Dialektiese beelde en historiese herinnering: Karel Schoeman, Walter Benjamin en kritiek op historisisme

  • 0

Dialektiese beelde en historiese herinnering: Karel Schoeman, Walter Benjamin en kritiek op historisisme

Willie Burger, Afrikaanse Letterkunde, Departement Afrikatale, Universiteit van Pretoria

LitNet Akademies Jaargang 23(3)
ISSN 1995-5928
https://doi.org/10.56273/1995-5928/2026/j23n3b11

Die artikel sal binnekort as PDF beskikbaar wees.

 

Opsomming

Karel Schoeman se historiese romans en niefiksiewerke word dikwels gelees as pogings om ’n verlore verlede te rekonstrueer of te bewaar. Self beskryf Schoeman sy omvangryke historiese oeuvre as deel van ’n proses van persoonlike “plek en identiteitsbepaling” en as ’n poging om rekenskap te gee van ’n wêreld wat in sy eie leeftyd besig was om te verdwyn. Hierdie beskrywing kan maklik aanleiding gee tot die siening dat sy werk hoofsaaklik gerig is op dokumentasie of kroniek. In onlangse kritiek is selfs aangevoer dat Schoeman nie in die volle sin van die woord as historikus beskou kan word nie, maar eerder as ’n kroniekskrywer.

Hierdie artikel stel egter voor dat so ’n lesing onvoldoende is om die aard van Schoeman se omgang met die verlede te beskryf. Ek redeneer dat Schoeman se historiese romans – veral die sogenaamde Stemme-drieluik en Verliesfontein – eerder verstaan kan word as ’n literêre ondersoek na die moontlikheid om die verlede op ’n nieteleologiese wyse te aktualiseer. Die artikel voer aan dat Schoeman se werk produktief gelees kan word in die lig van Walter Benjamin se kritiek op historisisme en sy begrip van die dialektiese beeld, waardeur ’n enkele moment uit die verlede in die hede opflits en ’n potensiaal vir betekenis en transformasie ontsluit.

Benjamin se beskrywing van Angelus Novus dien as vertrekpunt vir sy kritiek op die idee van geskiedenis as ’n aaneenlopende ketting van oorsaak en gevolg wat onafwendbaar op vooruitgang afstuur. Teenoor hierdie model stel Benjamin die moontlikheid dat sekere beelde uit die verlede nie bloot skakels in ’n chronologiese narratief is nie, maar oomblikke waarin verlede en hede in ’n produktiewe spanning saamkom. Hierdie dialektiese beelde kan die homogeniserende logika van historisisme onderbreek en die onvervulde moontlikhede van die verlede sigbaar maak.

Die artikel toon aan dat Schoeman se oproep van stemme uit die verlede – dikwels die stemme van histories gemarginaliseerde figure – juis op so ’n wyse funksioneer. In plaas daarvan om die verlede in ’n samehangende historiese narratief te integreer, is sy werk gemoeid met die redding van fragmente, herinneringe en individuele ervarings wat nie volledig opgeneem kan word in teleologiese geskiedverhale nie. Hierdie fragmente tree na vore as beelde wat die leser konfronteer met die onvoltooide aard van die verlede en met die etiese implikasies daarvan vir die hede. Deur Schoeman se werk in verband te bring met Benjamin se begrippe van die dialektiese beeld, Jetztzeit en die onderskeid tussen Erfahrung en Erlebnis, redeneer ek dat sy historiese prosa nie bloot geskiedenis opteken nie, maar op ’n vorm van kritiese aktualisering van die verlede gerig is.

Trefwoorde: Walter Benjamin; dialektiese beeld; etiek van herinnering; geskiedskrywing; historiese ervaring; historiese herinnering; historisisme; Jetztzeit, Erfahrung en Erlebnis; Karel Schoeman

 

Abstract

Dialectical images and historical memory: Karel Schoeman, Walter Benjamin and the critique of historicism

Karel Schoeman’s historical novels and nonfiction works are often read as attempts to reconstruct or preserve a vanished past. Schoeman himself describes his extensive historical undertaking as part of a process of determining his own place and identity, and as an attempt to account for a world that was disappearing during his lifetime. Such descriptions can readily lead to the assumption that his historical writing is primarily concerned with documentation. More recently, it has even been argued that Schoeman should be regarded as a chronicler rather than a historian in the full sense of the word. This article proposes that such a description does not adequately account for the nature of his engagement with the past.

I argue that Schoeman’s historical novels, particularly the Stemme trilogy, can be understood as a literary investigation of the possibilities and limitations of historical understanding. The discussion focuses on Verliesfontein, while also drawing on Hierdie lewe and Die uur van die engel. These novels are concerned with the possibility of making the past present without incorporating it into a continuous narrative of historical development. Schoeman’s evocation of forgotten voices can, therefore, be read productively in relation to Walter Benjamin’s critique of historicism and his concept of the dialectical image. The argument concerns a way of understanding Schoeman’s historical project rather than an attempt to establish Benjamin’s direct influence on his work.

Access to the past is repeatedly represented in Schoeman’s novels as difficult and uncertain. The past is another country, a dark region, or a space behind a heavy door that can barely be opened. Voices reach the present as faint whispers, while objects, photographs and archival remnants bear traces of lives about which little is known. The insistence that these voices nevertheless deserve attention is central to Schoeman’s undertaking. His novels frequently evoke people whose lives have received little recognition in official historiography. The demand that their stories be heard concerns both the recovery of knowledge and the acknowledgement that these people once lived.

Benjamin’s interpretation of Paul Klee’s Angelus Novus provides a point of departure for examining this engagement with the past. The angel of history sees an accumulation of wreckage where we perceive a chain of events. Although the angel wishes to remain, awaken the dead and repair what has been destroyed, the storm called progress drives him towards the future. This image challenges the assumption that history unfolds as an inevitable sequence of causes and consequences directed towards a predetermined outcome. It also exposes the losses concealed by accounts of historical progress.

Benjamin’s criticism is directed particularly at the determinism of teleological versions of Marxism. He does not abandon the importance of material circumstances and social relations in shaping history. He questions the assumption that their development guarantees a future utopia. His engagement with Jewish messianic thought allows him to conceive of transformation as an interruption that cannot be predicted from the preceding sequence of events. History consequently remains open to breaks and possibilities that a deterministic account cannot accommodate. As the article emphasises, coherent historical narratives need not simply be dismissed as false, but their coherence depends on the exclusion or suppression of experiences that do not fit.

The dialectical image offers another way of relating past and present. An image from the past becomes recognisable in a constellation with the present, interrupting the apparent continuity of historical development. Its significance is not exhausted by its position in a chronological sequence. Nor is it merely an illustration of a historical meaning already established. The encounter makes neglected experiences and unrealised possibilities newly legible. In this sense, the dialectical image has the potential to change how the present is understood.

In Verliesfontein this possibility is explored through the narrator’s attempt to recover traces of the Anglo-Boer War. A writer travelling with a photographer listens to elderly people and investigates monuments and other remnants of the conflict. Eventually, his encounter with the past takes the form of an immersion in a period of a few weeks in the life of a small town. These weeks are represented as fragments of a film repeating in a closed loop. The image suspends the events from the continuous unfolding of the larger historical narrative. The narrator’s subsequent question about his own place in this encounter turns the attention towards the effect of the remembered events on the person who encounters them.

The memories of Kallie Magistraat and Alice direct attention towards experiences that seem insignificant when measured against the larger history of the war. Celebrations on a town square, waving flags, conversations and silences reveal how ordinary people experienced events whose official accounts could be consulted elsewhere. Comparable fragments recur in Hierdie lewe: candlelight, a figure at a window, a sunlit afternoon, or a dress moving in lamplight. Such moments become significant through the relationship they establish with the remembering consciousness and, ultimately, with the reader. The open garden gate at the end of Verliesfonteinsuggests that the reader, too, is invited to enter this encounter.

