|
||||||||
Opsomming
In hierdie artikel word ondersoek ingestel na die uitbeelding van vriendskap in S.J. Naudé se Van vaders en vlugtelinge (2023) vanuit die veld van vriendskapstudies. Bestaande lesings van Naudé se werk fokus dikwels op aspekte van queer identiteit, migrasie, transnasionalisme en alternatiewe vorme van verwantskap. As bydrae tot die gesprek, voer hierdie navorsing aan dat vriendskap ’n selfstandige analitiese kategorie is wat nuwe perspektiewe op die roman ontsluit. Deur klassieke beskouings van vriendskap krities in gesprek te bring met hedendaagse herkonseptualiserings deur onder andere Derrida, Foucault, Sedgwick, Muñoz, asook insigte vanuit feministiese relasionaliteit, ontwikkel die artikel ’n relasionele analitiese model wat uit vier dimensies bestaan: oopheid vir andersheid (alteriteit), etiese selfvorming, affektiewe onbeslisbaarheid en utopiese moontlikheid. Die model word spesifiek toegepas op die ongedefinieerde verhouding tussen Daniël en Theon, ’n verbintenis wat die grense tussen familie, vriendskap, sorg, ouerskap en liefde voortdurend herorden sonder dat dit volledig binne enige bestaande kategorie vasgevang word. Die artikel toon aan dat die roman minder geïnteresseerd is in die vraag na die aard van Daniël en Theon se begeerte as in die wyse waarop hul gekose verbondenheid deur sorg, lojaliteit, verlies en wederkerige selfvorming gestalte kry.
Die argument is dat Naudé vriendskap nie bloot as een vorm van menslike verbondenheid voorstel nie, maar as ’n kreatiewe en produktiewe relasionele praktyk wat die grense tussen familie, romanse, ouerskap, sorg en queer intimiteit herorden. Vanuit hierdie perspektief tree vriendskap na vore as ’n unieke vorm van gekose verbondenheid waardeur nuwe moontlikhede vir etiese selfvorming, geborgenheid en gemeenskap verbeel kan word. Daarmee lewer die artikel ’n bydrae tot die bestudering van Naudé se oeuvre en ook tot die ontluikende veld van vriendskapstudies.
Trefwoorde: affektiewe onbeslisbaarheid; alteriteit; etiese selfvorming; S.J. Naudé; relasionaliteit; Van vaders en vlugtelinge; vriendskap; vriendskapstudies; utopiese moontlikheid
Abstract
Daniël and Theon: Relationality and a friendship “of the most unexpected kind” in S.J. Naudé’s Van vaders en vlugtelinge (Of fathers and fugitives) (2023)
This article examines the representation of friendship in S.J. Naudé’s Van vaders en vlugtelinge (Of fathers and fugitives) (2023) from the perspective of contemporary friendship studies. Although Naudé’s fiction has attracted scholarly attention for its engagement with transnationalism, migration, queer identity, cosmopolitanism and alternative forms of kinship, friendship itself has not yet received sustained critical consideration as an autonomous object of literary analysis. This gap is striking, since interpersonal relationships, and especially fragile, unconventional and often difficult forms of human connectedness, form an integral part of Naudé’s literary project. His fiction repeatedly portrays characters who occupy liminal geographical, cultural and emotional spaces, while struggling to maintain meaningful relationships that cannot be adequately described through conventional categories such as family or romantic partnership.
The article argues that friendship should not merely be regarded as one expression of queer relationality, but as an independent analytical category capable of generating questions that extend beyond gender, sexuality and identity. While queer theory remains an indispensable interlocutor throughout the discussion, the primary theoretical lens employed here is friendship itself. This shift of emphasis responds to a broader tendency within existing scholarship to analyse unconventional relationships primarily through the frameworks of sexuality, heteronormativity or queer identity. Instead, this article proposes that friendship foregrounds a different set of questions concerning voluntary attachment, care, reciprocity, loyalty, ethical responsibility, self-formation, loss and chosen forms of belonging. These questions apply not only to queer relationships but to human relationality more generally, making friendship a particularly productive framework through which to interpret Naudé’s fiction.
The article begins by situating friendship studies within a broader intellectual tradition. Classical conceptions of friendship developed by Aristotle and Montaigne establish the historical foundation from which later theories depart. Aristotle’s understanding of philia emphasises friendship as a condition for ethical flourishing and conceives of the friend as “another self”, thereby locating personal identity within relational existence. Montaigne, by contrast, foregrounds the singularity, contingency and voluntary character of friendship, arguing that genuine friendship cannot be reduced to social obligation, kinship or utility. Together these classical perspectives establish friendship as a distinctive site of ethical selfhood and voluntary human connection.
Rather than abandoning these classical traditions, contemporary theorists critically reconceptualise them. Jacques Derrida’s The politics of friendship exposes the exclusions embedded within inherited models of friendship by demonstrating how canonical understandings have historically privileged fraternity while marginalising women, strangers and other forms of alterity. Friendship consequently becomes characterised by openness, undecidability and ethical responsibility toward the other rather than by sameness or stable reciprocity. Michel Foucault reconceives friendship as an ethical practice and a “way of life” through which alternative forms of intimacy and subjectivity may emerge outside normative social institutions. Eve Kosofsky Sedgwick further destabilises rigid distinctions between friendship and desire by demonstrating the fluid continuum between homosocial and homoerotic relations. Finally, José Esteban Muñoz introduces a future-oriented understanding of relationality by interpreting queer social bonds as anticipatory practices through which alternative modes of communal life may be imagined.
The article also incorporates a feminist intervention into the discussion of friendship through Marilyn Friedman’s work on communities of choice. Friedman critiques traditional communitarian models that privilege inherited communities such as family, nation or neighbourhood, arguing that these structures have historically reproduced forms of gendered exclusion and domination. In contrast, voluntary communities, including friendships, enable individuals to reconstruct identities beyond inherited social constraints. Her work broadens friendship studies beyond the predominantly male philosophical tradition represented by Aristotle, Montaigne and Derrida, while simultaneously strengthening the article’s emphasis on friendship as a chosen rather than inherited relationship.
Rather than applying each theoretical perspective independently, the article develops an integrated analytical model consisting of four interrelated dimensions through which the literary representation of friendship may be analysed, specifically the friendship between the characters Daniël and Theon in Naudé’s novel. The first dimension, openness to alterity, concerns friendship’s capacity to embrace difference without reducing the other to sameness. Drawing on Derrida, this dimension foregrounds friendship as a relation that remains fundamentally open, unstable and resistant to fixed categorisation. The second dimension, ethical self-formation, synthesises Aristotle’s conception of friendship as moral formation, Foucault’s understanding of friendship as ethical practice and Friedman’s emphasis on chosen communities. Friendship here functions as a relational practice through which individuals continuously reshape themselves through care, responsibility and reciprocal transformation. The third dimension, affective undecidability, builds upon Sedgwick’s account of homosocial desire while extending beyond questions of sexuality to examine emotional ambiguity, intimacy, distance and the refusal of stable relational labels. Finally, the fourth dimension, utopian possibility, draws upon Muñoz’s concept of queer futurity to investigate friendship as an imaginative practice that anticipates alternative forms of belonging and communal life beyond existing social structures.
This analytical framework is applied to the relationship between Daniël and Theon, arguably the most significant interpersonal relationship in Van vaders en vlugtelinge. The article demonstrates that their bond consistently exceeds conventional classificatory frameworks. Although the relationship originates through kinship, it gradually incorporates elements traditionally associated with friendship, fatherhood, brotherhood, caregiving and love without becoming fully reducible to any of these categories. Rather than asking whether Daniël and Theon should be understood as lovers, friends or family members, the analysis investigates what their relationship accomplishes and how it functions within the novel’s broader exploration of relationality.
The first analytical dimension demonstrates that the friendship between Daniël and Theon is founded not upon similarity but upon radical difference. Their contrasting personalities, life histories and moral dispositions become the very conditions that make their friendship possible. Instead of eliminating alterity, their relationship preserves it, thereby embodying Derrida’s conception of friendship as openness toward the irreducibly other.
The second dimension reveals friendship as a process of ethical transformation. Daniël’s gradual movement away from emotional detachment and self-interest toward care, responsibility and sustained commitment illustrates how friendship reshapes ethical subjectivity. Through his relationship with Theon, Daniël increasingly participates in acts of caregiving, shared responsibility and mutual dependence that fundamentally transform his understanding of himself and of others. Friendship thus emerges not merely as emotional attachment but as an ethical practice through which both characters continuously become different persons.
The third dimension explores the affective complexity of their relationship. The novel consistently resists determining whether Daniël and Theon should be understood primarily as relatives, friends, lovers or something else altogether. Erotic possibility remains present but unresolved, while emotional intimacy develops independently of sexual fulfilment. The relationship therefore inhabits a productive space of affective undecidability in which categories such as friendship, kinship and desire remain deliberately unstable. Rather than interpreting this ambiguity as narrative uncertainty, the article argues that such undecidability constitutes one of the defining characteristics of friendship itself.
Finally, the fourth dimension investigates the relationship’s utopian significance. Daniël and Theon’s chosen attachment imagines alternative forms of family, fatherhood and care that exist beyond biological kinship and heteronormative institutions. Although many of their attempts at creating new forms of belonging ultimately end in grief and loss, the novel nevertheless presents friendship as a fragile but enduring practice through which alternative futures may become imaginable. The article argues that Naudé avoids sentimental or idealised portrayals of friendship; instead, he presents friendship as simultaneously hopeful and tragic, always marked by vulnerability, mourning and incompleteness.
The article concludes that Van vaders en vlugtelinge ultimately shifts attention away from questions concerning the nature of desire toward questions concerning chosen relationality. The novel repeatedly depicts the failure of biological family, romantic relationships and conventional models of fatherhood while simultaneously suggesting that voluntary, ethically sustained friendship offers an alternative mode of belonging. Friendship consequently emerges not simply as another type of interpersonal relationship but as a relational practice capable of reorganising the boundaries between family, romance, caregiving, kinship and queer intimacy.
By positioning friendship rather than queer theory as its primary analytical framework, the article offers a distinctive contribution to both Naudé scholarship and contemporary friendship studies. It demonstrates that friendship provides conceptual tools for understanding literary relationships that cannot be adequately explained through categories of sexuality or identity alone. More broadly, the article proposes that friendship functions as an autonomous theoretical category through which literature may imagine new ethical forms of relationality, selfhood and communal life in an increasingly fragmented contemporary world.
Keywords: affective undecidability; alterity; ethical self-formation; friendship; friendship studies; S.J. Naudé; Of fathers and fugitives; relationality; utopian possibility; Van vaders en vlugtelinge
1. Inleiding
In S.J. Naudé se roman, Van vaders en vlugtelinge (2023), ontwikkel die verhouding tussen die hoofkarakter Daniël en sy neef Theon tot ’n verbintenis wat moeilik binne gevestigde relasionele kategorieë soos romantiese liefde of familie vasgevang kan word. Wanneer hulle mekaar as volwassenes ná jare weer ontmoet, kies hulle om, ondanks persoonlike trauma en vervreemding, doelbewus ’n verhouding te bou wat deur lojaliteit, sorg en wedersydse transformasie gekenmerk word. Juis omdat hierdie enigmatiese verhouding bestaande kategorieë van verwantskap en intimiteit oorskry, ontstaan die vraag hoe dit literêr gelees behoort te word. Die twee neefs se unieke verhouding is uitsonderlik in Naudé se oeuvre. Dit behoort van naby bestudeer te word, veral gesien in die lig daarvan dat Naudé al beskryf is “as een van die fynste registreerders in Afrikaans van eensaamheid en van die moeisame verhoudings tussen mense” (Burger, W. 2023:52).
In ’n 2022-onderhoud is Naudé gevra om hom ’n Suid-Afrika van 2050 te verbeel. Naudé maak dit duidelik dat “skouspelagtige” futuristiese dinge soos tegnologie, ruimtereise of kunsmatige intelligensie nie vir hom as skrywer ’n goeie maatstaf is waaraan die toekoms gemeet behoort te word nie. Hy is eerder geïnteresseerd in die uitbeelding van “die verhoudinge tussen mense” en in “watter nuwe moontlikhede geskep word vir verhoudinge, vir nuwe soort verbintenisse, deur daardie toekoms” (Naudé 2022). Hy hoop dat “vriendskappe van die mees onverwagte aard sal floreer” in 2050-Suid-Afrika. Hy verwys vervolgens na ’n roman deur die skrywer Masanda Ntshanga waarin ’n groep Kaapse vriende uitgebeeld word sonder dat daar enige melding gemaak word van identiteitsmerkers soos ras, taal of kulturele agtergrond. Vir Naudé is dié idee opwindend: nie noodwendig ’n identiteitloosheid nie, maar “’n plek waar vriendskap belangriker is as identiteit” (2022). Hy eindig met ’n besinning oor die potensiaal van vriendskap:
Ek wil ’n wêreld begin verbeel waar nuwe soorte vriendskap moontlik is. Vriendskap wat behels die gesamentlike en eerlike soeke na maniere om hardnekkige ongeregtighede op te los. Of dalk tas ek eintlik na begrippe anderkant vriendskap. Enersyds wil ek ’n woord soos “naasteliefde” gebruik, of dalk herwin [...] Maar ek het gehuiwer. Iets voel nog nie heeltemal reg daaromtrent nie, asof dit ingebed is in 1950 eerder as 2050. Dis ’n woord met ’n effe muwwerige, kerklike soort aura. (Naudé 2022)
Alhoewel Naudé hier toegee dat vriendskap miskien nie presies die oplossing is wat hy vir ’n Suid-Afrika in 2050 in gedagte het nie, is dit opvallend dat hy vriendskap (soos uitgebeeld in letterkunde) uitsonder as ’n tipe verhouding wat die potensiaal het om op intieme vlak deur grense te breek. Die vraag ontstaan dus: Hoe lyk so ’n vriendskap “van die mees onverwagte aard” wat belangriker is as identiteit? En wat kan daaruit afgelei word oor wat dit beteken om as mens in verhouding met ander mense te staan? Die verhouding tussen Daniël en Theon bied prikkelende stof om hierdie vraag te ondersoek aangesien die roman klaarblyklik verseg om hul verbintenis aan die hand van bestaande opvattinge oor vriendskap, verwantskap en identiteit te beskryf.
Hoewel Naudé se werk reeds onder meer vanuit die hoeke van queerstudies, migrasie, transnasionalisme, identiteit en liminaliteit bestudeer is, is daar nog min aandag gegee aan die rol van relasionaliteit in sy werk en nog geen navorsing is gewy aan vriendskap as spesifieke verhouding nie. In hierdie artikel redeneer ek dat Naudé, deur die uitbeelding van die verhouding tussen Daniël en Theon, poog om “’n wêreld (te) verbeel waar nuwe soorte vriendskap moontlik is”. Vriendskap in Van vaders en vlugtelinge is nie bloot ’n tema, of sosiale of affektiewe fenomeen nie. Dit word voorgehou as ’n unieke relasionele verskynsel waardeur identiteit, intimiteit en geborgenheid voortdurend vir estetiese heronderhandeling oopgestel word. Om hierdie argument te voer, sal ingegaan word op vier dimensies van vriendskap as relasionaliteit, soos afgelei uit die roman: die ontmoeting met en oopheid vir andersheid; etiese selfvorming; affektiewe onbeslisbaarheid; en toekomsgerigtheid.
Genoemde dimensies steun op die insigte van vier hedendaagse filosowe, omdat juis hierdie vier spesifiek tersaaklik is vir hoe Naudé vriendskap in Van vaders en vlugtelinge uitbeeld. Jacques Derrida en Michel Foucault se opvattings oor spesifiek vriendskap, asook queerteoretici Eve Kosofsky Sedgwick en José Esteban Muñoz se perspektiewe oor homososiale gedrag en queer toekomsgerigtheid word betrek om een moontlike herkonseptualisering van vriendskap en relasionaliteit vir die moderne era voor te stel.
2. Relasionaliteit en alternatiewe vorme van verbintenis in Naudé se oeuvre
Soos reeds genoem, is vriendskap as spesifieke tipe verhouding nog nie vantevore spesifiek met verwysing na Naudé se oeuvre ondersoek nie.1 Teen die agtergrond van sy breër verkenning van relasionaliteit, is die uitbeelding van verskillende tipes interpersoonlike verhoudings ’n belangrike en veelvlakkige verskynsel in Naudé se oeuvre. Vrae rondom geborgenheid loop soos ’n goue draad deur elkeen van sy tekste, met karakters wat poog om alternatiewe families saam te stel en ander tipe verbintenisse te vorm, met wisselende sukses en etiese betekenisvolheid (Burger 2021:178).
Verskeie resensente en navorsers het aangedui dat Naudé se karakters kosmopolities en transnasionaal leef en as gevolg daarvan ’n bepaalde skuheid vir verwantskappe met ander toon (vgl. Viljoen 2014:31; Kok 2023:3; Cochrane 2022:107; Burger, B. 2023). Verwysend na Alfabet van die voëls skryf Lambrechts (2013) byvoorbeeld die volgende oor die karakters in die verhaal “’n Meester uit Duitsland”:
[hulle] storm voort van een ligsinnige partytjie na die volgende, raak ander mense net momenteel aan, voer gefragmenteerde gesprekke, knoop geen sinvolle vriendskappe aan nie, drink te veel, snuif kokaïen, en is net op die bevrediging van eie behoeftes ingestel in ’n dolle gejaag na die sin van die lewe en ’n herdefiniëring van (hul)self binne die gemeenskap.
Vryheid om te doen wat hulle wil, gaan vir hierdie tipe karakters in Naudé se boeke hand aan hand met ’n gevoel van eensaamheid en ’n intense soeke na waar hulle inpas.
Verskeie van die vriendskapsverhoudinge in Alfabet van die voëls (2011) word as broos en vlietend uitgebeeld. Uitgelewer aan die oënskynlike noodwendigheid van voortydige eindes, hou dit gevolglik nooit lank nie. Die vriendskappe bestaan ook in die skadu van vervreemding aangesien die karakters mekaar dikwels raakleef en/of verloor in liminale, transnasionale ruimtes. In hierdie verband is die verhouding tussen die hoofkarakter in die verhaal “’n Meester uit Duitsland” en sy minnaar-vriend, Joschka, asook die vriendskap tussen Ondien, Beauty en Nungi in “VNLS” goeie voorbeelde. Die vriendskappe wat Naudé se karakters smee, word dikwels gekenmerk deur stilte, afstand, ontnugtering en die onmoontlikheid van volle verwesenliking. Die vriendskappe blyk altyd onvas en elders te wees. Naudé skets dié verbintenisse nie as stabiele verhoudings nie, maar as ruimtes waarin intimiteit en vervreemding voortdurend op pynlike wyse saam bestaan.
Verder leef Naudé se karakters in ’n wêreld waar normatiewe strukture van verbintenis en intimiteit, soos familie, die huwelik en die samelewing, hulle skaad en in die steek laat. Sulke strukture word uitgebeeld as ’n verskraling van die verhoudings wat kan bestaan en die manier waarop Naudé met ander tipes interaksie omgaan, beklemtoon hierdie idee. Die vriendskappe in Naudé se verhale, wat gereeld gelaai is met erotiese ondertone, word derhalwe ruimtes van kreatiwiteit en oorlewing, spesifiek in diasporakontekste waarin identiteit onvas raak. In sulke ruimtes word vriendskap uitgebeeld as ’n bepaalde queer leefwyse, waarmee karakters alternatiewe verbintenisse buite voorgeskrewe verwagtinge skep. ’n Goeie voorbeeld hier is die vriendskap tussen die hoofkarakter van Die derde spoel (2017), Etienne, en die driemanskap, Matthias, Frederick en Christof. Hulle vier is deel van ’n musiekgroep en word intieme vriende en minnaars. Hul verbintenis omvat kenmerke van verskillende tipes verhoudings, van kameraadskap, seks en liefde, tot inspirasie, bevryding en versorging.
Soos die verhouding tussen Etienne en Axel in Die derde spoel, ossilleer verskeie van die manlike vriendskappe wat in Naudé se verhale voorkom tussen nabyheid en afstand, kameraadskap en erotiese spanning. Die vriendskapsverhoudings wat Naudé uitbeeld bestaan meestal tussen kategorieë: dit is selde suiwer platonies óf openlik romanties en is deurdrenk van dubbelsinnigheid en nuanse. In ’n groter konteks gesien, sluit sodanige uitbeelding van vriendskap aan by deurlopende temas in Naudé se oeuvre soos geheimhouding, afstand en identiteitsoeke, spesifiek in queer en diasporakontekste.
Alhoewel Naudé se verhale dikwels weemoedig en melankolies is, kan spore van versigtige en brose hoop daarin raakgesien word. In die vriendskappe wat Naudé skep, vervloei identiteitsmerkers soos ras, klas, gender en herkoms, wat interaksies bemoeilik. Binne hierdie konteks kan die vriendskappe tussen (letterlike of figuurlike) vlugtelinge, kunstenaars en buitestanders as vervlietende verbintenisse gelees word. Alhoewel tydelik, insinueer dit tog iets van optimistiese solidariteit; dit bied glimpe van pogings om ander vorms van geborgenheid in ’n gebroke geglobaliseerde wêreld te verken. Naudé se brose, kosmopolitaanse vriendskappe hoef dus nie net as melankolies gelees te word nie, maar ook as draers van utopiese potensiaal. Die argument wat in hierdie artikel gevoer word, is dat Naudé die uitbeelding van Daniël en Theon se vriendskap gebruik om sy eksperimentering met alternatiewe verhoudings van die toekoms tot op nuwe vlakke te voer.
3. Teoretiese raamwerk
3.1 Relasionaliteit as uitgangspunt
Die vraag oor hoe vriendskap in literêre tekste funksioneer, sluit aan by die breër debat oor relasionaliteit in die geestes- en sosiale wetenskappe. Heinrich en Michaelis-König (2025:296) wys daarop dat die bestudering van vriendskap deel vorm van ’n relasionele begrip van menslike bestaan, waarin identiteit nie as ’n geïsoleerde eienskap van die individu beskou word nie, maar as iets wat voortdurend binne verhoudings gevorm word. Die huidige artikel plaas die ontleding van vriendskap in S.J. Naudé se Van vaders en vlugtelinge daarom binne die sogenaamde relasionele wending waarvoor Fuchs en Cosgrove (2024a; 2024b) pleit.
