. Journal of Business Research, 98:126–41.
Kock, N. 2015. Common method bias in PLS-SEM: a full collinearity assessment approach. International Journal of e-Collaboration, 11(4):1–10.
Kotler, P., K.L. Keller, M. Brady, M. Goodman en T. Hansen. 2016. Marketing management. 3de Europese uitgawe. Harlow: Pearson.
Krejcie, R.V. en D.W. Morgan. 1970. Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3):607–10.
Kruger, M. 2020. Arts festival offerings: What do market segments prefer? Evidence from a South African national arts festival. Event Management, 24(1):197–216.
Kruger, M. en A. Viljoen. 2022. That old saying about wine and age: Identifying South African age-cohort preferences. International Journal of Wine Business Research, 34(4):495–522.
Kruger, M., A. Viljoen en J. Manners. 2025. The nexus between arts and ageing: Bridging the generational gaps. International Journal of Arts Management, 27(3):4–21.
Lappeman, J., P. Egan en V. Coppin. 2020. Time for an update: Proposing a new age segmentation for South Africa. Management Dynamics, 29(1):1–13.
Li, N., J. Li, K. Zhang, J. Chen en P. Wang. 2023. Influence of festival activities on enterprise production behavior: a case study of the China Bamboo Culture Festival. Forests, 14(12):2297.
Lizardo, O. en S. Skiles. 2008. Cultural consumption in the fine and popular arts realms. Sociology Compass, 2(2):485–502.
Mannheim, K. 1952. The problem of generations. In Kecskemeti (red.) 1952.
Matiza, T., M. Kruger en A. Viljoen. 2026. Examining place attachment and festival experience: a multi-group analysis of attendee behaviour in a music festival context. Journal of Hospitality and Tourism Insights, 9(11):38–59.
Meeprom, S. en T. Silanoi. 2020. Investigating the perceived quality of a special event and its influence on perceived value and behavioural intentions in a special event in Thailand. International Journal of Event and Festival Management, 11(4):497–512.
Nasionale Tesourie. 2022. Mbombela Integrated Development Plan 2022–2027. Pretoria. https://lg.treasury.gov.za/supportingdocs/MP326/MP326_IDP%20Final_2023_Y_20220715T094011Z_hazel_mhlabane.pdf.
Pallant, J. 2016. SPSS survival manual: a step-by-step guide to data analysis using SPSS. 6de uitgawe. Londen: McGraw-Hill Education.
PanSAT (Pan Suid-Afrikaanse Taalraad). 2025. PanSAT deel in die nasionale viering van 100 jaar van Afrikaans as ’n amptelike taal. https://www.pansalb.org/af/pansat-deel-in-die-nasionale-viering-van-100-jaar-van-afrikaans-as-n-amptelike-taal.
Pissoort, V. en M. Saayman. 2007. Market segmentation of visitors at three selected arts festivals in South Africa. Acta Commercii, 7(1):255–68.
Podsakoff, P.M., S.B. MacKenzie, J.Y. Lee en N.P. Podsakoff. 2003. Common method biases in behavioral research: a critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5):879–903.
Pretorius, S.C., P. Viviers en K. Botha. 2016. The perceived contribution of three South African arts festivals to the development of the arts and tourism. African Journal for Physical Activity and Health Sciences, 22(12):290–305.
Quinn, B., A. Colombo, K. Lindström, D. McGillivray en A. Smith. 2021. Festivals, public space and cultural inclusion: public policy insights. Journal of Sustainable Tourism, 29(11–12):1875–93.
Rogerson, C.M. en J.M. Rogerson. 2021. In-between rural tourism: Rethinking rural tourism spaces for policy development in South Africa. African Journal of Hospitality, Tourism and Leisure, 10(4):1394–1413.
Sánchez, J., L. Callarisa, R.M. Rodríguez en M.A. Moliner. 2006. Perceived value of the purchase of a tourism product. Tourism Management, 27(3):394–409.
Segre, G. en A. Morelli. 2021. Culture and the youngest: insights for the future of cultural consumption from an Italian sample. Il Capitale Culturale, 23:89–109.
Stander, J.H., L.A. Sandham en G. Visser. 2021. The geographies of artists and stall holders at Afrikaans arts festivals, South Africa. African Journal of Hospitality, Tourism and Leisure, 10(5):1630–44.
Strauss, W. en N. Howe. 1992. Generations: the history of America’s future, 1584–2069. New York: William Morrow.
Taber, K.S. 2018. The use of Cronbach’s alpha when developing and reporting research instruments in science education. Research in Science Education, 48(6):1273–96.
Viljoen, A. 2023. Beyond a tug-of-war: Motivation-based segmentation of visitors to a national arts festival. Journal of Convention & Event Tourism, 24(5):433–57.
Viljoen, J. en U.S. Henama. 2017. Growing heritage tourism and social cohesion in South Africa. African Journal of Hospitality, Tourism and Leisure, 6(4):1–15.
Viviers, P.A. en E. Slabbert. 2014. Should arts festivals focus on push or pull factors in marketing efforts? African Journal of Hospitality, Tourism and Leisure, 3(2):1–18.
Williams, P. en G.N. Soutar. 2009. Value, satisfaction and behavioral intentions in an adventure tourism context. Annals of Tourism Research, 36(3):413–38.
Zeithaml, V.A. 1988. Consumer perceptions of price, quality, and value: a means-end model and synthesis of evidence. Journal of Marketing, 52(3):2–22.
- Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Aleksandr Fedorov en is verkry op Pexels.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |