- Agterstories is Johan Fourie se maandelikse rubriek oor die ekonomie van die alledaagse.
Vir geslagte lank het Romeinse keisers die silwerinhoud van hul munte verminder. Teen die derde eeu nC was dit lankal ou nuus en die denarius, wat vroeër drie gram silwer bevat het, het teen Diocletianus se bewind skaars ’n sweempie silwer oorgehad. Tog het Romeinse kopers daarmee bly betaal en verkopers het dit bly aanvaar. Lank nadat die silwer feitlik uit die munt verdwyn het, het gewone mense steeds die munt se waarde vertrou. Waarom?
Foto: © papazachariasa, geplaas op 23 Januarie 2020 (Pixabay.com)
Dié raaisel hou navorsers al lank besig. Die argeoloog Kim Bowes het onlangs in ’n episode van Conversations with Tyler gesê dat sy dít as die vreemdste kenmerk van die laat-Romeinse ekonomie beskou. Mense het geweet die munte bevat min silwer, maar selfs toe inflasie deur die dak is, het hulle steeds met die einste munte betaal.
Johannes Boehm en Thomas Chaney bied in ’n voorlopige navorsingstuk, “Trade and the end of antiquity”, ’n moontlike antwoord. Premoderne handel het nie op die silwerinhoud van die munte berus nie, maar op vertroue.
Vir hierdie innoverende projek het Boehm en Chaney byna ’n halfmiljoen antieke munte opgespoor en gekatalogiseer. Die munte kom uit meer as vyfduisend plekke regoor Europa, Noord-Afrika en die Midde-Ooste waar mense tussen 325 en 950 nC hul geld opgegaar en begrawe het. Oor elke munt vra hulle drie eenvoudige vrae: Waar is dit geslaan? Waar het dit beland? En wanneer is dit waarskynlik begrawe? Met hierdie data bou hulle ’n model wat wys hoe handel en verbruik oor meer as ses eeue tussen verskillende streke beweeg het.
Die bevindings toon dat die Middellandse See-gebied vroeër agteruitboer as wat ons gedink het. Henri Pirenne voer aan dat die groot breuk in die sewende eeu gekom het toe die Arabiese verowerings die ou Romeinse wêreld in twee gesny het. Boehm en Chaney meen egter dit is minstens ’n eeu vroeër, in die 500’s. Die Arabiese verowerings van die sewende eeu het dus ander gevolge gehad – dit het bekende handelsroetes herlei en verander. Noord-suid-handel oor die Middellandse See het by die nuwe grens tussen Islam en die Christendom begin kwyn. Suid-suid-handel binne die kalifaat het daarenteen geblom. Teen die laat negende eeu was die welvarendste deel van die ou Westerse wêreld nie meer die Middellandse See nie, maar die historiese Atlantiese kusgebiede, soos Al-Andalus en Frankiese Gallië (hedendaagse Portugal, Spanje en Frankryk). Anders gestel: Lank voor Columbus, het die ekonomiese spilpunt van die Westerse wêreld reeds noordwes begin skuif.
Figuur 1 Muntproduksie tydens die einde van die Oudheid, 320–900 nC. Elke kol verteenwoordig ’n geraamde streekwaarneming van muntproduksie uit die Boehm-Chaney-model van opgegaarde muntvondste; die lyne wys die algemene tendense. Sasanidiese produksie val skerp ná die Arabiese verowerings van die 640’s; die Karolingiese piek kom uit die laat agtste eeu. Die vertikale as gebruik ’n logaritmiese skaal wat groot verskille in produksie sigbaar maak.
Klik hier vir ’n groter weergawe.
Maar wat beteken dit as ’n munt “beweeg” tussen handelstreke? ’n Brons-follis kan tog nie self êrens heen gaan nie. Iemand moes dit genoeg vertrou om dit as betaling te aanvaar. En iemand anders moes weer vertrou dat die volgende persoon dieselfde sou doen. In dié sin is ’n munt ’n teken van vertroue. Die ekonomiese historikus Deirdre McCloskey herinner ons daaraan dat die woord krediet van die Latynse creditus kom, wat “geglo” beteken. Om krediet te gee, is dus om vertroue te gee. Godsdiensfilosoof Thomas Aquinas het geloof as die sesde van die sewe deugde beskou: bo die vier heidense deugde van verstandigheid, matigheid, geregtigheid en moed, maar net onder liefde en hoop. Die Romeine het dit fides genoem: die beginsel waarvolgens bondgenootskappe nagekom en ede gestand gedoen is. Kartago, merk McCloskey op, was ’n handelsrepubliek wat staatsinkomste aan sy burgers uitgedeel het. Rome het op fides staatgemaak. Rome het gewen.
Wanneer Bowes beskryf hoe die Romeine silwermunte aanvaar het wat feitlik geen silwer in gehad het nie, beskryf sy fides in aksie. Die denarius het gewerk, omdat mense geglo het die volgende persoon sou dit aanvaar. En die volgende persoon hét. Die Romeinse staat was, soos sy elders in die onderhoud sê, “’n masker vir ’n ryk van vriende en familie” – ’n netwerk van persoonlike vertroue, gebind deur die stempel van die munthuis.