Volgens Fuchs en Cosgrove (2024a:1–6) het die opeenhoping van hedendaagse globale uitdagings, waaronder die COVID-19-pandemie, die klimaatskrisis, oorloë, die toenemende verweefdheid van mens en digitale tegnologie, asook die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie, dit toenemend onhoudbaar gemaak om die mens as ’n outonome en selfgenoegsame individu te verstaan. Relasionaliteit verwys in hierdie verband na benaderings wat uitgaan van die onderlinge verweefdheid en interafhanklikheid van alle vorme van bestaan. Vanuit hierdie perspektief is relasionaliteit nie bloot ’n ideaal nie, maar ’n ontologiese gegewe: mense bestaan altyd, reeds en onvermydelik in verhouding tot ander.
Om relasionaliteit voorop te stel staan in direkte spanning met die modernistiese ideaal van die rasionele, selfstandige subjek. Fuchs en Cosgrove (2024a:1–6) redeneer dat juis die geesteswetenskappe metodologies ontvanklik behoort te wees vir vorme van verweefdheid (“entanglement”), affektiewe verbondenheid en interafhanklikheid wat deur kulturele tekste sigbaar gemaak word. Literatuur is in hierdie opsig besonder belangrik omdat dit literêr eksperimenteer met bestaande verhoudings, maar ook met nuwe maniere waarop mense hulself en ander kan verstaan.
Hoewel Fuchs en Cosgrove se relasionele benadering sterk beïnvloed word deur ekokritiese en posthumanistiese denke, is die fokus van hierdie artikel meer afgebaken. Die belangstelling val nie op die mens se verweefdheid met niemenslike entiteite nie, maar op vriendskap as ’n besondere vorm van menslike relasionaliteit. Heinrich en Michaelis-König (2025:296) beskryf vriendskap as ’n produktiewe alternatief vir die Cartesiaanse voorstelling van die individu as ’n afgesonderde, rasioneel denkende subjek. Vanuit hierdie perspektief word identiteit nie vooraf veronderstel nie. Dit ontstaan in en deur verhoudings met ander mense.
Relasionaliteit dien dus in hierdie artikel as die breër teoretiese raamwerk waarbinne vriendskap gelees word. Die sentrale uitgangspunt is dat Naudé se roman nie bloot individuele karakters voorstel nie, maar ondersoek instel na die maniere waarop identiteit, verlies, intimiteit en geborgenheid binne menslike verhoudings tot stand kom. Daniël en Theon se vriendskap word as eksemplaries hiervan bespreek. Vriendskap word benader as een tipe verbintenis waardeur relasionaliteit literêr vergestalt word.
3.2 Waarom vriendskap?
Dat vriendskap as sodanig besondere aandag verdien, is nie vanselfsprekend nie. Anders as familiebande of romantiese verhoudings word dit nie deur biologiese verwantskap of institusionele verpligtinge bepaal nie. Juis daarom is dit deur die loop van Westerse filosofiese tradisie heen beskou as ’n moeilik vaspenbare vorm van menslike verbondenheid. Michael Pakaluk se bloemlesing Other selves (1991) toon aan dat besinning oor vriendskap strek vanaf Plato, Aristoteles, Cicero en Seneca tot by Montaigne, Kant, Emerson en Kierkegaard. Aristoteles het selfs twee volledige boeke van die Nicomacheense Etiek aan vriendskap gewy (Pakaluk 1991:vii). Volgens Heinrich en Michaelis-König (2025:302) het sowel Plato as Aristoteles vriendskap beskou as een van die belangrikste vertrekpunte vir selfkennis.
Dié sterk historiese bemoeienis dui daarop dat vriendskap veel meer as ’n private emosionele band is. Soos Lynch (2005:ix–xi) aantoon, bly dit ’n betekenisvolle onderwerp van filosofiese ondersoek omdat dit aan fundamentele menslike behoeftes van verbondenheid, erkenning en intimiteit voldoen. Terselfdertyd het die aard van vriendskap in die moderne wêreld verander. Waar vroeëre gemeenskappe die ontstaan en bestaan van vriendskappe grotendeels binne die konteks van gedeelde sosiale strukture verstaan het, word hedendaagse vriendskappe toenemend deur individuele keuse, voorkeur en persoonlike affek bepaal (Lynch 2005:ix–x). Hierdie ontwikkeling maak vriendskap terselfdertyd meer vry én meer kwesbaar.
Die veranderende aard van sosiale verhoudings het ook die begrip vriend self minder stabiel gemaak. Singer (2017:21) wys daarop dat die begrip vandag op ’n wye verskeidenheid verhoudings toegepas word – van familiebande en romantiese verhoudings tot professionele netwerke en digitale “vriende”. Die gevolg is dat die onderskeid tussen verskillende vorme van verbondenheid toenemend vervaag. Sodanige konseptuele vloeibaarheid maak dit noodsaaklik om opnuut te vra wat vriendskap van ander interpersoonlike verhoudings onderskei.
Jacques Derrida se bekende herformulering van die probleem is hier van belang. Volgens Lynch (2005:4) verskuif Derrida die vraag vanaf “Wat is vriendskap?” na “Wie is die vriend?” Daarmee word die soeke na ’n universele definisie van vriendskap verruil vir ’n ondersoek na die konkrete verhouding tussen self en ander. Vriendskap word dus nie as ’n vaste of tydlose kategorie beskou nie, maar as ’n histories veranderlike vorm van relasionaliteit waarvan die betekenis telkens binne spesifieke sosiale en kulturele kontekste hervorm word.
Heinrich en Michaelis-König (2025:296) se omskrywing van vriendskap bied ’n sinvolle wegspringplek vir hierdie artikel: ’n verhouding tussen twee of meer persone wat ontwikkel tot ’n vorm van nabyheid wat biologiese verwantskap transendeer en nie volledig deur romantiese liefde omvat kan word nie. Vanuit ’n literêre perspektief word in The productive force of friendship in literary history (Heinrich en Michaelis-König 2025) ondersoek ingestel na sowel hoe tekste vriendskap esteties verbeeld as hoe literêre produksie soms self uit vriendskapsverhoudings voortvloei. Die huidige ondersoek sluit by eersgenoemde aan deur Daniël en Theon se vriendskap te bestudeer as ’n besondere manier waarop Naudé relasionaliteit verbeel. Literatuur bied volgens Heinrich en Michaelis-König (2025:297) ’n unieke ruimte vir hierdie tipe ondersoek, omdat dit private verhoudings openbaar maak en vir kollektiewe interpretasie oopstel. Daarom stel hulle die domein van “vriendskapstudies” voor, teen die agtergrond waarvan my artikel geskryf is. My benadering is om vriendskap in Van vaders en vlugtelinge nie bloot as tema te bestudeer nie, maar as ’n estetiese vorm waardeur fundamentele vrae oor identiteit, intimiteit en menslike verbondenheid ondersoek word.
Dit is op hierdie punt belangrik om die volgende te beklemtoon: queerteorie word nie as primêre analitiese raamwerk aangewend nie, hoewel daar in die artikel uitvoerig daaruit geput word. Die uitgangspunt is eerder dat vriendskap ’n selfstandige, kreatiewe relasionele kategorie is wat vrae oopmaak wat nie volledig deur seksualiteit, identiteit of queerheid verklaar kan word nie. Alhoewel queerteorie ook met soortgelyke vraagstukke besig is, stel vriendskapsnavorsing vanuit ’n ander hoek vrae oor gekose verbondenheid, sorg, lojaliteit, wederkerigheid, selfvorming en die etiese betekenis van verbintenisse wat nie deur seksuele of gendervoorkeur, familie, romanse of institusionele verwantskap bepaal word nie. Vanuit hierdie perspektief word Daniël en Theon se verhouding nie primêr as ’n voorbeeld van queer intimiteit gelees nie. Dit word eerder benader as ’n vorm van vriendskap wat ánder perspektiewe te bied het op liefde, sorg en kameraadskap.
3.3 Klassieke raamwerke
Hedendaagse beskouings van vriendskap bou voort op, maar herbedink terselfdertyd die klassieke tradisie, veral die werk van Aristoteles en Michel de Montaigne. Dié twee denkers word hier as vertrekpunt betrek waarteen latere teorieë oor vriendskap verstaan kan word omdat hul denke daaroor allerweë as seminaal beskou word.
Vir Aristoteles is philia, die antieke Griekse woord vir liefde wat aspekte van intense vriendskap, broederlike toegeneentheid en platoniese liefde omvat, ’n noodsaaklike voorwaarde vir die ideale, goeie lewe. In die Nicomacheense Etiek onderskei hy tussen vriendskappe van nut, plesier en deug, waarvan laasgenoemde die hoogste vorm verteenwoordig omdat dit gegrond is op wedersydse erkenning van karakter en ’n gedeelde strewe na die goeie lewe (Prinsloo 1990:109–11; Cooper 1977:619–48). Die vriend is vir Aristoteles “’n ander self”, wat beteken dat die self noodwendig in verhouding met die ander gevorm word (Shklar 1993:207).
Montaigne beklemtoon op sy beurt die vrywillige en unieke karakter van vriendskap. In Over vriendschap beskryf hy sy verhouding met Étienne de La Boétie as ’n uitsonderlike verbintenis wat nie deur familie, utiliteit of erotiese begeerte verklaar kan word nie, maar uitsluitlik op wederkerige keuse berus (Montaigne 2009:8–15). Sy beskrywing van La Boétie se afsterwe as die verlies van “die helfte van homself” (Montaigne 2009:17) beklemtoon die identiteitvormende aard van vriendskap.
Uit die bostaande kan drie klassieke uitgangspunte afgelei word wat die res van hierdie artikel onderlê: vriendskap vorm die self, berus op vrywillige wederkerigheid en verteenwoordig ’n unieke vorm van menslike verbondenheid. Die hedendaagse denkers wat vervolgens bespreek word, behou hierdie uitgangspunte, maar herbedink dit krities in die lig van nuwe opvattings oor identiteit, relasionaliteit en gemeenskap.
3.4 Hedendaagse herkonseptualiserings: ’n relasionele begrip van vriendskap
Waar Aristoteles en Montaigne hoofsaaklik vra watter eienskappe ideale vriendskap behoort te kenmerk, verskuif hedendaagse denkers die fokus na die vraag oor hoe vriendskap gevestigde en beperkende sosiale, politieke en affektiewe ordenings kan bevraagteken en herkonseptualiseer. Vriendskap word gevolglik nie meer hoofsaaklik as ’n stabiele verhouding tussen twee individue verstaan nie, maar as ’n breër relasionele praktyk waardeur identiteit en geborgenheid voortdurend onderhandel word.