The article identifies four closely related functions of these dialectical images. Firstly, they challenge historicism by preserving moments whose significance cannot be reduced to their contribution to a larger historical outcome. Their persistence interrupts narratives in which nationalism, anticolonial struggle, or progress determines what deserves to be remembered. Through these fragments the past appears as a field of unfinished experiences. The present can consequently also be recognised as contingent, rather than as the inevitable result of everything that preceded it.

Secondly, these images have an ethical function. Remembering forgotten lives is a form of recognition that resists their disappearance within dominant accounts of history. The voices in Schoeman’s novels make a claim on those who hear them. This does not restore the past to a harmonious whole or undo historical suffering. It makes losses, exclusions and failures to act available for renewed consideration. The publication of Verliesfonteinduring the work of the Truth and Reconciliation Commission places this concern within a context in which recovering memories was understood as necessary for critical self-examination.

Thirdly, the dialectical image creates the possibility of what Benjamin calls Jetztzeit, or “now time”: an interruption in which past and present meet and the possibility of acting differently becomes visible. In Die uur van die engel the unexpected appearance of an angel to the shepherd Danie Steenkamp radically changes his life. His response includes preaching to excluded people despite the church council’s prohibition. The event also affects the minister, the teacher and amateur historian Jood de Lange, and eventually the filmmaker Nico. Although its significance cannot readily be incorporated into an established historical or literary narrative, its effects persist across lives and generations.

These possibilities remain embedded in historical relations of power. A point of contact with Foucault’s understanding of power becomes evident in Schoeman’s attention to everyday practices: who enters through the front door and who must use the back door, who is permitted to speak, and whose words receive institutional recognition. The church’s attempts to silence Steenkamp similarly reveal how authority is maintained. Remembering such practices makes their contingency visible and allows acts of resistance to acquire renewed significance in the present.

Fourthly, this encounter with the past can be understood through Benjamin’s distinction between Erlebnis and Erfahrung. Fragmented, immediate experiences are distinguished from experience accumulated over time and deepened through reflection. In Verliesfontein the photographer’s recording of images contrasts with the writer’s slower attempt to understand an event. In Die uur van die engel Nico discovers the limitations of his proposed film, while his encounter with the past prompts an inward journey. Literary form thus creates a space in which attention, memory and interpretation can deepen individual experiences into reflective understanding.

The principal finding is that Schoeman’s historical novels engage critically with the conditions within which the past becomes meaningful. Their evocation of fragments and forgotten voices enables encounters in which historical memory can reshape understanding of the present. This reading also suggests possibilities for reconsidering his nonfiction accounts of marginalised and forgotten lives, although these works would require further examination. To describe his undertaking as merely documentary or chronicle-like overlooks its sustained reflection on historical knowledge. His writing makes the past newly legible in ways that invite ethical recognition, critical self-examination and possible change.

Keywords: Walter Benjamin; dialectical image; Erfahrung and Erlebnis; ethics of remembrance; historical experience; historical memory; historicism; historiography; Jetztzeit; Karel Schoeman

 

1. Schoeman se bemoeienis met die verlede

In Die laaste Afrikaanse boek, sy outobiografiese aantekeninge wat reeds in 2002 verskyn het, skryf Schoeman dat hy in 1978 “om redes van persoonlike piëteit” Bloemfontein se geskiedenis begin opteken het en dat dit die begin was van ’n projek wat in “sowat twintig losstaande maar gedeeltelik oorvleuelende boeke die hele geskiedenis van die blanke in Suid-Afrika gedek het, van so ver terug soos wat dit redelikerwyse gevoer kan word” (2002a:483). Toe reeds het hy die mening uitgespreek dat hierdie onvoorsiene werk uiteindelik van deurslaggewende belang geblyk te wees het vir sy persoonlike ontwikkeling en as deel van sy eie “plek en identiteitsbepaling” (2002a:483). Sy outobiografiese aantekeninge het hy beskryf as ’n “verslag van sestig jaar se Suid-Afrikaanse geskiedenis en ’n rekord van ’n wêreld wat in my eie tyd tot niet gegaan het of besig is om rondom my uitmekaar te val waar ek sit en skryf” (2002a:483–4).

Benewens die niefiksiewerke is ook Schoeman se romans – veral sedert die 1980’s – met die geskiedenis gemoeid. In die romans uit die 1990’s, die Stemme-drieluik en Verkenning, dink Schoeman op metafiksionele wyse oor die geskiedenis na. Sy romans kan gelees word as ’n poëtiese ondersoek van geskiedskrywing en die doel van geskiedskrywing. Beelde vir die ondersoek van die verlede wat herhaaldelik in die Stemme-drieluik en Verkenning voorkom, is dié van die verlede as ’n vreemde gebied: “Die verlede is ’n ander land, waar is die pad wat soontoe loop” (Verliesfontein, 1998a:7). Die verlede word ook dikwels as donkerte beskryf. Die ou vrou in Hierdie lewe dink telkens oor die verlede as donkerte, as nag, waarin slegs enkele flikkerende beelde by ’n kerslig sigbaar is. Om die ander land en donker gebied te bereik word telkens ook beelde van ’n swaar deur wat met moeite oopgemaak word, gebruik. Die bejaarde vrou in Hierdie lewe moet voel-voel haar weg na die deur vind om die donker nag in te gaan. In Verkenning word die oopmaak van die deur na die verlede ook as moeitevol beskryf: “Beur teen die swaar deur wat op ’n skrefie bly staan het sodat die skarnier daaragter onsigbaar is vir wie buite staan, beur teen die donker” (1996:11). Die sentrale beeld wat in die drieluik gebruik word om die verlede te beskryf, is natuurlik dié van stemme wat as fluisteringe uit die donker verlede nog skaars hoorbaar is en wat vra om gehoor te word. Die stemme is soms letterlik stemme – soos wanneer die historikus in Verliesfontein in agterkamers op die platteland onderhoude met ou mense voer, maar dikwels is dit artefakte of oorblyfsels in die argiewe wat “praat” – soos die foto van die jong boer in Verliesfontein, die velsak, die kierie, die ou Bybels en uitgerafelde handskoene in Die uur van die engel.

Die idee dat die stemme uit die verlede soos fluisteringe beswaarlik hoorbaar is, maar dat dit nietemin noodsaaklik is om daarna te luister, en dat hulle opgeteken moet word, is ’n bevestiging van die belang van geskiedenis vir Schoeman. In Verliesfontein sluit die gedeelte waarin Alice se stem aan die woord is, met die volgende woorde af: “Kyk na my; luister na my. Ek het ook eens gelewe” (2002a:148). Schoeman verwys in Die laaste Afrikaanse boek herhaaldelik na die drama Will Shakespeare, deur Clemence Dane, wat hy as kind gelees het. In een toneel uit die drama sien Anne Hathaway hoedat ’n jong Shakespeare omring word deur die skimme van die karakters wat hy eendag sal skep (207). Wanneer hy van hulle probeer wegloop, omsingel die skimme hom en hul stemme dring daarop aan dat hy hulle onderskeie stories moet vertel: “Tell my story! And mine! And mine! And mine!” (547). Die byna waansinnige toneel waarin die karakters daarop aandring dat hulle stories nie vergeet moet word nie, dien vir Schoeman om sy eie ervaring met die opteken van “al die stemme” (uit die verlede) te verduidelik. Dit geld sy fiksiekarakters eweseer as byvoorbeeld die “stem” van die slavin Armosyn (in Armosyn van die Kaap, 2001) of die ander “kinders van die kompanjie” oor wie daar dikwels weinig en soms raaiselagtige inligting beskikbaar is (byvoorbeeld Kinders van die Kompanjie. Kaapse lewens uit die sewentiende eeu, 2006).