Dit is wat Boehm en Chaney se data eintlik wys. Die figuur hierbo wys nie net waar munte geslaan is nie, maar ook waar mense nog geglo het dat munte sou werk. In die vyfde eeu was munthuise in Kartago en Konstantinopel nog baie aktief. In Italië het muntproduksie vroeër begin kwyn as wat navorsers vermoed het. Die Sasaniede het steeds groot hoeveelhede silwer gemunt, totdat Arabiese leërs hulle oorrompel het. Ná die verowerings het ’n nuwe muntnetwerk in die kalifaat ontstaan, met Damaskus, Cordoba en later Bagdad as belangrike sentrums. Die Bisantyne het hul muntproduksie intussen tot hul eie magsgebied beperk. Teen die laat agtste eeu kom die Karolingiese munthuise ook sterk na vore in die data: ’n skerp Frankiese piek.
Dit bring ons nou by ’n vraag wat Boehm en Chaney se muntdata nie kan beantwoord nie: Wat van ’n staat wat glad nie munte geslaan het nie? Die koninkryk van Middeleeuse Ethiopië is ’n goeie toetsgeval.
In ’n onlangse voorlopige navorsingstuk gebruik Mattia Bertazzini en Andrés Martignano die ou grens van die veertiende-eeuse Ethiopiese staat, regeer deur die sogenaamde Salomoniese dinastie, as ’n soort natuurlike skeidslyn. Gemeenskappe aan die binnekant van dié grens was langer aan gesentraliseerde Ethiopiese instellings blootgestel, en die verskil is vandag nog meetbaar: Geletterdheid en verstedeliking is daar steeds hoër, meer as 500 jaar later. Volgens hulle lê die verklaring in twee verwante verskuiwings: sterker eiendomsregte deur die gult-stelsel, waarvolgens die koning heffingsregte in ruil vir militêre diens toegeken het, en vroeë ekonomiese verandering namate gebiede van blote bestaansboerdery wegbeweeg het.
Vir ons doeleindes is dit veral interessant om te kyk wat hierdie staat nié gehad het nie. Daar was geen professionele staatsdiens nie. Daar was geen vaste koninklike hoofstad nie; die Negus het jaarliks deur die ryk gereis om sake aan te hoor en reg te spreek. En, soos die outeurs opmerk, is daar “geen munte geslaan nie”. Middeleeuse Ethiopië het dus drie eeue lank ’n groot gebied in die bergagtige Ethiopiese hooglande bestuur sonder ’n vaste geldeenheid.
Wat het dan krediet gedra, letterlik gesproke, as daar geen munte was nie? Instellings: die Koptiese Kerk, koninklike kronieke in Ge’ez-skrif, die toekenning van gult-grond in kloosterargiewe en die Negus se jaarlikse reise. In Ethiopië is vertroue in skrif en ritueel vasgelê. Die historikus Isaac Samuel wys dat Ge’ez deel was van ’n groter tradisie van inheemse Afrikaskrifte. Ander voorbeelde is Meroïtiese skrif in antieke Kusj en Ajami, ’n Arabies-afgeleide skrif wat langs Sahara-handelsroetes gebruik is. Hierdie skryfstelsels het uit kontak met buite skriftradisies ontstaan, maar is vir plaaslike doeleindes gebruik: om grondtoekennings op te teken, gesag te bevestig en boek te hou.
Bertazzini en Martignano wys dat die instellings wat op hierdie vertroue gebou is, vandag nog meetbare verskille oplewer. In die 1994- en 2007-sensusse is mense aan die binnekant van die grens wat in 1340 getrek is, agt persentasiepunte meer geletterd, terwyl dié gebiede nege persentasiepunte meer verstedelik is. Anders gestel: Terwyl munte in die ou Romeinse handelswêreld hul krag begin verloor het, was die Ethiopiese hooglande besig om ’n heel ander soort krediet te bou.
Die les? Die “end of antiquity” is uiteindelik ’n verhaal van vertroue wat verskuif het: na nuwe munthuise in die kalifaat, nuwe howe en kronieke in die Ethiopiese hooglande, na die Atlantiese kusgebied van Wes-Europa wat, veel later, die wêreld sou oorheers. Munte en kronieke dien op die ou end dieselfde doel: Hulle oortuig vreemdelinge om mekaar te vertrou. Waar daardie vertroue gehou het, het ekonomieë gewerk. Waar dit gebreek het, het ryke begin val.
McCloskey sou sê hierdie geskiedenis lei uiteindelik tot moderne welvaart. Sy is reg. Die lang pad na moderne welvaart begin nie eers met fabrieke, banke of stoommasjiene nie. Dit begin 1 500 jaar vroeër, by ’n Romeinse winkelier met ’n denarius in die hand: skaars ’n krieseltjie silwer oor, en tog besluit hy, teen alle rede in, om dit te vertrou.