Alhoewel hierdie artikel spesifiek handel oor ’n vriendskap tussen twee mans in ’n roman van ’n skrywer wat bekend is daarvoor dat hy hom hoofsaaklik met manlike identiteit en relasionaliteit besig hou, is dit nodig om kortliks te verwys na die vormende invloed van feminisme op hedendaagse opvattinge oor vriendskap. Die noemenswaardigste bydrae tot die gesprek is dat feministiese filosowe soos Marilyn Friedman daarop wys dat klassieke filosofiese modelle van vriendskap dikwels implisiet manlike verhoudings as norm voorhou, gebaseer op normatiewe idees wat hoofsaaklik op manlikheid as sosiale ideaal gebou is. Friedman (1989:47) toon in hierdie verband aan dat tradisionele opvattings van gemeenskap dikwels uitgaan van “gevonde” (“found”) gemeenskappe – soos familie, buurt en nasie – as die primêre bron van identiteit en morele verbondenheid. Sy wys egter daarop dat sulke gemeenskappe histories ook ruimtes van magsuitoefening en genderongelykheid kan wees en dat dit daarom nie sonder meer as normatiewe vertrekpunt vir etiese verhoudings beskou kan word nie (Friedman 1989:13, 26, 49). Hierteenoor stel sy moderne vriendskap en ander “gemeenskappe van keuse” (“communities of choice”) voor as alternatiewe vorme van verbondenheid wat op vrywilligheid, gedeelde waardes en wedersydse erkenning gebou is (Friedman 1998:58–61). Juis omdat hierdie verhoudings nie deur geboorte of sosiale toewysing bepaal word nie, beskik hulle oor kritiese en selfs ontwrigtende potensiaal: hulle stel individue met onkonvensionele identiteite of waardes in staat om vorme van geborgenheid te vind wat hul oorspronklike gemeenskappe dikwels ontken (Friedman 1989:61).
Friedman se feministiese herkonseptualisering beklemtoon dus die gekose relasionaliteit, teenoor dit wat ingegee is. Haar bespreking van “sisterhood” en lesbiese gemeenskappe illustreer hoe sulke “gemeenskappe van keuse” ruimtes skep waarin individue hul identiteit anders en nuut kan saamstel, gevestigde gendernorme kan bevraagteken en alternatiewe lewensmoontlikhede kan verken (Friedman 1989:64, 75–6).2
Identiteit, redeneer Friedman (1989:76, 81), behoort daarom nie uitsluitlik bepaal te word deur die gemeenskappe waarin ’n mens gebore is nie, maar ook deur die relasionele verbintenisse wat doelbewus aangegaan word.
In The politics of friendship (1997) bou Jacques Derrida hierdie argument verder uit. Deur terug te keer na die Westerse filosofiese tradisie – onder meer Aristoteles, Montaigne, Nietzsche en Carl Schmitt – bevestig Derrida dat klassieke opvattings van vriendskap telkens op implisiete aannames van broederskap, wederkerigheid en uitsluiting berus (Collison, Ó Fathaigh en Tsagdis 2022:5; Ó Fathaigh 2022:58). Hy gebruik spesifiek twee begrippe waarmee hy gekanoniseerde idees oor vriendskap uitdaag: aimance (vertaal as “liefderikheid”) en teleiopoesis. Aimance verteenwoordig hoe Derrida die verhouding tussen liefde en vriendskaplikheid herbedink en hoe hy spesifiek ’n definitiewe onderskeid tussen die twee uitdaag. Die woord hef die onderskeid tussen om lief te hê en om liefgehê te word op en word deur Derrida gebruik om iets in die middel te verteenwoordig: ’n begrip van liefde wat spanning skep tussen aktiwiteit en passiwiteit. Collison, Ó Fathaigh en Tsagdis (2022:5) verduidelik dat Derrida met aimance ’n alternatiewe verhouding met ’n ander verwoord, wat strek verby die gestandaardiseerde idees oor beide vriendskap en liefde. Dit is ’n woord waarop al die ander diskoerse oor vriendskap (as philia, eros, “courtly love” ens.) steun (Derrida 1997:69–70). Gevolglik kan dit beskou word as ’n tipe hiperbool wat enige en alle vastigheid in hierdie diskoerse ondermyn (Derrida 1996:108).
Die woord teleiopoesis is moeiliker vertaalbaar omdat dit inherent veeltalig is en tegelyk met Grieks, Latyn en Frans speel. Derrida gebruik teleiopoesis om gelyktydig die verbeeldingsaspek van die skeppingsproses én die kreatiewe daad op sigself te verteenwoordig. Teleiopoesis beteken om iets tot stand te bring (poesis), waarin die gevoel vir voltooiing (telos) ’n ondertoon dra van dít wat nog in die toekoms is (tele) (Collison, Ó Fathaigh en Tsagdis 2022:5). Derrida voer hiermee aan dat vriendskap inherent kreatief is en dat die belofte van die volvoering daarvan iets is wat eintlik eers in die toekoms lê (Derrida 1997:77, 287). Foucault en Muñoz, waarna later in hierdie afdeling verwys word, se denke toon sterk ooreenkomste met Derrida s’n in hierdie verband.
Derrida (1997:1) se bekende uitlating – “O my vriende, daar is geen vriend nie” – moet in die lig van sy gebruik van teleiopoesis verstaan word. Hier word bestaande vriende persoonlik toegespreek, maar die vriendskap bestaan (nog) nie werklik nie. Hierdie uitlating dui nie op die afwesigheid van vriendskap nie, maar op die feit dat dit nooit finaal voltooi of afgehandel is nie; dit bly altyd in wording. Dit bevat daarom inherent ook reeds die moontlikheid van verlies, afstand en rou (Uljée 2022:120).
Verder toon sy dekonstruksie van die vriend/vyand-opposisie dat hierdie onderskeid nooit volledig stabiel is nie; elke vriend dra reeds iets van die vreemdeling of selfs die vyand in hulself (Rushworth 2022:51). Daarom skuif Derrida die vraag weg van “Wat is vriendskap?” na “Wie is die vriend?” (Lynch 2005:4). Hierdie verskuiwing impliseer dat vriendskap nie deur vaste definisies of identiteitskategorieë bepaal word nie, maar deur ’n voortdurende ontmoeting met alteriteit. Yadav (2024:444–5) beskryf hierdie gedagtegang van Derrida as ’n “onmoontlike moontlikheid”: juis omdat die ander nooit volledig geken of besit kan word nie, bly vriendskap fundamenteel oop vir die onbekende en vir toekomstige herkonfigurasies. In die lig hiervan kan ’n ontmoeting met, en oopheid vir, andersheid (“alteriteit”) vasgestel word as die eerste dimensie van ’n relasionele begrip van vriendskap.
Aan die hand van insigte uit ’n 1981-onderhoud met Michel Foucault getiteld “Friendship as a way of life”, kan die fokus vervolgens verskuif word vanaf andersheid na etiek. In dié onderhoud redeneer Foucault dat vriendskap nie bloot ’n private emosionele verhouding is nie, maar ’n aksie waardeur nuwe maniere van leef en saamleef in die gemeenskap geskep kan word (Foucault 1997:138). Waar institusionele soorte verbondenheid, soos familie of die huwelik, verwantskap deur bestaande norme bepaal, ontstaan vriendskap deur voortdurende eksperimentering met nuwe vorme van intimiteit, sorg en wederkerigheid (Carlson en Rodriguez 2019:4; Kemp 2019:39). Juis daarom beskryf Foucault (1997:138) vriendskap as ’n “way of life”: ’n praktyk van selfvorming waarin individue nuwe subjektiwiteite en relasionaliteite ontwikkel wat nie volledig deur bestaande sosiale kodes gereguleer word nie. Queer3 vriendskap funksioneer in hierdie sin as ’n laboratorium van relasionaliteit waarin nuwe etiese moontlikhede beproef word (Greteman en Burke 2019:109–10). Die belang van Foucault se argument vir hierdie artikel lê dus minder in homoseksualiteit as sodanig as in sy begrip van vriendskap as ’n kreatiewe praktyk van etiese selftransformasie. Hiermee kan etiese selfvorming dus as die tweede dimensie van die voorgestelde analitiese raamwerk vasgestel word.
Waar Derrida en Foucault onderskeidelik die oopheid vir ’n ontmoeting met andersheid en die etiese potensiaal van vriendskap beklemtoon, vestig Eve Kosofsky Sedgwick die aandag op die affektiewe kompleksiteit daarvan. In Between men (1985) ontwikkel sy die begrip manlike homososiale begeerte (“male homosocial desire”) om te redeneer dat emosionele bande tussen mans selde netjies binne die opposisie van platoniese vriendskap of erotiese begeerte vasgevang kan word (Sedgwick 1985:1–2). Homososiale verhoudings vorm eerder ’n kontinuum waarin identifikasie, bewondering, mededinging, begeerte, geheimhouding en intimiteit voortdurend ineenvloei. Sedgwick se belangrikste bydrae is daarom dat manlike vriendskappe erotiese dimensies kan bevat, maar dat die grense tussen verskillende vorme van verbondenheid inherent onstabiel is. Haar werk maak dit moontlik om vriendskap te lees as ’n affektiewe ruimte waarin dubbelsinnigheid nie opgelos hoef te word nie, maar produktief bly voortbestaan. Affektiewe onbeslisbaarheid word hiermee as die derde dimensie van relasionele vriendskap geïdentifiseer.
José Esteban Muñoz se idee van toekomsgerigtheid is ook van belang wanneer Van vaders en vlugtelinge gelees word. Muñoz plaas die kompleksiteit van relasionele dinamiek uiteindelik binne ’n eksplisiet toekomsgerigte perspektief. Hoewel Cruising utopia (2009) nie primêr oor vriendskap handel nie, bied sy begrippe van “queer futurity”, “queer relationality”, “critical idealism” en “concrete utopias” ’n belangrike uitbreiding van Derrida en Foucault se denke. Volgens Muñoz moet queer verbondenheid nie slegs verstaan word as weerstand teen bestaande norme nie. Dit verteenwoordig eerder die verbeelding van ander maniere van saamleef wat nog nie ten volle gerealiseer is nie (Muñoz 2009:1–4). Sulke verbintenisse funksioneer as voorlopige gestaltes van moontlike toekomste; hulle wys vooruit na vorme van geborgenheid wat nog nie binne die logika van die hede ingepas kan word nie (Muñoz 2009:22, 26, 32). Daarom beklemtoon hy die efemere, eksperimentele en verbeeldingryke aard van queer verbondenheid eerder as stabiliteit of voltooide identiteit. My argument is dat vriendskap, in hierdie konteks, ’n nuttige raamwerk is om die verbintenis tussen Daniël en Theon te verken. Terselfdertyd herinner Muñoz daaraan dat hierdie moontlikhede altyd deur ras, klas, gender, migrasie en trauma bemiddel word. Sy werk plaas vriendskap dus binne ’n interseksionele en historiese begrip van relasionaliteit. Hiermee word toekomsgerigte moontlikheid die vierde dimensie van die analitiese model.
Hoewel Derrida, Foucault, Sedgwick en Muñoz uit uiteenlopende intellektuele tradisies skryf, deel hulle ’n fundamentele uitgangspunt: vriendskap behoort nie as ’n vaste sosiale of affektiewe kategorie verstaan te word nie, maar as ’n dinamiese en kreatiewe relasionele praktyk. Waar Derrida die oopheid van vriendskap vir andersheid beklemtoon, wys Foucault op die etiese selfvorming wat daarin en daardeur moontlik word. Sedgwick vestig die aandag op die produktiewe onbeslisbaarheid van affektiewe verbondenheid, terwyl Muñoz die utopiese en toekomsgerigte potensiaal daarvan uitlig. Hierdie vier onderling verweefde dimensies vorm die analitiese raamwerk waarvolgens Van vaders en vlugtelinge in die res van die artikel gelees word. Die ontleding vra gevolglik nie primêr watter soort verhouding tussen Daniël en Theon bestaan nie, aangesien dit uiteindelik minder tersaaklik is, maar eerder hoe die roman aan die hand van hul verhouding (1) die ontmoeting met en oopwees vir alteriteit verbeeld, (2) etiese selfvorming in die hand werk, (3) affektiewe onbeslisbaarheid in stand hou en (4) vooruitwys na toekomstige vorme van geborgenheid en relasionaliteit.
