- Agterstories is Johan Fourie se maandelikse rubriek oor die ekonomie van die alledaagse.
Skink vir jou ’n glas melk. Of jou liggaam dit kan hanteer en of jy oor ’n paar uur krul van die pyn, word grootliks bepaal deur ’n ekonomiese besluit wat jou voorouers sowat sesduisend jaar gelede geneem het. Iewers in die westelike deel van Eurasië het mense begin om beeste vir hul melk en hul vleis aan te hou, en hulle kon dag ná dag deur die maer maande daarop staat maak. Dié wat daardie melk steeds as volwassenes kon verteer, het ’n bietjie meer kos gehad, ’n bietjie meer kalsium, ’n effens beter kans om kinders groot te maak wat dieselfde kon doen. ’n Enkele DNS-verandering naby aan die LCT-geen het van geslag tot geslag meer algemeen geword, en dit duur steeds voort. Die meeste volwassenes op aarde kan eintlik nie melk drink nie. As jy een van die uitsonderings is, kan dit teruggespoor word na jou voorsate se vroeë oorgang na suiwelboerdery.
Foto: © NoName_13, geplaas op 19 Januarie 2017 (Pixabay.com)
Ons dink gewoonlik nie aan die ekonomie as iets wat onder ons vel kom nie. Biologie is mos die gegewe: Ons word gebore met sekere liggame en sekere behoeftes, en die ekonomiese verhaal begin by wat die mens met daardie gegewe doen. Drie artikels wat vanjaar verskyn het, keer dié aanname om. Op grond van antieke DNS wys hulle dat biologie self ook verander het en dat die dryfkrag daaragter ekonomies was – hoe mense aan kos gekom het.
Vandag kan ons vir die eerste keer menslike evolusie meet soos dit geslag ná geslag ontvou het in die DNS van mense wat duisende jare gelede gesterf het. Ali Akbari, David Reich en hul kollegas het die DNS van 15 836 antieke Wes-Eurasiërs ontleed en gesoek na allele (afsonderlike weergawes van ’n geen) wat oor duisende jare al hoe meer algemeen geword het. Só lyk natuurlike seleksie in die data: Een weergawe van ’n geen word met elke geslag algemener, omdat die mense wat dit dra, beter oorleef en meer kinders het. Die ou aanname was dat menslike evolusie min of meer opgehou het toe kultuur oorgeneem het. Nou blyk die teenoorgestelde waar te wees. Oor die afgelope 10 millennia het evolusie juis versnel. Met hul metode kon die navorsers ongeveer 479 genoomstreke uitwys wat deur sterk natuurlike seleksie beïnvloed is – omtrent 20 keer meer as wat vorige studies kon opspoor.
Om te sien hoekom, moet ons teruggaan na die ekonomie vóór boerdery. Die ekonoom Ola Olsson verduidelik in die Our long walk-podsending dat menslike voorgeskiedenis ’n stadige ritme volg: In warm tydperke het mense versprei en hul getalle het toegeneem; in kouer tydperke het hulle teruggetrek na ’n paar vrugbare toevlugsoorde. Een van die laaste groot omgewingsterugslae was die Jonger Dryas, ’n skielike koue tydperk aan die einde van die laaste ystyd. Dit het ons voorsate in die Vrugbare Halfmaan, die boogvormige streek in die Midde-Ooste, rondom krimpende kolle wilde graan laat saamtrek. Party van hulle het, half toevallig, begin om dié graan te verbou. Die eerste landbouaktiwiteit was dus ’n reaksie op skaarsheid.
Die vermoë om laktose as volwassene te verteer, volg skynbaar dieselfde patroon. Melkvetreste wat in kleipotte gevind is, dui daarop dat mense waarskynlik reeds suiwel gebruik het voordat laktasepersistensie (die vermoë om laktose ook as volwassene te verteer) wydverspreid voorgekom het. Wanneer suiwel gefermenteer word om byvoorbeeld kaas of jogurt te maak, daal die laktose-inhoud en word dit makliker verteerbaar. Veral in randstreke waar mense nie altyd op gewasse kon staat maak nie – op hoë breedtegrade, in bergagtige gebiede en in streke wat dikwels deur droogte geteister is – het suiwel ’n betroubare voedselbron geword. Stock en Wells (2023) voer aan dat seleksie vir laktasepersistensie moontlik besonder sterk in Noordwes-Europa was, omdat die koue klimaat fermentasie belemmer het. Dit het beteken dat mense in tye van hongersnood en siekte waarskynliker rou melk sou drink.
Tog is dit maar een van die vele maniere waarop boerdery ons verander het. Dit is die kern van die storie, en die figuur hier onder lê dit duidelik genoeg uit. Elke blok is ’n stukkie DNS wat verander het weens hoe mense geleef het; hoe dieper die kleur, hoe sterker die verandering. Tyd loop van links na regs, van grootwildjag tot die hede.
Klik hier vir ’n groter weergawe.