In die Stemme-drieluik is dit telkens die stemme van mense wat reeds gesterf het wat uit die vergetelheid ontruk word. Hierdie idee dat die stemme van gestorwenes opgeteken kan word, kan teruggevoer word na die invloed van die roman Cre na Crille (“Kerkhofklei”) deur die Ierse skrywer Máirtin Ó Cadhain (1949). Schoeman erken in sy outobiografie dat die roman ’n groot indruk op hom gemaak het en waarskynlik as inspirasie gedien het vir sy drieluik, “wat eintlik ook bestaan uit die monoloë van sterwendes of gestorwenes wat besig is om hulle onderskeie lewens te oorskou, rekenskap daarvan te gee en dit te probeer regverdig” (Die laaste Afrikaanse boek, 2002a:345).

Meestal fokus Schoeman nie op die stemme van vooraanstaande figure uit die verlede nie, maar juis op die onbekende stemme, die stemme wat nie in die amptelike geskiedskrywing gehoor word nie. Hy fokus nie op die groot gebeurtenisse van die verlede nie. In Verliesfontein (1998a) word die Anglo-Boereoorlog nie geplaas binne die groot geskiedenis van ’n antikoloniale stryd en die verreikende gevolge daarvan nie. In die woorde van Kallie Magistraat:

Ek moet oor die oorlog vertel; ek het begin, maar ek het van die onderwerp afgedwaal en oor ander dinge begin gesels. Maar ek weet niks van die oorlog nie, amper niks. Daar is proklamasies en telegramme voor die magistraatskantoor opgeplak en die mense het dit kom lees of vir mekaar voorgelees, ek kon hul stemme hoor waar ek sit en werk, maar later het dit al hoe meer gebeur dat hulle dit in stilte lees en niks sê nie, ten minste nie wat ek kon hoor nie, en dan weggegaan om êrens anders daaroor te praat […] Maar dis nog alles in die koerante en die geskiedenisboeke, mens kan dit gaan naslaan, dis nie nodig dat ek daaroor vertel nie, daar is niks wat ek nog kan byvoeg nie. (148)

Hy vervolg ’n bietjie later met ’n beskrywing van Mafeking Day-vierings op die dorp:

Dalk was dit tóé al dat die oorlog vir ons begin het, werklik begin het, bedoel ek, toe al die mense op die markplein voor die magistraatskantoor na die toesprake luister en sing en juig vir Baden-Powell en Lord Roberts en die Koningin, juis toe almal hul verbeel het dat alles nou oor is en die oorlog end gekry het. Dit was toe dat alles begin verander het, êrens in daardie tydjie tussen die winteroggend toe ons Mafeking Day gevier het en Desember toe die Vrystaters die Kolonie binnegeval het. Ek weet nie mooi nie, dis sommer maar ’n gedagte wat by my opkom waar ek so terugdink en probeer vasstel wat ek alles oor die oorlog kan onthou. Maar die belangrike dinge is opgeteken, dit staan in die verslae en boeke en koerante, en die bietjie wat ek onthou, is tog nie belangrik nie. (149–50)

Dit is hier, in die swaai van die vlaggies, die gedrag van gewone mense op gewone maniere en die alledaagse gewoontes waarin die Schoeman-verwerking van die verlede lê.

Hoewel hierdie artikel nie poog om ’n polemiese reaksie te wees op die beskuldiging van Dan Sleigh (2024) dat Schoeman geen historikus in die ware sin van die woord is nie, maar eintlik ’n kroniekskrywer, is dit tog op ’n manier ’n reaksie op daardie beskuldiging, wat nie getuig van ’n genuanseerde lees van Schoeman se projek nie.

Die aard van die manier waarop die verlede deur Schoeman opgeteken word, en veral die manier waarop daaroor nagedink word in Verliesfontein, dien as spesifieke vertrekpunt vir hierdie artikel. In dié roman reis die verteller, ’n skrywer van historiese werke wat saam met sy fotograaf die platteland deurkruis om inligting in te samel en om monumente en ander spore van die Anglo-Boereoorlog af te neem ten einde ook na stemme van ou mense in agterkamers te luister. Uiteindelik verval die verteller in ’n soort beswyming in die middaghitte in die veld en bevind hom skielik in die dorp tydens die oorlog. In ’n belangrike metafiktiewe oomblik besin hy só oor hulle pogings om spore van die Anglo-Boereoorlog te volg:

Loopgrawe en verskansings deurkruis die verlate dorp en die doringdraad sluit dit in. Wie die verlede nie onthou nie, is gedoem om dit te herlewe, het Santayana gesê. Is dit wat ek probeer uitdruk? Of is dit die Bourbons aan wie ek dink, wat uit ballingskap teruggekeer het sonder dat hulle iets geleer het of iets vergeet het? Moontlik albei, knielend in die donker van die bloekomplantasie op Fouriesfontein. Die film ruk, flikker, haak vir ’n oomblik vas, draai terug en spoel dan verder, dog loop nie af soos verwag nie, eind- en beginpunt gesplits om ’n geslote lus te vorm wat hom eindeloos in die projektor herhaal. Sonder hoop op uitkoms herhaal hierdie dorp dieselfde paar weke in sy chronologiese bestaan, in onsamehangende flarde en fragmente, ewig oorgelewer aan die uitvoer van handelinge wat geen sin het nie en gebare wat nooit voltooi sal word nie, ’n paar toevallige weke, ’n aantal toevallige mense, ’n toevallige plek uit al die jare en die mense en van alle moontlike plekke. Hierdie plek, nou, in die somer van 1901. Enkele ure van grasie is gegun, maar met die eerste groute van dagbreek sal die gekraai van hane die skimmespel oproep om opnuut te begin: die perde, die mense, die vlag, die boek, die lintjie, die bloedvlekke in die stof van die straat. (244–5)

Die paragraaf word gevolg met die vraag: “En ek dan?” Hiermee word die klem daarop geplaas dat die enkele gebeurtenis as’t ware uit die vergetelheid ontruk word – uitgehaal uit die chronologie van die geskiedenis en dat dit ’n effek op die “ek” het.

Na aanleiding van hierdie aanhaling redeneer ek in die eerste plek dat die roman veral ’n nadenke oor geskiedenis is, wat tot stand kom deurdat Schoeman een enkele gebeurtenis (“’n paar toevallige weke, ’n aantal toevallige mense, ’n toevallige plek uit al die jare en die mense en van alle moontlike plekke. Hierdie plek nou …”) uit die vergetelheid ontruk. Een insident word as’t ware uit die verlede gered. Dit word uit die hele verloop van die oorlog, van die ganse verlede gehaal. Nie as die skryf van ’n kroniek nie – wil ek redeneer – maar as ’n daad van verset teen ’n oorheersing van ’n bepaalde soort historisisme, wat ten nouste aansluit by die beskouings van Walter Benjamin.

Tweedens redeneer ek dat die toegang wat ons kry tot hierdie “enkele willekeurige daad” (244), ’n daad wat nie groots en belangrik is nie, iets vir die verteller beteken, en dat dit uiteindelik ook vir die leser ’n belewenis bied wat betekenisgewend is. Die groot geskiedenis se verloop praat nie met die individu nie – dit is die belewenis van ’n enkele gebeurtenis wat uiteindelik tot verandering vir die individu kan lei.