4. Daniël en Theon: ’n vriendskap van die mees onverwagse aard
4.1 Vriendskap en oopheid vir andersheid
Die vriendskap tussen Daniël en Theon in Van vaders en vlugtelinge berus nie op ooreenkoms nie, maar op die vermoë om hulself oop te stel vir grondige verskille, dit te verdra en toe te laat dat dit hulle op diepgaande wyse beïnvloed. Vriende hoef nie dieselfde te wees nie. Geen van die vriendskappe in die roman berus immers op eendersheid nie. Nie Daniël en Theon nie, en vir seker ook nie Daniël en die Serwiërs Jugo en Oliver nie. Die verskil tussen hierdie twee uiteenlopende voorbeelde is dat Daniël bereid is om, ten spyte van groot verskille tussen hulle, die vriendskap met Theon oor dekades te onderhou en te koester, waar dit glad nie die geval is met Jugo en Oliver nie.
Daar tree ’n belangrike verskuiwing rondom Daniël se ontmoeting met andersheid tussen die tweede en die derde afdelings (of hoofstukke) van die roman in.4 Waar Daniël se ontmoeting met andersheid in die vorm van Jugo en Oliver, en selfs sy vader, hom in “Waar wolwe paar” en “Verlore in Maleisië” kenmerk deur selfbevoordeling, kilheid, afstandelikheid en selfbehoud, noop sy ontmoeting met Theon hom om ’n noemenswaardige persoonlike metamorfose te ondergaan. Die eerste twee afdelings skets Daniël as ’n verveelde en selfgesentreerde karakter wat opwinding in sy voorspelbare lewe soek as inspirasie vir sy skryfwerk. Hy blyk nie daartoe in staat te wees om betekenisvolle verhoudings met ander mense in stand te hou nie. Sy verhouding met sy pa en suster is oppervlakkig en gekleur deur ’n leeftyd se spanninge. In sy verhouding met Jugo en Oliver is daar min sprake van Derrida se aimance; die verhouding is hoofsaaklik op wedersydse voordeel gebaseer en van werklike toegeneentheid en lojaliteit is daar nie sprake nie.
Daniël se vriendskap met die twee Serwiërs word eerder deur uitbuiting gekenmerk. Aanvanklik lyk dit asof Oliver en Jugo vir Daniël uitbuit vir verblyf en voedsel, maar later besef die leser dat hulle eintlik desperaat probeer om te oorleef en Daniël sien as hul enigste uitkoms. Alhoewel Daniël aanvanklik hul andersheid seksueel opwindend en inspirerend vind wat sy skryfwerk betref, raak die interaksies vir hom toenemend saai, versmorend en ongerieflik. Hoe meer afhanklik hulle van hom raak vir hul voortbestaan, hoe meer trek hy terug. Wanneer die twee hom smeek om hul woonstel in Belgrado te koop sodat hulle steeds daarin kan bly, weier Daniël. Hy vlug uit die woonstel en vra homself af: “Hoe […] het hy in hierdie twee mense se lewens beland? Het hy ’n sê daarin gehad? Is wíl hoegenaamd ter sprake?”
Wanneer hy na die woonstel terugkeer, het Oliver en Jugo hul eie lewens geneem. Die twee Serwiërs se desperaatheid, en die feit dat Daniël hulle nie wou help nie, het hulle daartoe gedryf. Uit sy reaksie hierop, blyk dit dat Daniël se vriendskap met Oliver en Jugo vir hom bloot afleiding was. Dat hy “fantasieë van risiko” (46) gekoester het deur hulle na Serwië te volg. Die volgende aanhaling wys dat die verhouding wat Daniël met hulle gehad het, kwalik as ’n vriendskap beskryf kan word: “Hoofsaaklik het hy gereken – gehoop – hulle sou kleur aan sy dae kom verleen en sy fiksie in ’n nuwe rigting skok. Dat hy hulle eindelik sou kon rondskuif soos pionne. Of rekwisiete” (47). Daniël was nooit hul prooi nie, hulle was syne (47); hy het hulle gebruik om hom te “bevry” asof soos Jesus (49), sê hy. Hul tragiese verhaal het hom uit die “dood” van sy skrywersblok bevry, want in die taxi op pad na veilige Engeland, begin hy “vervaard [te] tik, ’n swart stroom letterkunde. Onbekende woorde, wat lewens oproep waarmee Daniël niks te make het nie” (50). Die vriendskap eindig abrup, wat wys dat Daniël homself nie oopstel vir die kreatiewe moontlikhede wat die toekoms vir die vriendskap kon inhou nie.
Sy interaksies met sy pa in “Verlore in Maleisië” kan kwalik as vriendskap beskryf word. Dit is nie Daniël se keuse om hom te versorg wanneer hy op sy laaste is nie: hy voel dat hy “gedwing is om sy vader te onthou [en te versorg] toe dié pas sy seun begin vergeet het” (81). Alhoewel Daniël homself aan sy vader ontboesem in die tyd wat hy hom versorg, is die doel daarvan eerder om sy vader te martel met die vertellinge van sy verskeie kortstondige seksuele avonture, as om nader aan hom te beweeg. Omdat sy pa egter aan demensie ly, slaag die vertellinge nie in hul doel nie. Daniël se pa vergeet die verhale oomblikke nadat Daniël dit vertel en dit het nie die skokwaarde wat dit vroeër sou gehad het nie. Dit dra gevolglik ook nie daartoe by dat vader en seun nader aan mekaar beweeg, óf katarsis wat volg op konflik bereik nie, omdat die pa van Daniël se jeug lank reeds “weg” is. Dit beteken nie dat sy pa se dood hom nie raak nie. Nadat sy pa in sy woonstel te sterwe kom, skeer hy die ouman “versigtig en deeglik” (74), waarna hy met sy kajak op die see tussen die skepe gaan vaar. Sy dade word egter koud, afgemete en sonder emosie, met ’n “onbetrokke houtoog” (Steinmar 2023), vertel. Dit is moeilik om af te lei wat sy werklike emosionele toestand op hierdie punt is. Wat egter noemenswaardig is, is dat hy meer as een keer aspris voor reuseskepe invaar en dan net betyds “vir ’n vale (begin) roei om die sleurstrome – en die dreigende romp – te ontsnap” (75). Hy verbeel hom ook dat hy homself van bo, “asof op ’n lugfoto”, sien: “’n geel spikkel op die water wat wyd en so helder soos breinvog onder hom lê” (76). Ek lees hierdie twee gedeeltes saam as ’n uitbeelding van Daniël se eensaamheid. Sy pa het te sterwe gekom, hy het nie enige verhouding met sy suster nie en hy voel nou alleen, soos ’n spikkel in die groot oseaan. Die beeld van die oseaan in hierdie gedeelte is in gesprek met die uitbeelding van Daniël se sterwensproses aan die einde van die roman. Die see verteenwoordig eensaamheid, maar ook “gewigloosheid” en vryheid, en dit staan teenoor die “eilandstad van grafte, die enigste stukkie vaste aarde in ’n duisend seemyl” (191) van sy geliefdes waar sy lewe uiteindelik eindig. Ek keer later weer terug na hierdie gegewe.
Soos die geval met Jugo en Oliver, blyk dit dat ook sy vader se dood vir hom as skryfinspirasie dien. Die vertelling eindig met die skerm van sy skootrekenaar wat vanself op die tafel aangaan: “[Hy] stap na binne, waar die toetsbord op sy nat vingers wag” (78).
In die derde gedeelte van die roman, “Hankai”, lei die ontmoeting met Theon egter daartoe dat Daniël begin om verwantskap en vriendskap in ’n ander lig te beskou. Die vriendskap wat tussen Daniël en Theon ontstaan, is nie een wat op eendersheid en gedeelde belangstelling gebaseer is nie, maar juis floreer as gevolg van hoe hulle van mekaar verskil. Hul kinderherinneringe aan mekaar funksioneer as ’n belangrike anker vir die verhouding, aangesien hul lewens van daardie punt af al verder van mekaar weggedryf het. ’n Vriendskap tussen die twee mans lyk aanvanklik uiters onwaarskynlik: ’n selfsugtige, materialistiese individualis en wêreldburger, en ’n eensame, treurende boer wat deur berou gery word en as ’n tipe boetedoening sy totale erflating aan sy plaaswerkers oorhandig. Tog is dit op ’n manier juis hierdie absolute verskil tussen die twee wat die vriendskap laat werk; hul verskille vul mekaar aan, selfs al veroorsaak dit soms konflik (154–5). Deur die loop van die roman kry die leser wel glimpe van toevallige, maar betekenisvolle, ooreenkomste tussen die twee. Beide het byvoorbeeld ’n bevrydende magsverskuiwing beleef in die tyd wat hulle verantwoordelik was vir hul vaders se versorging tydens hul onderskeie sterwensprosesse. Theon en Daniël se verdraagsaamheid van hoe ingrypend hulle van mekaar verskil, is iets wat uiteindelik kenmerkend raak van hul verwantskap.
Vir die grootste deel van die roman bly die neefs se vriendskap onvas, vloeibaar en onvaspenbaar. Selfs later, wanneer hulle saam in die kothuis op Eenzaamheid woon, beskryf die swerwer Hein hul verhouding as “weird” (142). “Hy sal hulle nooit kan uitfigure nie, hierdie twee,” sê Hein. “Hy het hulle, in elk geval, nog nooit aan mekaar sien vat nie” (153). Hy beskryf hoe hy die twee mans sien:
Hulle is op ’n manier bymekaar maar terselfdertyd op hulle eie. Asof hulle aparte saamwees op een of ander misterieuse verlede gebaseer is, op iemand ánders se pyn of opgefoktheid. Asof hulle iets probeer regmaak wat ander mense opgemors het. (142)
Daniël en Theon se verbintenis kan nie deur bestaande kategorieë verklaar word nie en kan beskryf word met Derrida se begrip van teleiopoesis: dit is inherent kreatief, behoedsaam en gebou op die potensiaal daarvan in die toekoms. Daar is altyd iets van ’n voorlopigheid aan die verhouding. Naudé vermy pertinent in die roman enige etikette of spesifieke beskrywings. My argument is dat hy, déúr die manier waarop hy vir Daniël en Theon uitbeeld, besig is om “’n plek [te verbeel] waar vriendskap belangriker is as identiteit” (Naudé 2022). Veral Daniël, maar ook Theon, se ontmoeting met en oopheid vir die invloed van iemand wat volslae anders as hulle is, raak ’n kenmerk van hierdie verhouding wat klassifikasie vermy. Naudé laat die verhouding oop vir veelvuldige interpretasies, waarvan die vriendskapsperspektief van hierdie artikel een is.
4.2 Vriendskap en etiese selfvorming
Aangesien hul verhouding moeilik vaspenbaar is, is dit meer produktief om te fokus op die invloed wat die verhouding tussen Daniël en Theon op elkeen van hulle het, as om te probeer om ’n etiket daarom te hang. Die vriendskap noop beide van hulle om hul leefwyses in heroorweging te neem. Daniël is aanvanklik huiwerig om op die plaas, onder daardie buitengewone omstandighede, te bly. Hy besluit eindelik om wel te bly, skynbaar nuuskierig oor en moontlik geïnspireer deur Theon se dapperheid om op ’n ongewone manier saam met sy plaaswerkers te woon en ’n nuwe etiese manier te verken om met die kompleksiteite van die verlede saam te leef.