Lees die figuur van onder na bo en die verhaal vertel homself. Nuwe kossoorte het nuwe maniere van vertering vereis, soos AMY1 om styselryke graan af te breek, FADS om skaars vetsure uit ’n dieet met baie plantkos te maak en LCT vir melk. Weens boerdery het die hoeveelheid vitamien D in mense se dieet verminder. Vir mense wat onder flou Europese sonlig moes oorleef, het ligter vel die liggaam gehelp om vitamien D te vervaardig. Daarom het gene wat met ligter vel verband hou, soos SLC24A5, in die noorde al hoe meer geword totdat dit byna universeel was. Later het mense in dorpe en later stede saamgetrek en naby hul diere gewoon, en die immuunstelsel het onder nuwe druk gekom. Allele wat beskerming teen tuberkulose en later pes gebied het, het toegeneem en afgeneem namate die siektes self gekom en gegaan het. Een variant, ERAP2, het ná die Swart Dood algemener geword. Die gekleurde blokke groepeer saam met groot ekonomiese omwentelings soos die Nuwe Steentydperk, toe boerdery posgevat het, en die Bronstyd. Die genoom self is dus ’n rekord van ekonomiese geskiedenis.
Daar is wel ’n belangrike voorbehoud: Al hierdie bewyse, die figuur ingesluit, berus op data uit Wes-Eurasië (Europa en die Nabye Ooste), omdat antieke DNS-data daar geredelik beskikbaar is. Die Europese DNS-verandering wat melkvertering moontlik maak, is egter net een weergawe van ’n veel breër verskynsel. Veewagters in Oos-Afrika het byvoorbeeld hul eie, onafhanklike laktasepersistensie ontwikkel. Soos Madeleine Bleasdale en haar medeskrywers in 2021 opmerk, kom die grootste diversiteit van genetiese laktasepersistensie juis in Afrika voor. Tog bly dié variasie “grootliks onderbestudeer”, omdat daar so min antieke genoomdata uit Afrika beskikbaar is. Ons spesie se diepste wortels lê immers in Afrika, en juis daarom is die leemte opvallend. Soos Olsson ons herinner, het die mens se verspreiding uit Afrika by toevlugsoorde soos die Kaapse kus begin. Tog kom die antieke genome wat ons tans die duidelikste kan lees, hoofsaaklik uit die noorde. Die ekonomiese logika is universeel. Wat van plek tot plek verskil, is die spesifieke gene waarop daardie bestaanswyses ingewerk het.
Daar is ’n tweede kinkel, en dit is die een wat ekonomiese historici veral behoort te interesseer. As die ekonomie ons DNS gevorm het, is daardie DNS nou ’n rekord wat ekonome kan teruglees. In ’n nuwe werkstuk meet Peter Huybers, Marco Tabellini, Charles Taylor en Francesco Toti prehistoriese migrasie uitsluitlik op grond van genetiese data. Wanneer twee mense wat ver van mekaar begrawe is, ’n lang identiese stuk DNS deel, moes iemand in daardie familielyn die afstand tussen hulle afgelê het. Genetici noem so ’n gedeelde segment identiteit deur afstamming (identity-by-descent), ’n stuk DNS wat ongeskonde van ’n gedeelde voorouer geërf is. Deur hierdie gedeelde segmente by seweduisend antieke individue te tel, kan die navorsers rekonstrueer wie oor tienduisend jaar waarheen beweeg het. Die gemiddelde genetiese skakel wat hulle so opspoor, strek oor sowat 1 550 kilometer.
Hulle bevind dat mense nie sommer enige plek heen getrek het nie; hulle het beweeg na omgewings waar die kennis wat hulle saamgedra het, steeds waarde gehad het. Bestaanskennis, soos om te weet hoe om ’n bepaalde gewas in ’n bepaalde groeiseisoen te verbou, of hoe om ’n trop deur ’n bepaalde reënseisoen te kry, is in hul model ’n vorm van menslike kapitaal. Hoe verder jy daardie kennis wegdra uit die klimaat waarin dit aangeleer is, hoe minder is dit werd. Migrasie neem dus skerp af namate die nuwe omgewing van die oue verskil. ’n Verskil van een standaardafwyking in temperatuur, reënval of grondgehalte verminder die beweging van mense met omtrent ’n vyfde. Verder hang dit af hóé daar ’n bestaan gemaak is: Boere trek na plekke met geskikte temperature en grond; reënval maak minder saak. Veewagters volg weer die reën, terwyl grondgehalte vir hulle minder belangrik is. Wanneer die wêreld warmer word, skuif die boere; wanneer dit kouer word, versprei veewagters.
Maria Elena Castiello en haar kollegas sien dieselfde patroon op die grond. Met masjienleer op 3 416 Neolitiese terreine wys hulle dat boere, namate die klimaat verander het, hul gewaskeuses aangepas en na al hoe hoër, koeler grond beweeg het. Dit is huishoudings wat risiko bestuur en hul werk anders indeel – gewone ekonomiese gedrag – sesduisend jaar voordat enigiemand ’n prys neergeskryf het.
Wat is die les? Ons erf die diep verlede op twee maniere. Die eerste is kennis en instellings. Soos Olsson en Christopher Paik gewys het, en soos hoofstuk drie van Skatryk (vertaling van Our long walk to economic freedom) vertel, beïnvloed die plekke waar boerdery en state eerste posgevat het, vandag steeds nasionale inkomste. Die tweede is ons eie DNS. Albei kom uit dieselfde bron: mense se daaglikse stryd om kos, veiligheid en oorlewing. Ekonome behandel die menslike liggaam gewoonlik as ’n vaste vertrekpunt. Die nuutste navorsing wys dat selfs daardie vertrekpunt deur die ekonomie gevorm is. En daarmee is ons terug by die glas melk. Of jy dit kan drink of nie, is ’n klein, persoonlike rekord van ’n ekonomiese revolusie – ’n bewys dat die manier waarop ons voorouers aan die lewe gebly het, die liggame gevorm het waarmee ons vandag nog leef.