 

2. Walter Benjamin en die verwerping van historisisme, die “dialektiese beeld”

Die idee dat slegs ’n enkele willekeurige moment gekies word as fokus uit al die “ontelbare en onheuglike duisende” (1998a:244) is sentraal in Schoeman se beskouing van die geskiedenis, en ek wil redeneer dat dit tot ’n groot mate aansluit by Walter Benjamin se beskouing van geskiedenis. Benjamin was ’n Joods-Duitse literêre kritikus en filosoof. Twee tradisies het ’n belangrike rol in sy denke gespeel: Aan die een kant was hy ’n vurige Marxis en aan die ander kant het die Joodse geloof ’n groot invloed op sy denke gehad. Om hierdie rede het hy ’n meer genuanseerde blik op die geskiedenis as ’n kru historiese materialisme wat soms die Marxistiese geskiedbeskouing kenmerk. Juis weens hierdie genuanseerde beskouing beskou die Britse teoretikus Terry Eagleton (1981:49–51) Benjamin as tersaaklik. Ek steun grootliks op Benjamin se idees oor geskiedenis soos hy dit uiteengesit het in sy “Theses on the philosophy of history” (in Illuminations, 1992), ’n poëtiese aanval op historisisme en wat ’n alternatiewe manier bied om met die geskiedenis om te gaan.

As vertrekpunt en aanknopingspunt by Schoeman verwys ek eerste na Benjamin se negende stelling oor geskiedenisfilosofie. Hierin beskryf hy ’n skildery deur Paul Klee, Angelus Novus. Die skildery is vandag in Jerusalem in ’n kunsmuseum, maar Benjamin het dit besit en oral met hom saamgeneem wanneer hy getrek het.

Hy beskryf die skildery soos volg:

A Klee painting named “Angelus Novus” shows an angel looking as though he is about to move away from something he is fixedly contemplating. His eyes are staring, his mouth is open, his wings are spread. This is how one pictures the angel of history. His face is turned towards the past. Where we perceive a chain of events, he sees one single catastrophe which keeps piling wreckage upon wreckage and hurls it in front of his feet. The angel would like to stay, awaken the dead, and make whole what has been smashed. But a storm is blowing from Paradise; it has got caught in his wings with such violence that the angel can no longer close them. This storm irresistibly propels him into the future to which his back is turned, while the pile of debris before him grows skyward. This storm is what we call progress. (1992:249)

Met hierdie poëtiese beeld wys Benjamin die Marxistiese opvatting van die geskiedenis as ’n onstuitbare ontwikkeling met ’n vooruitgangsideaal in die rigting van ’n utopie wat uiteindelik onvermydelik gaan aanbreek, ten sterkste af. Daardie stormwind van sogenaamde vooruitgang is nie ’n noodwendige, kousale verloop van een gebeurtenis na die volgende nie. Die idee van geskiedenis as ’n ketting van gebeurtenisse is nie wat die engel sien nie, dit is ’n beskouing wat ons op die verlede afdwing. Die engel sien gewoon een groter wordende hoop puin.

Die verwysing na die skildery van juis ’n engel kan oënskynlik op opportunistiese wyse verbind word aan Schoeman se Die uur van die engel. Maar dit word hier onder duidelik dat dit nie bloot ’n opportunistiese verbinding sal wees nie. Die engel in Schoeman se roman verskyn onverwags, nie as ’n logiese verloop van gebeure wat daartoe aanleiding gee nie; dit is ’n onvoorspelbare en onvoorsiene gebeurtenis wat alles verander (kyk ook Burger 2014).

Met hierdie beskrywing van die engel wat die puin sien ophoop, kritiseer Benjamin die historisisme (soos ook in tese VI en tese XVII). Die historisisme is ’n lineêre, deterministiese beskouing van die geskiedenis. Hiervolgens word alle vorige gebeurtenisse beskou as ’n onvermydelike proses, ’n ketting van gebeure wat tot hier ontwikkel het. So ’n historisisme, wat die hede beskou as die natuurlike uitkoms van die verlede, is voorspelbaar. Uiteindelik sal dit volgens die Marxistiese beskouing dialekties uitloop op die verval van kapitalisme en die aanbreek van ’n utopie. Om daardie teleologiese verhaal te kan vertel moet talle beelde uit die verlede vergeet word. Baie gebeurtenisse en beelde word nie erken nie, omdat dit nie in die verhaal van onverbiddelike noodwendige gang inpas nie. Ander gebeurtenisse word onthou slegs omdat hulle reeds geïnterpreteer word in die rol wat hulle speel om die uiteindelike eindpunt van die geskiedenis te bereik. Benjamin verwerp die idee dat ons ’n passiewe aanvaarding van historiese progressie moet huldig. Die geskiedenis is eerder vol breuke, gapings, onderbrekings en onsamehangendhede. En vir Benjamin is dit belangrik, want dit suggereer ook die potensiaal vir revolusionêre verandering – eerder as ’n passiewe aanvaarding van historiese progressie. Eagleton (1981:73) wys daarop dat dit nie noodwendig vir Benjamin beteken dat daar glad nie sulke historiese verhale vertel kan word of dat dergelike verhale noodwendig leuens is nie, maar dat dit vertel word ten koste van gebeurtenisse wat weggelaat, onderdruk of vergeet word. Daarom is dit nodig om daarop te wys dat Benjamin nie met hierdie beskouing die Marxistiese idee van historiese materialisme verwerp nie. Hy stem saam met die Marxistiese idee dat die materiële omstandighede en sosiale verhoudings die geskiedenis vorm, maar hy bied ’n genuanseerde blik deurdat hy die idee van “’n dialektiese beeld” gebruik.

Eagleton (1981:49) wys op die belang van Benjamin se Joodse agtergrond vir sy denke. In die Joodse tradisie is die Messias se koms vir die bestudeerders van die Torah nie ’n onvermydelike uitkoms van die geskiedenis is nie. Dit is nie ’n gebeurtenis wat volg op ’n lang ketting van gebeure wat noodwendig en op voorspelbare wyse daartoe gaan lei nie. Die koms van die Messias is onvoorspelbaar. Die Torah kan altyd weer op ander maniere gelees word, die letters anders geskommel word. En die hele idee van geskiedenis word opgehef met die uiteindelike onverwagse en onvoorspelbare koms van die Messias. Dit is die einde van die geskiedenis. Hierdie idee oefen ook ’n invloed uit op Benjamin se beskouing van utopie. Die utopie breek vir Marxisme aan wanneer die geskiedenis uiteindelik uitloop op sosialisme, waar almal volgens hulle vermoë werk en die voorspoed wat uit hul werk vloei, gelyk verdeel word sodat almal tyd kan verwyl met die belangrike dinge van die lewe. Voordat die utopie aanbreek, moet die kapitalisme net eers gebreek word – iets wat volgens die Marxistiese beskouing uiteindelik onvermydelik gaan gebeur. Vir Benjamin is dit egter nie die geval nie. Die Messias kan enige tyd kom, nie as ’n noodwendige gevolg van ’n bepaalde historiese verloop nie.

Hierdie Joodse invloed het volgens Eagleton daartoe gelei dat Benjamin die idee verwerp van historisisme as bloot die plaas van elke gebeurtenis uit die verlede in die ketting van onvermydelike gebeure wat sal uitloop op die sosialisme. In só ’n geskiedbeskouing word elke historiese gebeurtenis onthou vir die rol wat dit speel in die verset teen kapitalisme. Marxistiese geskiedskrywing dui aan hoedat elke gebeurtenis bydra tot die verlossing van die werkers of hoedat bepaalde handelinge dien om die gegewe materiële omstandighede as onvermydelik en vanselfsprekend voor te stel sodat die werklikheid vir die werkers agter ideologie verdoesel word. Vir Benjamin gaan die onthou van die verlede om meer as hierdie soort historisisme wat eintlik die belang van die individuele gebeurtenis, die enkele herinnering, ontken. Die enkele herinnering is vir Benjamin nie slegs ’n skakel in die ketting nie. Hy gebruik die begrip dialektiese beeld om daarna te verwys.