Aanvanklik is dit die belofte van materiële gewin wat daartoe lei dat Daniël sy neef Theon in die Vrystaat gaan opsoek. ’n Geheimsinnige bepaling in sy pa se testament stel naamlik dat hy slegs sy helfte van die erfporsie sal ontvang as hy ’n maand op die familieplaas Eenzaamheid deurbring, waar Theon woon. Wanneer Daniël egter op die plaas aankom, raak sy lewe gou verweef met Theon s’n en die intriges wat hulself op Eenzaamheid afspeel. Theon se kanker, sy egskeiding en sy pa se afsterwe het daartoe gelei dat hy ’n nuwe, onwaarskynlike familie-eenheid geskep het met sy voormalige plaaswerkers. Die gevolg is dat Theon ’n radikale, alhoewel onvolmaakte, vorm van relasionele restitusie en insluiting nastreef in ’n ruimte wat voorheen ten diepste gekenmerk is deur tradisionele hiërargiese verwantskappe. Daniël se besluit om te bly word ook beïnvloed deurdat dit vir beide hom en Theon spesifieke voordele inhou en hy raak saam met Theon intiem betrokke by die lot van Motlale, die siek seun van die voormalige huiswerker, Malefu. Theon se obsessie om Motlale se kanker te genees, spruit uit skuldgevoel oor die ongeregtigheid van die verlede, maar ook uit ’n oënskynlike behoefte om self ’n vader te wees. Theon wil ten alle koste, met Daniël se finansiële ondersteuning, vir Motlale na Japan neem om eksperimentele kankerbehandeling te ondergaan. Daniël stem in om die reis te befonds, met die ooreenkoms dat hy dan sy erfporsie aan die einde daarvan sal ontvang. Saam reis dié onwaarskynlike driemanskap dan na Japan.
Terwyl hulle in Tokio is, leer Daniël en Theon mekaar beter ken, alhoewel dit blyk dat Theon in dié ruimte ’n tipe persoonlike krisis beleef. Wanneer Theon onverwags tot trane geroer word deur ’n Japanse tienerseun (nog “’n kind in nood”) wat karaoke sing, beskryf Daniël sy indruk van Theon se krisis soos volg:
My neef, dink Daniël, word bloots gery deur berou oor ’n verspilde lewe. Deur allerlei ander woedes en droefhede. Dalk deur onvoorsiene erotiese roeringe. Dis sy neef se seisoen van spyt en selfbejammering. (121)
Die feit dat Daniël in Theon se lewe verskyn, maak dit vir hom moontlik om na Japan te reis waar hy aan ’n hele nuwe manier van leef blootgestel word; nie net kultureel nie, maar ook wat betref intimiteit, sorg en wederkerigheid. Hul lewens raak verstrengel. Dit lei dan tot intense selfondersoek en die interne worsteling wat Daniël hier bo beskryf. Hul tyd in Japan kan beskou word as ’n tipe relasionele laboratorium: dit is ’n tussenin-tyd en -ruimte waarin hulle gekonfronteer word met die moontlikhede van ’n alternatiewe, kreatiewer manier van leef. In hierdie opsig stel hul vriendskap hulle voor die keuse om ’n ander “way of life” na te volg, in die Foucauldiaanse sin.
Die verhaalgebeure stuur die karakters egter in ’n ander rigting, want die reis na Japan is ongelukkig ’n mislukking. Theon en Daniël se “wit held”-pogings lei in die eerste plek daartoe dat ’n siek plattelandse kind totaal kultureel ontwortel word en dan tot die tragiese afsterwe van die einste Motlale in ’n vreemde land. Daniël moet aansienlike uitgawes aangaan om Motlale se lykie weer in Suid-Afrika te kry, omdat hy besef dat veraste oorskot vir die kind se familie in die Vrystaat heeltemal te traumaties sal wees (125). Hy vertel egter niks hiervan vir Theon nie, om sy “halfverwoeste neef”5 (126) teen verdere ontsteltenis te beskerm. Alhoewel hul toegeneentheid teenoor mekaar toeneem, skei hul paadjies wanneer hulle in Suid-Afrika land.
’n Sentrale aspek van Daniël se etiese selfvorming is die feit dat hy ophou skryf nadat hy vir Theon ontmoet. Waar Daniël se skrywery vroeër vir hom ’n tipe uitkoms uit die verveling van sy bestaan was, bied die werklikheid saam met Theon en Motlale vir hom nuwe perspektiewe op die lewe. Hy het nie meer nodig om te skryf nie. Wanneer Oliver in “Waar wolwe paar” vir Daniël vra of skryf vir hom lekker is, antwoord Daniël:
Nee, fiksieskryf is ’n ontwrigtende kompulsie. Die toevlug van iemand wat niks nuttigs kan doen nie [...]. Die desperate soeke na ’n gaping, ’n kans. Die neem van onberekende risiko’s. (19)
Daarteenoor dink hy die volgende wanneer hy hom in Kaapstad bevind na afloop van die tyd in Tokio:
Die afgelope maande het hom ook – finaal, reken hy – laat afsien van sy pogings om fiksie te skryf. Dit was in ieder geval nooit meer as die prewelinge van ’n seunstem in ’n klankdigte kamer nie. En nou het daardie kamer ingeplof. (127)
Daniël besef dat sy skrywery nie meer vir hom die opwinding, afleiding en selfs vertroosting bied wat dit vroeër het nie. Hy beskou sy skryfwerk as kinderagtig en nie meer belangrik nie. Theon se teenwoordigheid in sy lewe het tot gevolg dat hy nie meer in ’n fiktiewe wêreld wil of hoef te leef nie. Dit raak vir hom belangriker om in die werklikheid te bestaan. Die werklikheid is reëel en onvoorspelbaar, terwyl sy skryfwerk versinsels is waar hy geheel en al in beheer is. Theon, en dit wat hulle saam in Japan beleef het, ontbloot en ontwapen vir Daniël en hy verkies dit klaarblyklik só. Hul verhouding gee vir Daniël geleentheid om homself opnuut te vorm; om nuwe maniere van leef te oorweeg. Waar hy altyd van die ongemak en verantwoordelikheid van intimiteit weggeskram het, probeer het “om niemand nodig te hê nie, maar nooit eensaam te wees nie”, soos Hein dit beskryf (161), raak hy so verknog aan Theon dat hy bereid is om die ongemak van “pyn en behoefte” (191) te deurstaan.
4.3 Vriendskap en affektiewe onbeslisbaarheid
Selfs nadat Daniël vir Theon intiem leer ken het in Japan, hou hy aan om vaste verbintenisse met mense te vermy. Hy verkoop sy woonstel in die Kaap asook die een in Londen, verlaat Suid-Afrika finaal en gaan woon op sy eie in die Engelse platteland. Hy het alle verhoudings afgesweer, skryf hy ná ses maande van geen kontak aan Theon: “Hy is op sy eie, in beheer van sy emosionele grafiek” (128). In die brief aan Theon beskryf hy sy lewe as “’n ironiese soort toespeling op die regte lewe [...] asof hy in ’n soort deursigtige borrel rondbeweeg, of vasgevang is in ’n ysblok. Asof niks hom raak nie, niks hom kan beïndruk, roer of verras nie. Asof hy nie regtig sién nie” (128). Hy voel bedroef oor Motlale, maar hy besef dat hy “eerder bedroef is oor sy neef se droefheid” (129). Hy bemaak verder ook die helfte van sy erflating aan Theon. Dit is duidelik dat hy ’n diep liefde teenoor Theon koester. Uit Theon se antwoord blyk dit dat hy ook eensaam is. Hy trek Kaap toe en het gehoop dat Daniël daar sal wees. Daniël beantwoord nie sy brief nie.
Uiteindelik, na baie maande se stilte, tree Theon weer met hom in verbinding en vra of Daniël nie dalk weer in die Vrystaat wil gaan bly nie. Hulle kan “mekaar behóórlik leer ken”, “stap en lees en kaal swem”. Daar “sal hulle nie agterkom hulle word saam oud nie. Elkeen van hulle se oë sal altyd vir die ander een soos ’n seun s’n lyk” (133). Daniël bespreek ’n eenrigtingkaartjie na Suid-Afrika en gaan woon saam met Theon op die plaas in ’n kothuis, net hulle twee.
Alhoewel wederkerigheid, stabiliteit, nabyheid, deernis en toewyding in hul verhouding teenwoordig is, blyk dit dat Theon en Daniël se vriendskap net soveel gekenmerk word deur afsonderlikheid, afstand, grense en versigtigheid. Daar is baie dinge tussen hulle wat nooit uitdruklik uitgespreek word nie. Wanneer Daniël in die laaste afdeling van die roman, “Stad van vaders en seuns”, verwys na sy gevoel teenoor Theon, is dit betekenisvol dat hy nie die woord liefde gebruik nie, maar dit eerder beskryf as “sy piëteit teenoor Theon” (184). Hul gevoel teenoor mekaar word onbeslis gelaat.
Sedgwick se idee van homososiale gedrag werp lig op hoe Theon en Daniël se vriendskap uitgebeeld word. Die emosionele bande tussen die twee mans kan nie vasgevang word in die binariteite van platoniese vriendskap of erotiese begeerte nie. Alhoewel daar sprake is van ontluikende gevoelens van aangetrokkenheid teenoor mekaar toe die twee tieners was (84–5), en verwyte daaroor vanaf Theon wanneer hulle as volwassenes in Japan is (105), blyk dit dat Theon self nie seker is of hy werklik ’n fisiese verhouding met ’n man begeer nie. Nadat ’n Japanse man hom in ’n gay kroeg soen, sê Theon verdwaas aan Daniël:
Ek het so gehoop dis wat nog altyd my probleem was. Gehoop dis dalk die oplossing [...] Dat ek ’n moffie is. Maar nou weet ek. Dit doen nie vir my iets nie, daardie soen. ’n Tyd gelede het ek begin dink: Miskien wil ek by ’n man slaap. Dit sal alles verduidelik. En nou? Nou is daar geen antwoord nie. (108)
Seksuele vervulling is duidelik nie waarna Theon so intens op soek is nie. Dit is myns insiens iets anders; iets onvaspenbaar wat hy uiteindelik by Daniël kry. Daniël en Theon se unieke vriendskap bestaan op ’n kontinuum van manlike verbintenis waarvan begeerte, in hul geval, skynbaar ’n minder belangrike aspek is. Die feit dat hul verhouding oor jare strek, waartydens daar lang tye van afstand, vermyding en verwyte tussen hulle lê, beklemtoon die feit dat hul optrede ten opsigte van en gevoelens teenoor mekaar nie eenvoudig is nie.
In een van hierdie tye van verwydering tussen die twee, stuur Theon aan Daniël ’n brief waarop hy afgekom het. Hierdie brief arriveer saam met die een wat Daniël nie beantwoord nie waarvan vroeër melding gemaak is. Dit is ’n brief wat Theon se pa aan Daniël se pa geskryf het, kort voordat Daniël se pa met Theon se pa se suster (Daniël se ma) sou trou. In hierdie brief is dit duidelik dat daar ’n eenmalige seksuele ervaring tussen dié twee mans was en dat Daniël se pa dit na die tyd in die kiem gesmoor het. Daniël se pa beskryf dit wat tussen hulle gebeur het as ’n “oordeelsfout” en hy dring daarop aan dat Theon se pa tot sy “sínne” moet kom:
Dit was die soort oordeelsfout wat mans soos ons, met die soort toekoms wat ons beplan – ek saam met jou eie súster – nie kan bekostig nie. Dit weet jy tog. Dit was die onnoselheid wat warmbloedige mans kan oorkom as hulle ’n paar druppels alkohol in die bloed het, en hul hande dan sommer op die naaste vlees lê. [...] Wat gebeur het, kan nooit weer ter sprake kom nie. (132)
Die kompleksiteit wat tussen Daniël en Theon lê, is dus oorgeërf, nie net van hul eie vaders nie, maar van al die mans wat deur die eeue heen hul begeertes moes onderdruk. Wanneer Daniël dié brief lees, verstaan hy skielik waarom sy pa wou hê dat hy na Theon moes kom: dit was ’n poging om sy eie berou en skuldgevoel oor die verlede te probeer stil. En miskien ook ’n manier om vir Daniël te wys dat hy meer begrip vir sy seun gehad het as wat Daniël altyd gedink het.
Hoewel daar dus dekades en selfs geslagte se onderdrukte en onuitgesproke verlangens tussen Daniël en Theon lê, is daar uiteindelik tog geen tekort aan emosionele intimiteit tussen die twee nie, veral later wanneer hulle al jare lank saam in die kothuis op Eenzaamheid bly. Wanneer Hein ’n gesprek tussen die twee afluister waarin Daniël daarop aandring dat hy “natúúrlik” altyd vir Theon by hom wil hê wanneer hulle “hierdie wrede plek agterlaat”, besef Hein: “Dis meer ingewikkeld en meer intiem, tussen hierdie twee mans as wat hy weet. Hy het hulle nog skaars leer ken” (155–6).
Daniël en Theon se vriendskap oorskry die grense tussen vriendskaplikheid en liefde. Dit is ’n voorbeeld van Derrida se aimance: hul verhouding bestaan in ’n middelruimte, ’n ruimte tussen aktief liefwees en passief liefgehê word; dit ondermyn en omseil alle gestandaardiseerde diskoerse oor vriendskap en liefde. Daardie spanning en dubbelsinnigheid word nooit in die roman opgelos nie. En dit hoef ook nie. Dit is juis in die onbeslisbaarheid waar Daniël en Theon se kreatiewe saambestaan relasioneel en ook esteties produktief bly; tot op hul oudag. Hul verhouding verteenwoordig Naudé se pogings om verhale te versin waarin die vriendskap tussen individue belangriker is as hul onderskeie identiteite. Uiteindelik voel dit asof Daniël en Theon se vriendskap ’n entiteit buite hulself raak, iets wat deernisvol versorg moet word, te kosbaar om afgebaken en geëtiketteer te word.
4.4 Vriendskap en utopiese moontlikheid
Terwyl Daniël en Theon in die kothuis op die plaas woon, probeer hulle ’n baba aanneem, die kleinkind van die sterwende Malefu. In hierdie tyd woon Hein “die lukrake aankommer, die jeugdige swerwer [...] daardie slungel van ’n buitekamerbewoner” (183) by hulle. Anders as die ander vier afdelings van die roman, word “Die geboortepyne van termiete” uit Hein se perspektief vertel. Die perspektiefwisseling bied ’n buitestander se blikhoek op die vriendskap tussen Daniël en Theon. Hein sien hul “weird” verhouding van buite af en keur nie die twee mans se plan om ’n baba groot te maak goed nie. Hy neem sake in sy eie hande wanneer hy besluit om die baba te “red [van] daai ander twee” (160) omdat hy dink dat hy ’n beter pa vir die baba sal wees as hulle. Sy impulsiwiteit en naïwiteit kos op tragiese wyse sowel die baba se lewe as sy eie.
Uit die bostaande is dit duidelik dat vaders en vaderskap ’n belangrike tema in Van vaders en vlugtelinge is. Daarteenoor staan vlugtelingskap, soos verpersoonlik deur Jugo, Oliver en Hein. Teenoor Jugo en Oliver voel Daniël op ’n gegewe oomblik “iets soos vaderlike besorgdheid” (25) wanneer ’n uitgehongerde Jugo “seunsagtig” gryns met sous op sy ken. Oor Hein sê Daniël dat hy en Theon die jongman se ouers kon gewees het (183). Daniël en Theon probeer twee keer vaders wees, eers van die kankerlyertjie en daarna van die baba, wat Hein per ongeluk ook Motlale noem. Vaderskap as belangrike element in die roman verbind ook vir Theon en Daniël aan mekaar. Alhoewel hul verhouding nie gebaseer is op die heteroseksuele model van voortplanting nie, poog die paar wel om op nie-tradisionele maniere vaders te wees. Hulle probeer ander maniere van vaderskap en saamleef verbeel. Hierin is hul queer verbondenheid nie slegs weerstand teen bestaande norme nie. Hul saamwees verteenwoordig ’n voorlopige gestalte van ’n moontlike toekoms wat nog nie bestaan nie; een waarin twee mans wat ’n ongedefinieerde, dog lojale saambestaan uitleef, ’n kind kan versorg en grootmaak. Dat beide hierdie pogings tragies eindig plaas ’n demper op die idee van sulke eksperimentele verhoudings se ouerskapspotensiaal. Dit is treffend dat dit, in die geval van die eerste Motlale, Theon is wat eerste die rol van vader wil inneem, maar dat hierdie behoefte skynbaar verskuif na Daniël, met die baba Motlale. Daniël se behoefte om ’n vader te wees kan ook gelees word as ’n aangrypende poging om Theon in sy rou na die verlies van die eerste Motlale te vertroos.
Hul optrede teenoor mekaar word natuurlik versterk deur hul eie onderskeie moeilike verhoudings met hul vaders, vermeng met wat hulle weet van hul eie vaders se onvervulde verhouding. Dit is duidelik dat Daniël en Theon produkte is van hul vaders se emosionele onbetrokkenheid teenoor hul seuns, asook die vaders se onderdrukte begeertes. Dít maak dit uiters tragies dat hulle nie daarin kan slaag om die generasionele trauma op produktiewe wyse te verbreek nie. Hul pogings om vaders te wees vir die twee seuns bring uiteindelik vir hulle net meer smarte. Tog is dit belangrik om waar te neem dat, alhoewel die utopie wat hulle probeer uitleef nooit realiseer nie, dit tog sigbaar bly: hulle het probeer om op efemere, eksperimentele en verbeeldingryke maniere nuwe gesinseenhede tot stand te bring, gebou op die kreatiewe produktiwiteit van hulle twee se ondefinieerbare vriendskap. Hulle “waag [dit wel] om ’n kind te wil hê” (154).
Ten spyte van die “ongevraagde en onmeetlike pyn” wat Hein hulle besorg, bly Daniël en Theon se vriendskap standhou. Hulle trek na Engeland waar Daniël vir Theon tot sy dood getrou en met eindelose deernis versorg nadat Theon weer met kanker gediagnoseer word. Theon word beskryf as eintlik “nie meer léwend” (184) nie, na die traumatiese gebeure met die baba. Hy “beur” wel onrustig teen die wind in “asof hy iewers ’n deur sou vind na die vergetelheid” (186). Die hartseer en rou oor die baba maak hom onrustig totdat hy eendag sterf “terwyl dit sonder ophou reën” (186). Daniël ontsien geen moeite om te sorg dat Theon op Eenzaamheid begrawe word nie.
Wanneer Daniël as ou man in die laaste afdeling, “Stad van vaders en seuns”, ’n laaste keer na die begraafplaas op Eenzaamheid terugkeer, is Theon lank reeds oorlede en begrawe, saam met Theon se vader en Daniël s’n, asook Hein, Malefu en beide seuns met die naam Motlale. Hier, tussen die dooies, “die welkomes en onwelkomes” (188), by “die eilandstad van grafte” (191) vind Daniël aan die einde van sy lewe “die enigste stukkie vaste grond […] in ’n duisend seemyl” (191). Daniël se besoek aan die begraafplaas kan gelees word as ’n narratiewe uitbeelding van die aforisme: “O, my vriende, daar is geen vriend nie”. Daniël bevind hom tussen die dooie geliefdes van hom en sy neef, maar daar is geen geliefde meer oor nie. Daniël is by sy onwaarskynlike en lukraaksaamgeflanste familie, die enigste “gevoel van tuiste of herkoms of verbintenis” (129) wat hy ooit beleef het. Hulle is nie meer daar nie, maar die verwantskappe wat hy met hulle gehad het, is nie weg, óf volledig afgehandel nie. Dit bly voortleef deurdat hy hulle as “die enigste stukkie vaste grond” beskryf. Sonder Theon voel Daniël van balans af: hy hou aan Theon se grafsteen vas “om regop te bly” (190), selfs al probeer hy die simboliek daarvan onsentimenteel ontken. Hy voel asof hy nie hoort in die klein begraafplaas wat soos ’n stad lyk nie, “hy is nie ’n inwoner, of eers ’n besoeker nie. Selfs nie ’n banneling nie. [Hy is] niks wat die stad meer op enige manier kan dien nie” (190). Sonder Theon (en hul twee gestorwe seuns) het Daniël se lewe geen nut meer nie.
Die einde van die roman wys dat utopiese strewes uiteindelik net dít is: ideale. ’n Stroperige of prekerige einde sou immers buite Naudé se skrywerlike aard wees. Hy beeld eerder die teenstrydighede, uitdagings en dubbelsinnighede eie aan vriendskap én queer verwantskap strak en genadeloos uit. Tog is daar is iets teer en aangrypend noodwendig aan die feit dat Daniël juis dáár op Eenzaamheid naby aan die grafte van sy geliefdes sterf. “[A]lleen en ongemerk”, “Kodokushi” (126), ’n woord wat Daniël in Japan leer. Daar, in die afgeleë Vrystaat, het hierdie groepie mans hul eie, tragiese “stad van vaders en seuns” gevestig. Die feit dat hy hierdie ruimte met die see vergelyk, praat met die gedeelte in “Verlore in Maleisië” waar hy homself beskryf as “’n geel spikkel” (76) in die oseaan. Hier aan die einde van sy lewe is hy weer drywend in die oseaan, maar hierdie keer is hy nié volslae alleen nie. Hy voel gewigloos en “sonder pyn en behoefte”, maar hy dra die verbintenisse met die gestorwenes agter hom onherroeplik in hom.
5. Slot en gevolgtrekking
In hierdie artikel het ek aangevoer dat die verhouding tussen Daniël en Theon vrugbaar gelees kan word vanuit vriendskapstudies as onderdeel van ’n breër relasionele wending in die geesteswetenskappe. Deur insigte van Derrida, Foucault, Sedgwick, Muñoz en Friedman krities in gesprek te plaas met ’n klassieke vertrekpunt oor vriendskap, is ’n analitiese raamwerk ontwikkel waarvolgens vriendskap verstaan word as ’n relasionele praktyk wat gekenmerk word deur ontmoeting met en oopheid vir andersheid, etiese selfvorming, affektiewe onbeslisbaarheid en toekomsgerigte moontlikheid. Dié raamwerk het dit moontlik gemaak om Daniël en Theon se verhouding te lees sonder dat dit nodig is om dit tot bestaande kategorieë soos familie, romanse of queer intimiteit te reduseer.