 

3. Die dialektiese beeld in Schoeman

Die dialektiese beeld is vir Benjamin ’n beeld uit die geheue wat oomblikke van potensiële transformasie vasvang. Indien daardie oomblik in die hede teenwoordig gestel word, kan die hede en die verlede binne hierdie beeld bots en sodoende revolusionêre moontlikhede in die hede ontsluit. Deur die bied van so ’n beeld, so ’n herinnering, wat dialekties in die hede teenwoordig gestel word, word die beeld nie bloot as ’n skakel in ’n ketting van gebeurtenisse in die verlede beskou nie, maar as iets wat nou belangrik kan wees. “The true picture of the past flits by. The past can be seized only as an image which flashes up at the instant when it can be recognized and is never seen again” (1992:247).

Die probleem ontstaan vir Benjamin wanneer die historisisme poog om elke individuele moment binne ’n samehangende, aaneenlopende, enkele verhaal te integreer. Dan gaan daar te veel gebeurtenisse uit die verlede verlore omdat dit nie in die verhaal inpas nie. Hy haal die woorde van Gottfried Keller aan: “The truth will not run away from us” – waarmee bedoel word dat elke beeld van die verlede tuisgebring sal word onder die waarheid van ’n enkele historiese narratief – van die historiese materialisme: “For every image of the past that is not recognized by the present as one of its own concerns threatens to disappear irretrievably” (1992:247).

Talle gebeurtenisse uit die verlede pas nie in ’n enkele samehangende verhaal in nie. In Hierdie lewe is daar telkens verwysings na ’n enkele flits van herinnering, iets wat waargeneem word by die flikkering van ’n kerslig net voordat dit uitgeblaas word, ’n beeld van iemand wat vir ’n oomblik in ’n venster onthou word, ’n helder sonskynmiddag met laggende mense, ’n aand by lamplig en ’n swaaiende rok. Dit is onbenullige oomblikke in die groter afloop van die materialistiese dialektiese geskiedenisverhaal wat daarom in die vergetelheid verdwyn. Die oggend van die Mafekingdag-vieringe in die dorpie Verliesfontein en die vlaggies wat wapper, is ’n onbenullige gebeurtenis in die verlede omdat dit nie ’n bydrae lewer tot die eenvormige groter verhaal nie. Daardie gebeurtenis op die dorp word beskryf soos ’n film in ’n lus. Die beeld van ’n film wat oor en oor afspeel, in ’n lus, suggereer dat die gebeurtenis vergete raak omdat dit nie aaneenloop met ’n groot film wat afstuur op ’n noodwendige einde nie. Dit is ’n afgeslote, enkele herinnering.

In tese XVIII (A) skryf Benjamin:

Historicism contents itself with establishing a causal connection between various moments in history. But no fact that is a cause is for that very reason historical. It became historical posthumously, as it were, through events that may be separated from it by thousands of years. A historian who takes this as his point of departure stops telling the sequence of events like the beads of a rosary. Instead, he grasps the constellation which his own era has formed with a definite earlier one. Thus he establishes a conception of the present as the “time of the now” which is shot through with chips of Messianic time. (1992:255)

Klee se engel wil bly staan; hy wil die dooies wakker maak, maar word deur die wind van vooruitgang weggejaag. Die enkele gebeurtenis en die impak daarvan word weggevee deur die wind van progressie – deur die historisisme wat elke insident reduseer tot die skakel gebeurtenisse wat op ’n teleologiese einde afstorm. Die historisisme is besig om die aaneenlopende bidsnoerkrale af te tel. Hierdie interpretasie van die geskiedenis wat ononderbroke op die einde afstuur, is vir Benjamin verwerplik.

Benjamin verwerp die determinisme van ’n teleologiese Marxisme. Hy pleit vir die behoud van sekere beelde wat nie noodwendig ingesluit is in die groot ketting, die gebedskrale van die geskiedenis nie. Vir daardie groot geskiedenis kan slegs die beelde wat inpas, gebruik word. Vir die vergete beeld, die beeld wat nie inpas nie, soos daardie “filmlus” uit Verliesfontein, gebruik Benjamin die begrip dialektiese beeld in sy Arcades project:

It’s not that what is past casts its light on what is present, or what is present its light on what is past; rather, image is that wherein what has been comes together in a flash with the now to form a constellation. In other words: image is dialectics at a standstill. For while the relation of the present to the past is a purely temporal, continuous one, the relation of what-has-been to the now is dialectical: is not progression but image, suddenly emergent. Only dialectical images are genuine images (that is, not archaic); and the place where one encounters them is language. (1999:462–3)

Hierdie beskrywing van die dialektiese beeld is, soos Jeffries (2017:111) daarop wys, vir Benjamin ’n poging om die mislukkings van die verlede, die gebeurtenisse wat vergete geraak het omdat dit nie in die vooruitgangsnarratiewe inpas nie, teenwoordig te stel. So ’n beeld kan ’n skokeffek hê wat tot ’n bewussynsverandering kan lei: “This elusive thing, the dialectical image, then, is not so much an image that can be seen, but something that can only be represented in language and yet connects past and present in a dialectical relationship” (Jeffries 2017:111).

Om op hierdie manier na die verlede te kyk, beteken eintlik om op ’n nuwe manier na die hede te kyk, om bewus te word van die gebeurtenisse, juis ook in die hede, wat deur die groter verhale uitgevee word. Soos wat Benjamin dit stel: “The new, dialectical method of doing history presents itself as the art of experiencing the present as waking world, a world to which that dream which we name the past refers in truth” (1992:389).

Dit is juis so ’n dialektiese beeld wat Schoeman met sy stemme uit die verlede bied. Hulle word uitgebeeld in taal en verbind die verlede en hede in ’n dialektiese verband. Die oproep van die stemme uit die verlede is byna soos Klee se engel van die geskiedenis wat die dooies wakker wil maak. Schoeman gryp byvoorbeeld met Verliesfontein een so ’n beeld uit die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse Oorlog. ’n Paar weke uit die somer van 1901 wat soos ’n film in ’n lus herhaal word (1998a:245). Die feit dat dit as ’n herhalende lus beskryf word, beklemtoon dat hierdie nie ’n oomblik in die groter teleologiese geskiedenis van die antikoloniale stryd teen die Britse Empire is of in die eerste plek gaan oor die Boere se oorlogsmisdade tydens die oorlog nie. Hierdie word nie ’n oomblik in ’n teleologiese geskiedenis met gevolge en noodwendige voorafgaande oorsake wat logies af te lei is nie. Daardie gebeurtenis in die verlede word in Schoeman se werk tot dialektiese beeld gemaak wat die verlede – die stemme uit die verlede – met die hede bind. Dit is nie ’n ongeïnterpreteerde gebeurtenis in die kronieke nie, nóg ’n interpretasie van die gebeurtenis se rol in die onvermydelike teloorgang van kapitalisme op pad na die sosialistiese utopie. Dit word ’n ervaring uit die verlede wat potensiaal in die hede ontsluit.

Met die dialektiese beeld verwerp Benjamin eenvoudige interpretasies van die geskiedenis en lê sodoende klem op onthou, juis ook die onthou van die oënskynlik onbenullige rommel van die geskiedenis. Schoeman se historiese projek kan teen hierdie agtergrond verstaan word.

Vir Benjamin beskik sulke dialektiese beelde uit die verlede oor “messiaanse potensiaal”. Die messias kan op enige uur kom. En dan bring dit ’n onderbreking, ’n radikale verandering wat nie voorspelbaar is nie, maar wat ’n impak het op ’n individu. In Die uur van die engel verskyn die engel onverwags en onvoorspelbaar aan die skaapwagter, Danie Steenkamp, helder oordag in die veld. Dit is ’n “messiaanse oomblik” vir Steenkamp, met ’n radikale impak op sy lewe – hy kan nie anders as om daarna die evangelie te verkondig aan die Basters en uitgeworpenes nie, selfs al word hy deur die Kerkraad verbied om dit te doen. En die impak op hom is so groot dat hy gedronge voel om uiting daaraan te gee in sy onbeholpe gedigte. Uiteraard is dit geen groot historiese gebeurtenis wat opgeneem kan word in die dialektiese geskiedskrywing nie. Dit speel geen rol in die noodwendige uitloop van die geskiedenis op ’n utopie in die Marxistiese sin nie; ook nie op die geskiedenis van die dorp en gemeente (soos wat Jood de Lange probeer opteken), of van die Afrikaanse letterkunde nie (die hoop waarmee die verse uitgegee word en aan die professor by die universiteit gestuur word). Nietemin word telkens herhaal dat dit nie beteken dat “niks gebeur” het nie (Burger 2014). Die enkele uur van die engel se verskyning aan ’n skaapwagter, ’n gebeurtenis wat geen rol in die groter geskiedenis speel nie, het egter wel ’n groot impak op individue se lewens. Dit verander natuurlik in die eerste plek die lewe van Danie Steenkamp (vir die geskiedenis ’n onbenullige, ongeletterde skaapwagter). Maar daarna raak dit ook die dominee wat die verse hersien en laat druk. En daarna ook die onderwyser en amateurgeskiedskrywer, Jood de Lange, wat dit opnuut redigeer om die dominee se veranderings ongedaan te maak en dit dan op eie koste laat druk met die hoop om die verse binne ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis te laat opneem. Dit raak vir dominee Heyns, wat in Steenkamp se “roeping” deur die engel iets herken van sy eie roeping tot ’n amp waarvoor hy in die oë van sy vrou en die vooruitstrewende gemeentelede nie aangelê is nie. En uiteindelik raak dit ook vir Nico, die filmmaker wat besef dat hy nie ’n film daarvan sal kan maak nie – dat hy nie die gebeurtenis sal kan opneem in ’n narratief wat daaraan groot betekenis sal kan toeken nie – maar wat nogtans deur die gebeurtenis tot stilstand gedwing word om anders oor sy eie lewe te besin. Die “onbenullige” en vergeetbare verskyning van die engel het as ’n “dialektiese beeld” ’n impak op individue.

Hier bo is aangetoon dat Schoeman se opteken van stemme en die oproep van vergete gebeurtenisse as die oproep van dialektiese beelde gesien kan word en dat dit nie bloot “kroniekskrywing” of ’n stilistiese of metaforiese stylfiguur is nie, maar ’n bepaalde manier om die verhouding tussen verlede en hede te konseptualiseer. Die vraag is egter wat die doel hiermee kan wees. Met ander woorde: Wat doen die dialektiese beeld in die werk van Schoeman? Op watter wyse kan die aktualisering van fragmente uit die verlede ’n kritiese verhouding tot die hede moontlik maak? Om hierdie vraag te beantwoord is dit nodig om nader te kyk na die kritiese en etiese funksie van herinnering in Schoeman se werk, asook na die manier waarop die temporaliteit wat Benjamin as Jetztzeit (“nou-tyd”) beskryf, ’n ruimte oopmaak waarin die verlede nie bloot as afgehandel beskou word nie, maar as iets wat steeds betekenis kan genereer.

 

4. Die kritiese en etiese funksie van die dialektiese beeld: geheue, Jetztzeit en ervaring

Schoeman se beskouing van geskiedskrywing kan, soos hier bo na aanleiding van sy Stemme-romans aangevoer is, verstaan word as die oproep van dialektiese beelde waarin die verlede en die hede in ’n spanningsverhouding saamkom. Hier bo is reeds gesuggereer wat die doel hiermee kan wees, maar nou word dit verder gevoer. Die dialektiese beeld het, soos Benjamin aantoon, nie bloot ’n dokumentêre waarde nie. Dit het ’n kritiese en etiese funksie omdat dit die homogeniserende logika van historisisme onderbreek en die moontlikheid oopmaak dat die verlede die hede opnuut kan beïnvloed.

4.1 Kritiek op historisisme

Eerstens funksioneer die dialektiese beeld as ’n kritiek op historisisme (soos Benjamin uitspel in teses VI en XVII), juis omdat dit die idee bevraagteken dat die verlede verstaan kan word as ’n aaneenlopende ketting van oorsaak en gevolg wat onafwendbaar op ’n bepaalde uitkoms afstuur. In Schoeman se werk word die verlede nie aangebied as ’n samehangende geheel waarin elke gebeurtenis betekenis ontvang uit sy plek binne ’n groter teleologiese verloop nie. Inteendeel, die klem val herhaaldelik op onderbrekings, breuke en onvervulde potensiaal. Die herinneringe van Miss Godbey, Kallie Magistraat en Alice in Verliesfontein, en van die ou vrou in Hierdie lewe fokus juis op oënskynlik onbenullige momente – die swaai van vlaggies tydens Mafekingdag, die atmosfeer op ’n dorpsplein, die flikkering van ’n kers, ’n rok wat in lamplig swaai. Hierdie momente dra nie by tot ’n groot historiese narratief nie en kan nie maklik geïntegreer word in die teleologiese geskiedenis van nasionalisme of die antikoloniale stryd nie. Juis daarom word hulle in die historisisme tot nietersaaklike besonderhede verminder. In Schoeman se werk word hierdie fragmente egter bewaar as beelde wat die homogeniserende logika van die geskiedenis onderbreek. Die filmbeeld in Verliesfontein wat in ’n lus herhaal word, gee te kenne dat die verlede nie eenvoudig opgeneem kan word in ’n enkele narratief wat onafwendbaar op ’n finale betekenis afstuur nie. Die dialektiese beeld plaas die verlede eerder in ’n toestand van oopheid: Dit wys dat die geskiedenis ook anders kon verloop het en dat die hede dus nie bloot die noodwendige uitkoms van die verlede is nie.

Die romans toon hoedat agtergestelde individue (Adam Balie, Kallie Magistraat, Alice, Miss Godby, die naamlose ou vrou, Danie Steenkamp, Jood de Lange, ds. Heyns) se ervarings – alles buite die groter afloop van die geskiedenis, wel indruk maak op ander se lewens en op die leser in die hede wat daarmee gekonfronteer word. Veral die slot van Verliesfontein (Stemme 1) is belangrik in hierdie verband: Die tuinhekkie word oopgelaat vir die leser om self ook daardie onbelangrike gebeurtenisse uit die verlede te ervaar. Maar die kommentaar wat die romans lewer, reik verder en kan ook van toepassing gemaak word op Schoeman se historiese werke waarin daar ook telkens gefokus word op onbelangrike gebeurtenisse of persone (soos beskou uit die oogpunt van die groot singewende narratiewe oor die verlede).

4.2 Etiese funksie

Tweedens het die dialektiese beeld ’n etiese funksie, omdat dit die stemme van diegene wat nie in oorheersende geskiedverhale opgeneem is nie, opnuut hoorbaar maak. Die oproep van stemme uit die verlede – dikwels die stemme van onbekende en gemarginaliseerde figure – impliseer dat hierdie lewens nie volledig in die vergetelheid mag verdwyn nie. Die herhaalde oproep in Schoeman se werk – “Kyk na my; luister na my. Ek het ook eens gelewe” – dui daarop dat herinnering ook ’n vorm van erkenning is – en sodoende ook weerstand teen mag is. In hierdie opsig sluit Schoeman se werk aan by Benjamin se siening dat die redding van beelde uit die verlede terselfdertyd ’n redding van die onderdruktes is. Die herinnering aan fiktiewe karakters soos Miss Godbey en Adam Balie, of aan Danie Steenkamp of Jood de Lange of ander onbelangrike, gemarginaliseerde enkelinge, beklemtoon hoedat die breuke en verliese van die verlede ’n beroep op die hede doen. Dit strek in Schoeman se oeuvre egter veel verder as slegs fiktiewe karakters en sluit gemarginaliseerde en vergete figure uit die geskiedenis in: Sophia Burgman (Die kort sendingloopbaan van Sophia Burgman, 1994); die Cox-moorde van 1856 (Die moord op Hesje van der Merwe, 1996); sy eie grootouers (Merksteen, 1998b); die slavin Armosyn (Armosyn van die Kaap in twee dele: 1999, 2001); die vergete Griekwa-kapteins (The Griqua captaincy of Philippolis, 1826–1861, 2002); Hendrik Schoeman (’n Duitser aan die Kaap, 1724–1765, 2004); en verskeie onbekende en vergete “gewone mense” se lewens in die 17de eeu (Kinders van die Kompanjie: Kaapse lewens uit die sewentiende eeu, 2006).

Wanneer die Anglo-Boereoorlog slegs as deel van ’n groter teleologiese narratief gelees word, word die individuele ervarings van gewone burgers soos Kallie Magistraat, Miss Godby en Alice, en selfs van Adam Balie (gebaseer op die historiese figuur Abraham Esau wat in Calvinia tereggestel is) maklik onsigbaar. Die dialektiese beeld herstel nie hierdie lewens tot ’n harmoniese geheel nie, maar maak hulle sigbaar as onvoltooide ervarings wat ’n etiese aanspraak op die leser maak. In hierdie sin kan die herinnering aan die verlede ook verbind word met die poging om historiese trauma te verwerk. Die publikasie van Verliesfontein tydens die jare waarin die Waarheid-en-versoeningskommissie se werksaamhede aan die gang was, plaas die roman binne ’n konteks waarin die herwinning van herinnering juis gesien is as ’n voorwaarde vir kritiese selfbesinning. Die klein gebare, stiltes en weierings om te handel waarna Schoeman verwys, dui op die verwikkeldheid van medepligtigheid en magteloosheid en maak dit moontlik om die hede krities te bevraagteken.

4.3 “Nou-tyd”/Jetztzeit

Derdens skep die dialektiese beeld die moontlikheid van wat Benjamin Jetztzeit noem. Benjamin ontwikkel die begrip Jetztzeit in “Theses on the philosophy of history” as ’n vorm van tyd waarin verlede en hede in ’n konstellasie saamkom (Benjamin 1992:255). Benjamin gebruik die begrip Jetztzeit of nou-tyd as ’n onderbreking in die vloei van die geskiedenis. Nou-tyd is ’n manier om die homogene, lineêre vooruitgang van die historisisme se voorstelling van die geskiedenis te onderbreek. Dit is die oomblik waarin die verlede en hede op ’n betekenisvolle manier vermeng en die moontlikheid van veranderende handeling oopmaak.

Die verskyning van die engel aan Danie Steenkamp in Die uur van die engel is ’n gebeurtenis wat nie binne ’n rasionele historiese verloop verklaar kan word nie. Dit is ’n onderbreking wat sy lewe radikaal heroriënteer en wat ook ’n effek het op ander karakters in die roman: die predikant, Jood de Lange, en uiteindelik ook die filmmaker Nico. Die dominee kan nie langer probeer om groot preke te maak nie; hy gee aandag aan die armes en swakkes en kan nie genoeg geld insamel vir die orrel nie. Die gebeurtenis self kan nie geïntegreer word in ’n groot historiese narratief nie, maar dit funksioneer as ’n moment waarin nuwe betekenis moontlik word. Die dialektiese beeld dui dus op ’n vorm van temporaliteit waarin verlede en hede mekaar ontmoet op ’n wyse wat die moontlikheid van anders handel oopmaak. Dit impliseer nie dat die geskiedenis noodwendig op verlossing afstuur nie, maar wel dat die hede nie volledig deur die verlede bepaal is nie.

Nou-tyd kry in Benjamin se werk iets van ’n messiaanse gehalte – die idee is dat daar oomblikke van potensiële verlossing is – oomblikke wat radikale breuke veroorsaak – oomblikke waarin materiële materialisme die oomblik kan aangryp om radikale verandering aan te bring. Vir dominee Heyns is dit oomblikke om eerder saam met die armes tyd deur te bring, om net in die donker te sit en ’n hand vas te hou, eerder as om die regte woorde vir preke te vind. Vir Danie Steenkamp is dit om vir die Griekwas te gaan preek, vir die armes en uitgeslotenes, eerder as om langer vir die Kerk te luister. Die ervaring van die gebeurtenis kan ’n verandering teweeg bring – en omdat dit juis in die derde roman van die Stemme-drieluik gebeur, is dit veelseggend.

Foucault (1978) kritiseer instellings (tronke, hospitale, skole) met die oog daarop dat mens die magsverhoudings daarin beter kan begryp en dat ook ingrepe moontlik gemaak kan word. “Relations of power,” skryf hy in die eerste deel van The history of sexuality, “are not in a position of exteriority with other types of relationships (economic processes, knowledge relationships, sexual relations), but are immanent in the latter” (1978:94). Ook in Schoeman word die mag van byvoorbeeld die kerk en die gemeenskap beskryf – die kerkraad wat vir Danie Versies die swye probeer oplê. En juis daarom word die onthou van Danie se verset belangrik. Dit gee hoop dat verset moontlik is en dit lê die magstrukture bloot – nie alleen van wie aanspraak het op die waarheid nie, maar ook hoedat die waarheid gevestig word en bestendig word deur monumente, in kerkgeboue en preekstoele en orrels waarvoor geld bygedra word.

Ook in Schoeman word die magsverhoudings in die klein alledaagse praktyke blootgelê. Die mans wat baadjies aantrek vir die middag se kuier, die meisies wat nie durf kaalkop loop nie, wittes wat by die magistraat se voordeur aanklop en swartes by die agterdeur. Die klein alledaagse gebruike en gebare word met aandag opgeroep – en daarmee word die “onbenullige” dinge (1998a:173) wat onthou word, maniere om te sien hoedat mag in die gemeenskap uitgeoefen word, hoedat uitgesluit word.

4.4 Ervaring en belewenis

Hierdie aktualisering van die verlede hang nóú saam met Benjamin se onderskeid tussen Erfahrung en Erlebnis. Sy onderskeid tussen Erfahrung en Erlebnis word veral uitgewerk in “The storyteller” (1992:83–90) en “On some motifs in Baudelaire” (1992:155–65), waar hy aantoon hoe moderniteit gefragmenteerde belewenisse produseer wat nie geïntegreer word in ’n breër konteks van betekenis nie. Waar Erlebnis verwys na gefragmenteerde, onmiddellike belewenisse wat nie geïntegreer word in ’n breër konteks van betekenis nie, dui Erfahrung op ’n vorm van ervaring wat oor tyd opgebou word en wat deur nadenke verdiep word. In Schoeman se werk word die oppervlakkige belewenis dikwels gestel teenoor ’n stadiger proses van herinnering en interpretasie. Die fotograaf Eddie, wat beelde vaslê slegs om verder te beweeg, staan teenoor die skrywer wat probeer om die betekenis van ’n gebeurtenis te peil. Nico, die filmmaker, besef uiteindelik dat die gebeurtenis wat hy probeer verfilm, nie eenvoudig in ’n visuele narratief vasgelê kan word nie. Die ervaring wat die dialektiese beeld moontlik maak, vereis tyd, aandag en interpretasie. Op hierdie wyse bied Schoeman se werk ’n alternatief vir die verbrokkelde belewenis van moderniteit en suggereer dit die moontlikheid dat literêre vorm ’n ruimte kan skep waarin ervarings geïntegreer word tot besinnende ervaring.

Hoewel Benjamin se beroep op messiaanse tyd die indruk kan skep dat die dialektiese beeld ’n soort profetiese blik van buite die geskiedenis moontlik maak, dui ’n meer genuanseerde lesing daarop dat hierdie beelde juis binne historiese magsverhoudinge funksioneer. In hierdie opsig is daar ’n raakpunt met Foucault se siening dat magsverhoudinge nie ekstern tot sosiale praktyke bestaan nie, maar daarin ingebed is. In Schoeman se werk word magsverhoudinge sigbaar in die klein gebare van alledaagse praktyke: wie by die voordeur aanklop en wie by die agterdeur wag; wie mag praat en wie moet swyg; wie toegang het tot institusionele erkenning en wie uitgesluit word. Die onthou van hierdie alledaagse praktyke maak dit moontlik om die werking van mag te herken en om die kontingensie daarvan raak te sien. Die dialektiese beeld bied dus nie ’n finale verlossing nie, maar ’n moment van kritiese bewussyn waarin bestaande verhoudinge anders gesien kan word.

Die dialektiese beeld is daarom nie bloot ’n estetiese verskynsel nie, maar ’n vorm van historiese ervaring wat die potensiaal het om die hede oop te maak vir kritiese nadenke. Deur die fokus te plaas op fragmente, stemme en oënskynlik onbenullige momente, skep Schoeman ’n ruimte waarin die verlede nie as afgehandel beskou word nie, maar as iets wat steeds betekenis kan voortbring. Hierdie herinneringe funksioneer as konstellasies waarin verlede en hede mekaar ontmoet en waarin die moontlikheid van anders handel sigbaar word. Die belang van die dialektiese beeld lê dus nie daarin dat dit die verlede volledig verklaar nie, maar dat dit die hede vir nuwe vorme van verstaan en moontlike verandering ontsluit.

 

5. Gevolgtrekking

Schoeman se historiese werk kan moeilik beskryf word as bloot dokumentêr of kroniekmatig. Sy werk ondermyn juis die veronderstelling dat die verlede betekenisvol word deurdat dit geïntegreer word in ’n samehangende, teleologiese historiese narratief. Deur die fokus op fragmente, stemme en oënskynlik onbenullige momente te plaas bied sy romans beelde waarin verlede en hede in ’n spanningsverhouding tree. Hierdie beelde funksioneer op ’n wyse wat herinner aan Benjamin se begrip van die dialektiese beeld: nie as illustrasies van ’n reeds vasgestelde historiese betekenis nie, maar as konstellasies waarin onvervulde moontlikhede van die verlede sigbaar word.

Die oproep van stemme uit die verlede impliseer daarom nie ’n nostalgiese terugkeer na ’n verlore wêreld nie, maar ’n kritiese omgang met herinnering as ’n vorm van kennis. Die verlede word nie aangebied as ’n samehangende narratief wat die hede regverdig nie, maar as ’n veld van onvoltooide ervarings wat die leser uitdaag met die etiese implikasies van geskiedskrywing. In hierdie opsig sluit Schoeman se werk by Benjamin se kritiek op historisisme aan: Dit bevraagteken die idee dat die betekenis van die verlede volledig bepaal kan word deur sy plek in ’n lineêre historiese verloop.

Die onderskeid tussen Erlebnis en Erfahrung is hier besonder tersaaklik. Waar moderniteit dikwels gefragmenteerde belewenisse oplewer wat nie geïntegreer word in ’n gedeelde konteks van betekenis nie, suggereer Schoeman se werk die moontlikheid dat literêre vorm ’n ruimte kan skep waarin individuele ervarings tot besinnende ervaring verdiep – uiteindelik lei dit tot ’n “inwaartse reis” by Nico (bespreek deur onder meer Wepener 2018; Burger 2014, 2023). Hierdie transformasie impliseer nie die herstel van ’n harmoniese totaliteit nie, maar eerder ’n bewustheid van die verwikkeldheid van historiese ervaring en van die rol van herinnering in die vorming van selfbegrip.

Om Schoeman as kroniekskrywer te beskryf, is om blind te wees vir die mate waarin sy werk ’n besinning is oor die moontlikhede en beperkings van geskiedskrywing. Sy romans (en ek sou waag ook sy historiese werke) bied nie ’n samehangende verhaal van historiese ontwikkeling nie, maar ’n reeks dialektiese beelde waarin die verlede opnuut leesbaar word. In hierdie sin is sy werk nie onbetrokke nie, maar juis gemoeid met die vraag hoe herinnering die hede vir kritiese selfbesinning en moontlike verandering kan ontsluit.

 

Bibliografie

Benjamin, W. 1992 [1968]. Illuminations. Londen: Fontana Press.

—. 1999. The Arcades project. Harvard: Harvard University Press.

Burger, W. 2014. “Tog het iets gebeur […] iets wat die jare en die afstand en die aarselende, ontoereikende woorde oorlewe het”. ’n Beskouing van die konsep gebeure n.a.v. Karel Schoeman se Die uur van die engel. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans, 21(1):9–31.

—. 2023. “Vir eers is daar slegs die plein, die nag en die maanlig, die onmiddellike gegewe wat gepaste aandag moet geniet.” Die aanspraak van stemme in Karel Schoeman se drieluik. In Burger (red.) 2023:172–210.

Burger, W. (red.). 2023. ’n Huldiging. Karel Schoeman. Stiltes en stemme. Pretoria: SAAWK.

Eagleton, T. 1981. Walter Benjamin, or, Towards a revolutionary criticism. Londen: Verso.

Foucault, M. 1978. The history of sexuality, Volume 1: An introduction. Vertaal deur R. Hurley. New York: Pantheon Books.

Jeffries, S. 2017. Grand Hotel Abyss. The lives of the Frankfurt School. Londen: Verso.

Schoeman, K. 1982. Die dood van ’n Engelsman: die Cox-moorde van 1856 en die vroeë jare van die Oranje-Vrystaat. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 1993. Hierdie lewe. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 1994. Die kort sendingloopbaan van Sophia Burgman, 1905–1812. Kaapstad: Suid-Afrikaanse Biblioteek.

—. 1995. Die uur van die engel. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 1996a. Verkenning. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 1996b. Die moord op Hesje van der Merwe, 19 Oktober 1837. Calvinia: Die Hantamhuis.

—. 1998a. Verliesfontein. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 1998b. Merksteen: ’n dubbelbiografie. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 1999. Armosyn van die Kaap. Voorspel tot vestiging, 1415–1651. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 2001. Armosyn van die Kaap. Die wêreld van ’n slavin, 1652–1733. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 2002a. Die laaste Afrikaanse boek: outobiografiese aantekeninge. Kaapstad: Human & Rousseau.

—. 2002b. The Griqua captaincy of Philippolis, 1826–1861. Pretoria: Protea Boekhuis.

—. 2004. ’n Duitser aan die Kaap, 1724–1765. Die lewe en loopbaan van Hendrik Schoeman. Pretoria: Protea.

—. 2006. Kinders van die Kompanjie: Kaapse lewens uit die sewentiende eeu. Pretoria: Protea.

Sleigh, D. 2024. Schoeman en die VOC-tyd: Historikus of kroniekskrywer? LitNet. https://www.litnet.co.za/schoeman-en-die-voc-tyd-historikus-of-kroniekskrywer (28 Mei 2024 geraadpleeg).

Wepener, C.J. 2017. Die reis gaan inwaarts. Die kuns van sterwe in kreatiewe werke van Karel Schoeman. Stellenbosch en Bloemfontein: African SUN Media.

 

 

LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding.
  • 0

Reageer

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


 

Top