Hoewel uitvoerig uit queerteorie geput is, is die argument nie dat Van vaders en vlugtelinge bloot ’n uitbeelding van queer intimiteit bied nie. Inteendeel, die roman skuif die fokus weg van die vraag of Daniël en Theon se verhouding as romanties, eroties of platonies geklassifiseer behoort te word. Dit vra eerder waarom hierdie twee mense, ten spyte van radikale verskille en verskriklike trauma, mekaar herhaaldelik kies, aan mekaar lojaal bly en uiteindelik vir mekaar sorg. Die aangrypendste oomblikke in hul verhouding word daarom nie deur erotiese begeerte bepaal nie, maar deur praktyke van sorg, gedeelde verlies, wederkerigheid, rou en etiese verantwoordelikheid. Juis hierin lê die waarde van vriendskap as analitiese lens: dit verskuif die fokus vanaf identiteit en seksualiteit na die relasionele praktyke waardeur mense mekaar se lewens vorm.
Die ontleding toon verder dat Naudé vriendskap voorstel as ’n vorm van gekose verbondenheid wat gevestigde kategorieë van verwantskap herorden. Waar biologiese familie, romanse en tradisionele vaderskap telkens as gebroke of ontoereikend uitgebeeld word, ontstaan daar tussen Daniël en Theon ’n selfgekose en selfgeskepte verbintenis waarin nuwe moontlikhede vir geborgenheid oopgemaak word. Hierdie moontlikhede word egter nooit volledig verwesenlik nie; inteendeel, hulle bly broos, voorlopig en deurtrek van verlies. Tog lê juis dáárin die etiese en verbeeldingryke potensiaal van Naudé se uitbeelding van vriendskap.
Die artikel het vriendskap dus nie bloot as die objek van ontleding benader nie, maar dit voorgestel as selfstandige teoretiese kategorie wat ánder vrae aan die roman stel. Alhoewel queerteorie ook soortgelyke sake verken, bied vriendskapsnavorsing ’n ander hoek om ondersoek in te stel na hoe gekose verbintenisse ontstaan, hoe hulle die self vorm en hoe hulle alternatiewe maniere van saamleef moontlik maak. Vanuit hierdie perspektief word Van vaders en vlugtelinge meer as ’n roman oor queer relasionaliteit; dit is ook ’n roman oor vriendskap as ’n unieke vorm van menslike verbondenheid wat bestaande onderskeide tussen familie, liefde, sorg en kameraadskap oorstyg. Daarmee lewer Naudé se “vriendskap van die mees onverwagte aard” ’n genuanseerde literêre uitbeelding van vriendskap, terwyl dit ook op betekenisvolle wyse bydra tot hedendaagse gesprekke oor relasionaliteit, etiek en geborgenheid in ’n gefragmenteerde wêreld.
Bibliografie
Bradway, T. en E. Freeman. 2022. Queer kinship: Race, sex, belonging, form. Durham: Duke University Press.
Burger, B. 2021. Resensie: Dol heuning. Tydskrif vir Letterkunde, 58(1):177–8.
—. 2023. Resensie: Van vaders en vlugtelinge. Tydskrif vir Letterkunde, 61(1):141–3.
Burger, W. 2023. Resensie: Van vaders en vlugtelinge. Plus 50, Oktober/November, bl. 52–3.
Carlson, D.L. en N.M. Rodriguez. 2019. Foucault, friendship, and education. In Carlson en Rodriguez (reds.) 2019.
Carlson, D.L. en N.M. Rodriguez (reds.). 2019. Michel Foucault and sexualities and genders in education. Friendship as ascesis. Cham, Switserland: Springer Nature.
Cochrane, N. 2022. Resensie: Dol heuning van S.J. Naudé. Stilet, 34(2):106–8.
Collison, L., C. Ó Fathaigh en G. Tsagdis (reds.). 2022. Derrida’s Politics of friendship. Amity and enmity. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Cooper, J.M. 1977. Aristotle on the forms of friendship. Review of Metaphysics, 30(4):619–48.
Derrida, J. 1997. The politics of friendship. Vertaal deur G. Collins. Londen: Verso.
Foucault, M. 1997. Friendship as a way of life. In Rabinow (red.) 1997:135–40.
Friedman, M. 1989. Feminism and modern friendship: Dislocating the community. Ethics, 99(2):275–90.
Fuchs, A. en M. Cosgrove. 2024a. Introduction: Manifesto for a relational turn. Oxford German Studies, 53(1):1–12. DOI: 10.1080/00787191.2024.2315909.
—. 2024b. Introduction: For a relational turn. Part Two. Oxford German Studies, 53(3):265–71. DOI: 10.1080/00787191.2024.2395189.
Greteman, A.J. en K.J. Burke. 2019. Befriending Foucault as a way of life. In Carlson en Rodriguez (reds.) 2019.
Heinrich, T. en A. Michaelis-König. 2025. The productive force of friendship in literary history. Oxford German Studies, 54(3):295–308. DOI: 10.1080/00787191.2025.2549618.
Kemp, J. 2019. Queer ascesis and the invention of new games. In Carlson en Rodriguez (reds.) 2019.
Kok, H.J.J. 2023. Nasionaal, transnasionaal of globaal? Identiteitsproblematiek in S.J. Naudé se Die derde spoel. MA-verhandeling, Noordwes-Universiteit.
Lambrechts, M. 2013. LitNet Akademies-resensie-essay: Alfabet van die voëls – ’n intertekstuele labirint. https://www.litnet.co.za/alfabet-van-die-vols-n-intertekstuele-labirint/ (9 Maart 2026 geraadpleeg).
Lynch, S. 2005. Philosophy and friendship. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Montaigne, M. 2009. Over Vriendschap. Uit die Frans vertaal deur F. de Graaff. Amsterdam: Boom.
Muñoz, J.E. 2009. Cruising utopia: The then and there of queer futurity. New York: New York University Press.
Naudé, S.J. 2011. Alfabet van die voëls. Kaapstad: Umuzi.
—. 2017. Die derde spoel. Kaapstad: Umuzi.
—. 2021. Dol heuning. Kaapstad: Umuzi.
—. 2022. S.J. Naudé verbeel die (Suid-Afrikaanse) toekoms. https://klyntji.com/joernaal/2022/11/25/sj-naude-verbeel-toekoms (9 Maart 2026 geraadpleeg).
—. 2023. Van vaders en vlugtelinge. Kaapstad: Human & Rousseau.
—. 2023. Of fathers and fugitives. Kaapstad: Human & Rousseau.
Ó Fathaigh, C. 2022. Is there a politics to friendship? Derrida’s critique of the couple in Montaigne, Kant and Levinas. In Collison, Ó Fathaigh en Tsagdis (reds.) 2022.
Pakaluk, M. 1991. Other selves: Philosophers on friendship. Indianapolis: Hackett Publishing.
Prinsloo, M. 1990. Plato, Aristoteles en Cicero oor vriendskap: ’n filosofies-etiese analise. MA-verhandeling, Universiteit van die Vrystaat.
Rushworth, J. 2022. Derrida, Montaigne and time of friendship. In Collison, Ó Fathaigh en Tsagdis (reds.) 2022.
Sedgwick, E.K. 1985. Between men: English literature and male homosocial desire. New York: Columbia University Press.
—. 1993. Tendencies. Durham: Duke University Press.
Senekal, B. 2026. Die etiese gebruik van KI vir akademiese skryfwerk: ’n literatuuroorsig met behulp van NotebookLM. https://www.litnet.co.za/die-etiese-gebruik-van-ki-vir-akademiese-skryfwerk-n-literatuuroorsig-met-behulp-van-notebooklm/ (28 Julie 2026 geraadpleeg).
Shklar, J.N. 1993. Proceedings of the American Philosophical Society, 137(2):207–12.
Steinmar, D. 2023. “Van vaders en vlugtelinge”. Vrye Weekblad. 11 Augustus. https://www.vryeweekblad.com/boeke/2023-08-11-van-vaders-en-vlugtelinge/ (23 Julie 2026 geraadpleeg).[Hierdie skakel is nie meer bereikbaar nie.]
Uljée, R. 2022. The time of friendship: Mourning, survival, spectrality. In Collison, Ó Fathaigh en Tsagdis (reds.) 2022.
Viljoen, L. 2014. Perspektiewe op die kosmopolitisme en transnasionalisme in S.J. Naudé se Alfabet van die voëls. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans, 21(1):31–47.
Yadav, T. 2024. Deconstructing friendship: Ethical engagements in Derrida. Journal of Indian Council of Philosophical Research, 42:431–49.
Eindnotas
1 Trouens, daar bestaan nouliks enige navorsing oor vriendskap met verwysing na die Afrikaanse letterkunde.
2 Idees rondom “queer kinship” (soos in bv. Bradway en Freeman 2022) hou sterk verband met feministiese denke oor relasionaliteit soos dié van Friedman. Alhoewel die verhoudings in Van vaders en vlugtelinge ook met vrug aan die hand van “queer kinship” bestudeer kan word, poog hierdie artikel om vanuit die minder voor die hand liggende perspektief van vriendskap op ander maniere na die roman te kyk. Die rede vir dié keuse is dat die roman pertinent soveel fokus plaas op die een spesifieke verhouding tussen slegs twee mense, eerder as op die breër idee van ’n queer gemeenskap.
3 Alhoewel verskeie van die denkers wat in hierdie artikel aangehaal word, queerteoretici is, is die teoretiese fokus van die artikel nie queerteorie nie. Die argument is dat die vriendskap tussen Daniël en Theon ’n queer-vriendskap is, maar nie uitsluitlik in die sin dat dit ’n homoseksuele of LGBTQIA+-verhouding is nie. Die verhouding word juis spesifiek nie in seksuele terme beskryf nie. Dit is ’n verhouding wat ge-queer is, in die sin wat Sedgwick dit in haar boek Tendencies (1993:8) gebruik: ’n verhouding wat bestaan binne die konteks van “the open mesh of possibilities, gaps, overlaps, dissonances and resonances, lapses and excesses of meaning”. Die punt is eerder dat dit ’n verhouding is wat die fokus plaas op al die verskillende moontlike vorme wat relasionaliteit kan aanneem.
4 ’n Mens sou kon redeneer dat Daniël se metamorfose rondom hoe hy oor relasionaliteit dink, moontlik dui op ’n meer oorkoepelende rigtingaanpassing in Naudé se oeuvre in die geheel. Daniël se veranderende denkwyse staan myns insiens in subtiele teenstelling met die manier waarop Naudé in vorige tekste verhoudings uitbeeld: as kortstondig, tydelik en troosteloos. Alhoewel Daniël uiteindelik ook vir Theon en sy ander geliefdes verloor, lees ek nie absolute troosteloosheid en pessimisme in Daniël se einde nie. Ek sien eerder ’n uiters versigtige herwaardering van die waarde van verbintenis en intieme vriendskap. Dit is broos en tydelik, maar daar is iets aangrypends aan die noodwendigheid dat hy juis dáár op Eenzaamheid, so naby aan sy gekose geliefde en toevallige familie, te sterwe kom.
5 “Halfverwoes” is die vertaling van die titel van hierdie afdeling van die roman, “Hankai”.
- Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Ketut Subiyanto en is verkry op Pexels.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |