|
|||||||||||||
Vroeëre waarnemings van ’n reglynige verband (direkte eweredigheid) tussen bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings in Suid-Afrikaanse dorpe bied ’n nuwe benadering om sakedinamika in dorpe te ondersoek. Hier word die verband tussen die getal inwoners uit verskillende bevolkingsgroepe (onafhanklike veranderlikes) en getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) van 12 Oos-Kaapse Karoodorpe oor bykans ’n eeu met behulp van korrelasie- en regressie-ontledings ondersoek. Spesifieke nulhipoteses is gestel en getoets. Statisties-betekenisvolle regressievergelykings is geregistreer tussen bevolkingsyfers (die totaal, asook per rasgroep) en die getal sakeondernemings in dorpe. Oor bykans ’n eeu kan reglynige verbande tussen die getal inwoners en die getal sakeondernemings in dorpe van die Oos-Kaapse Karoo aangetoon word. Die regressievergelykings was nie staties nie, maar het met verloop van tyd in ordelike patrone verskuif – aanduidend van ’n langtermyn ekonomiese stelsel waarin geld, bevolking en bevolkingsgroepe ’n sentrale rol vervul. Die rol van dorps- en landelike bevolkingsgroepe in die sakedinamika van die Karoodorpe is gekwantifiseer met behulp van ’n afgeleide maatstaf, die afhanklikheidswaarde. Dit dui op die getal persone wat met die “gemiddelde sakeonderneming” vereenselwig kan word. Afhanklikheidswaardes van die totale dorpsbevolkings het oor ’n eeu betreklik konstant gebly, maar dié van landelike rasgroepe het gedaal – vir wit mense meer as vir bruin of swart mense. Afhanklikheidswaardes van bruin en swart dorpsbewoners in hierdie Karoodorpe het gestyg, maar dié van wit mense het gedaal. Verskille in ekonomiese prestasie tussen groot en kleiner dorpe kan nie bloot aan die afname in wit bevolkingsyfers toegeskryf word nie. Na 1951 het die afhanklikheidswaardes van kleiner en groter dorpe baie verskil en die vroeë geskiedenis van dorpe speel hierin ’n rol. Dit is moontlik dat dorpe na ’n ouderdom van 150 jaar ’n nuwe groeidinamiek binnegaan.
Trefwoorde: sakeondernemings; demografie; Karoodorpe; stelseldenke; sakedinamika; sake-eweredigheid
A century of enterprise order in towns of the Eastern Cape Karoo
Proportionality phenomena have previously been recorded in the enterprise structures of South African towns and statistically significant (P < 0,05) correlations between the total number of enterprises in these towns and the number of enterprises in a range of different business sectors (e.g. the trading, financial, legal and vehicle services sectors) were reported (Toerien and Seaman 2010, 2012a, 2012b). In addition statistically significant (P < 0,05) correlations have also previously been recorded between the gross domestic product (GDP) or gross value added (GVA) of some South African towns (Toerien and Seaman 2012c) and their total populations, as well as between total population numbers of towns and their total number of enterprises. These results prompted a suggestion that a dynamic system operates in South African towns. The amount of money that enters into and/or circulates in a local economy attracts or repels people and there is a dynamic balance between money and population. The number of people in a town determines the total number of enterprises in the town and the needs or wants of the town’s population determine the relative number of enterprises in most, but not all, business sectors (Toerien and Seaman 2012a).
This study addresses primarily the question whether the proportionality between population numbers and enterprise numbers in towns extends to previous decades. Access to a century-long database that includes (i) census population numbers for total population as well as for different racial groups, of rural as well as town origin, and (ii) enterprise numbers in the towns of twelve Eastern Cape Karoo towns enabled the study. Ten data sets were extracted in which the years of the population estimates and enterprise counts differed for a specific data set by at most two years. These data sets allowed examination of various aspects of the relationship between population numbers and enterprise numbers. Most analyses involved determination of correlations and regression equations, but additional techniques such as clustering of towns on the basis of their enterprise or population characteristics were also used to address specific questions.
A century-long proportionality between the population numbers and the enterprise numbers was recorded for the twelve Eastern Cape Karoo towns (Table 3). Proportionality is, therefore, not just a modern phenomenon but has been around for a long time. This supports the idea that a dynamic system operates in South African towns in which money drives population numbers, which in turn drive the total number of enterprises and the proportional sizes of business sectors. According to Ball (2005:314) such proportionality phenomena are not unexpected in economics and they are also compatible with the views of Beinhocker (2006) of the similarities between biological en economic wealth.
Enterprise proportionality phenomena in local economies are not just a function of total population numbers. This study has shown that there is proportionality between the number of enterprises in towns and the number of people based on race (white, brown and black) and on origin (rural or urban). These proportionalities have been around for almost a century (Table 5). To unravel the complex issues underlying these proportionalities a derivative parameter, the dependency number (persons per enterprise, or in other words the number of people on which the average enterprise can draw), was used. It was calculated as the inverse of the regression coefficients between enterprise numbers as a function of population numbers and a host of interrelations was detected. From 1911 to the start of the 1960s the dependency values of smaller towns (Aberdeen, Hofmeyr, Jansenville, Pearston, Steynsburg, Steytlerville, Venterstad and Willowmore) and larger towns (Cradock, Graaff-Reinet, Middelburg and Somerset East) were more or less the same (Figure 6). Thereafter the dependency numbers of the larger towns remained fairly constant, but those of the smaller towns increased sharply. This is indicative of progressively poorer populations driving the enterprise structures of the smaller towns.
Enterprise dependencies on the different racial groups changed in complex ways (Figure 5). In general, enterprises became less dependent on rural populations and their constituent parts and more dependent on the urban population and its constituent parts. Dependency on the urban black and brown population groups grew, while dependency on the white group seemingly became static at around ten percent. Some researchers concluded that the out migration of white people has led to the degeneration of Karoo towns. While the numbers of white people have decreased over the last century the results of this study do not support this contention. The economic successes of the larger towns relative to the smaller towns are not due to different ratios of white people relative to brown and black people (Figures 5 and 8). Toerien and Seaman (2011:56; 2012a:46; 2012c) differentiated between two types of entrepreneurs in South African towns: “run-of-the-mill” entrepreneurs, who exploit entrepreneurial opportunities linked to local markets, and, “special” entrepreneurs, who exploit opportunities linked to markets elsewhere. The results of this study are in step with this suggestion and the economic success of the larger towns might be due to the presence of special entrepreneurs. This possibility should receive further research attention.
Previous studies have raised the question of why the large towns grew faster economically than the smaller towns (Table 11). Three possible answers have been considered: (i) older towns had better access to assets than smaller towns; (ii) administrative centres (the drostdy towns) benefited disproportionally from the support of authorities; and (iii) there is a critical size after which towns enter into new and enhanced economic growth dynamics. Figures 12 and 13 suggest that towns might indeed enter into new growth dynamics after 140 to 150 years of existence.
Three of the larger towns are former drostdy towns and probably benefited from that heritage. Middelburg, however, is an enigma. It is not a drostdy town, its age does not differ much from those of other small towns (e.g. Jansenville), and yet it is a large town. This study suggests that Middelburg benefited from the fact that for a number of years after the South Africa War (Anglo-Boer War) a British Army camp just outside the town provided an influx of money into the town’s economy. It is possible that economic stimuli such as that referred to here can result in long-lasting benefits for towns.
There are rumours of a large shale gas reserve in the Karoo and its potential exploitation has led to acrimonious debates in South Africa. One side of the debate maintains that the potential economic impact on the South African economy of such exploitation could be huge. On the other side, many people and pressure groups are of the opinion that even if there are gas reserves, the Karoo should not be utilised for this purpose because of the dangers of water pollution, environmental degradation, etc. As yet, the debate has not focused on the potential benefits/detriments of gas exploitation on the enterprise dynamics of Karoo towns. Together with the systems model proposed by Toerien and Seaman (2012c) this study has shown that proportionalities in enterprise structures have been in existence for at least a century. Clearly the ability to make predictions of what may happen to the enterprise dynamics of Karoo towns in the future has been further advanced, enabling all kinds of “what if” scenarios to be explored.
Keywords: enterprises; demography; Karoo towns; systems thinking; business dynamics; business proportionality
1. Inleiding en doel van die ondersoek
Die gedagte dat algemene Darwinistiese beginsels in sowel sosiale as biologiese evolusie geld, is deur Darwin self voorgestel (Hodgson en Knudsen 2006) en later deur ander skrywers bespreek (Campbell 1986:S355; Hodgson en Knudsen 2010:11). Daar is ook wyd gedebatteer oor die manier waarop evolusionêre benaderings tot die ekonomie geld (Carlaw en Lipsey 2012). Sodanige debatte het hoofsaaklik gehandel oor die vraag of die evolusionêre ekonomie bestaan, of nie (Witt 2008), of wat die basiese aard van so ’n ekonomie behels (Sandberg 2007).
Die opvallende ooreenkomste tussen biologiese en ekonomiese evolusie het tot die opkoms van die kompleksiteit-ekonomie gelei (Beinhocker 2006:19). Hierdie model verskaf nuwe insigte oor die verband tussen biologiese en ekonomiese stelsels. Beinhocker het onder meer beweer dat ekonomiese en biologiese rykdom termodinamies dieselfde soort verskynsels behels - en dit is nie slegs metafories waar nie. Beide stelsels is plaaslike voorkomste van ’n lae entropiese orde wat met verloop van tyd onder die grensvasstelling van “passingsfunksies” (fitness functions) ontwikkel het. Beide is ook vorms van “passingsordes” (fitness orders) (Beinhocker 2006:317).
Beinhocker (2006:243) skets hoe die groei in ekonomiese aktiwiteite sedert die Steentydperk ’n uitgerekte stryd teen die gevolge van entropie is. Suksesvolle hantering van entropie is slegs in oop stelsels wat nie in ewewig verkeer nie, moontlik. In sodanige stelsels is daar ’n voortdurende stryd tussen energiegedrewe ordeskepping en entropiegedrewe ordevernietiging. Ekonomiese stelsels toon so ’n aard. Hy verduidelik verder dat die ekonomie energie verbruik om relatiewe lae-orde rou materiale en inligting in hoër-orde-produkte en -dienste te omskep, maar dit geskied ten koste van ’n algehele toename in entropie. Sodanige entropie kan die vorm aanneem van water-, lug- en hittebesoedeling, ens.
’n Sakeonderneming kan dus omskryf word as ’n persoon of groep wat materiaal, energie en inligting van een toestand (laer orde) na ’n ander toestand (hoër orde) omskep met die doel om wins te maak (Beinhocker 2006:280). ’n Enorme hoeveelheid fisiese energie word daagliks benodig om die wêreld se ekonomieë aan te dryf en sodoende hoër-orde-produkte daar te stel of hoër-orde-dienste te lewer en daardeur entropie te oorkom. En energie kos geld.
Een van die uitkomste van die stryd teen entropie in die sakewêreld moet dus die skep van meer orde wees. Hierdie orde moet ook in streeks- of plaaslike ekonomieë waarneembaar wees. Toerien en Seaman (2010:24) stel dit dat die ooreenkomste tussen die biologiese en ekonomiese stelsels soos Beinhocker (2006) dit voorhou, ook bykomende benaderings tot sodanige navorsing moontlik maak. Eerder as debatte oor die bestaan, al dan nie, van die evolusionêre ekonomie (Witt 2008) of die aard daarvan (Sandberg 2007) het dié navorsers soos volg geredeneer: Organismes leef in stelsels wat ekostelsels genoem word (Tansley 1935:299). Aangesien sakeondernemings in dorpe “leef”, kan dorpe dus as sake-ekostelsels (enterprise ecosystems) beskou word. Daar is verskillende soorte natuurlike ekostelsels, onder meer woestyne, grasvelde, savanne en bergwoude. Daarom is dit waarskynlik waar dat daar ook verskillende soorte sake-ekostelsels (oftewel dorpe) sal wees (Toerien en Seaman 2010:24). Aan die hand van navorsing oor ’n reeks Karoodorpe aanvaar die navorsers hierdie aanname, wat ook dui op waarneembare orde in die dinamika van sakeondernemings binne Suid-Afrikaanse dorpe.
Statisties-betekenisvolle reglynige verbande, oftewel eweredigheid, tussen die totale getal sakeondernemings in 125 Suid-Afrikaanse dorpe en die getal sakeondernemings in ’n reeks verskillende sakesektore van dieselfde dorpe (Toerien en Seaman 2012a), onderskryf die aanvaarding van sodanige aanname verder. Toerien (2012a) omskryf regstreekse eweredighede tussen sakeondernemings binne die toerisme- en gasvryheidsektor van 75 dorpe in droë en halfdroë Suid-Afrika, en Toerien en Seaman (2012b) wys ook op regstreekse eweredighede tussen sakeondernemings van 12 dorpe in die Oos-Kaapse Karoo.
Dit is dus reeds bewys dat daar in die sakeprofiele van Suid-Afrikaanse dorpe (op verskillende vlakke) direkte eweredighede bestaan. Daar kan egter gevra word waarom daar waarneembare ordelikheid is wat ’n moontlike basis kan bied waarop voorspellings in plaaslike ekonomiese ontwikkelingsplanne gebou kan word. Die antwoord setel waarskynlik in die feit dat energie ekonomiese stelsels aandryf en geld kos (Beinhocker 2006:304). Daar behoort dus ’n koppeling, ’n soort verwantskap en dus eweredigheid, te wees tussen die omvang van die geldstroom na, asook die sirkulasie van, so ’n stroom binne ’n dorp en die grootte van daardie dorp se sakesektor.
Die geskiedkundige Braudel (1979:30) wys daarop dat die stig van dorpe en stede draaipunte in die menslike geskiedenis behels het. Dorpe het uitbreiding aangewakker en is selfs daardeur vergroot. Braudel stel dit dat elke dorp ’n hinterland het wat afhanklik is van die fasiliteite van winkels, hulle gewigte en maatstawwe, die geldvoorskieters, die prokureurs en ander diensleweraars, ens. In dorpe se markte ontmoet die produsente van produkte en/of diensleweraars die verbruikers van hulle produkte, en geld word verwissel. Hoe meer mense in ’n marksituasie betrokke is, hoe meer geld verwissel en hoe meer sakeondernemings raak betrokke.
Nel, Hill en Atkinson (2007) redeneer dat ’n gemeenskap ’n plek is waar mense hulle vestig hoofsaaklik weens die verwagting om geld te kan verdien. Dit gaan dus veral oor werkgeleenthede. In die Karoo vestig mense hulle hoofsaaklik om as broodwinners op te tree, wat uiteraard ook die potensiële beskikbaarheid van welsynstoelaes kan insluit (Nel e.a. 2007). Tog is daar ook mense wat hulle in dorpe vestig om dienste te ontvang (byvoorbeeld van aftreeoorde) of oor verwagtings van goeie lewensgehalte. Hieronder geld die gentrifikasie, die in-migrasie van meer welgestelde persone na dorpe of dele van stede gevolg deur ’n verandering in ondernemingstrukture van dié gebiede (Abrams, Bliss en Gosnell 2013), van dorpe soos Clarens (Marais 2004) en Prins Albert (Toerien 2012b).
Gebaseer op die voorgaande inligting, sou ’n mens ’n ordelike verband tussen die getal inwoners en die getal sakeondernemings in dorpe kon verwag.
Toerien en Seaman (2012a) se studie lewer ’n direkte bewys hiervan. Hulle rapporteer ’n statisties hoogs betekenisvolle korrelasie tussen die getal sakeondernemings en die bevolkingsyfers van 35 Suid-Afrikaanse dorpe (soos geskat deur Fransen 2006:361). Toerien en Seaman (2012c) se ondersoek benut 24 Vrystaatse en Karoodorpe waarvoor ekonomiese en demografiese data van die firma IHS Global Insight verkry is. Die doel is om kennis te verbreed oor die verband tussen ekonomiese en demografiese faktore en die getal sakeondernemings in daardie dorpe. Hulle rapporteer statisties-betekenisvolle reglynige verbande tussen die bruto huishoudelike produk (voortaan BHP) van sodanige dorpe en die volgende aspekte: (i) bevolkingsyfers; (ii) die totale persoonlike inkomste per dorp; en (iii) die getal sakeondernemings per dorp. Die totale persoonlike inkomste per dorp is verder statisties betekenisvol gekorreleer met: (i) die bevolking van dorpe en (ii) die getal sakeondernemings in die betrokke dorpe. Laastens is daar ook ’n statisties-betekenisvolle korrelasie getref tussen die bevolking van dorpe en die getal sakeondernemings binne daardie dorpe. Hierdie stel sterk onderlinge verbande dui op ’n dinamiese stelsel wat minstens in sommige Suid-Afrikaanse dorpe geld.
Die BHP van ’n dorp is ’n maatstaf van die mate waartoe in daardie domein waarde toegevoeg word deur die vervaardiging van produkte of lewering van dienste. Dit skep ’n venster op die aantrekking- of afstotingskrag van ’n dorp as plek om te woon, om na toe te trek of om van weg te trek. Die plaaslike ekonomie skep die geld waarmee werkers in die dorp vergoed word en dra by tot die totale persoonlike inkomste wat dien om mense na die dorp te trek of, by ’n gebrek aan voldoende fondse, om ander dalk te laat besluit om daardie dorp te verlaat.
Die BHP is ook die bron van wins vir eienaars van sakeondernemings asook entrepreneurs. Sonder hierdie wins sou sulke sakeondernemings nie kon bly voortbestaan nie. Die realisering van wins dra dus by tot die totale persoonlike inkomste in ’n dorp en die bewussyn van inwoners se potensiaal om wins (of verlies) te kan daarstel. Dit is waarskynlik ’n belangrike, maar nie die enigste nie, rede waarom entrepreneurs hulle in ’n spesifieke dorp vestig of dit verlaat. Algeheel geld hier dus ’n dinamiese stelsel, oftewel ’n kousale lus (Toerien en Seaman 2012c) wat kortliks in Figuur 1 opgesom is.
Die deel van die BHP wat in ’n dorp bestee word, bepaal grootliks die geldstroom na ’n dorp. Dit dra by tot ander geldbronne, soos welsynuitbetalings, die opbrengs van persoonlike spaarrekeninge en beleggings, pensioenuitbetalings en nuwe beleggings deur entrepreneurs en/of beleggers. Toerien en Seaman (2012c) stel dit dat inwoners binne die negatiewe modus van die kousale lus minder aangetrokke tot ’n dorp sal wees indien die geldstroom na daardie dorp (en daarmee die moontlike werkgeleenthede) afneem. Bestaande inwoners kan selfs ontevrede raak en besluit om hulle elders te gaan vestig, wat die algehele behoefte aan produkte en dienste sou verminder, wat weer daartoe sou lei dat die sakeondernemings se bestaanspotensiaal verlaag word. Die vermindering in die geldstroom en die aantal sakeondernemings in so ’n dorp sou die reputasie van die dorp as ’n plek om in te woon en te werk, skade berokken. Dit kan weer die vloei van beleggings na die dorp verminder en senior burgers laat besluit om hulle elders te vestig, wat weer ’n negatiewe invloed op die vloei van pensioengeld na die dorp uitoefen. Met verloop van tyd sal sulke dorpe agteruitgaan – ’n verskynsel wat deur onder andere Nel en Hill (2008) en Wessels (2010) gerapporteer is. ’n Toename in die geldstroom na ’n dorp sou egter ’n positiewe modus van die kousale lus skep wat die omgekeerde van die negatiewe lus behels.
In die ontrafeling van dorpe se sakedinamika verteenwoordig die eweredigheid tussen die getal sakeondernemings in ’n dorp en die getal inwoners in daardie dorp (en die hinterland daarvan) ’n sentrale aspek, soos reeds aangetoon (Toerien en Seaman 2012c). Dit is egter nog onseker of sodanige eweredigheid ook in die verlede gegeld het, en indien wel, wat die aard daarvan was.
Figuur 1. Dinamiese ekonomiese stelsel wat in sekere Suid-Afrikaanse dorpe geld (afgelei uit ’n model van Toerien en Seaman 2012c). Groen pyle dui die bestaan van bepaalbare eweredigheid aan.
Oor die sakedinamika in die konteks van bevolkingsyfers van Suid-Afrikaanse dorpe is betreklik min navorsing gedoen. Spesifieke studies van Nel e.a. (2007) en Nel en Hill (2008) is ’n uitsondering. Hierdie navorsers versamel bykans ’n eeu se demografiese en sake-inligting vir 12 dorpe in die Oos-Kaapse Karoo. Die volgende besonderhede is in hulle inligtingstel vervat: die getalle bruin, wit en swart dorpsbewoners en landelike bruin, wit en swart mense vir die tydperk van 1904 tot 2006, asook die getal sakeondernemings in die dorpe vir ’n aantal jare tydens daardie tydperk. So ’n unieke inligtingstel maak dit moontlik om sekere navorsingsvrae te ondersoek,1 ’n geleentheid wat ek hier benut.
Ek doen ’n kwantitatiewe ondersoek na die direkte eweredigheid tussen bevolkingsyfers (totale bevolking, die samestellende groepe en hul oorsprong) en die getal sakeondernemings van 12 dorpe in die Oos-Kaapse Karoo (die redes vir die keuse van die 12 dorpe is hier bo aangegee) vir die tydperk 1911 tot 2006. Statistiese ontledings en ’n afgeleide maatstaf word aangewend om die dinamiek beter te verstaan. Spesifieke nulhipoteses oor die onderliggende dinamiek is geformuleer en getoets.
Die logika van die aanbieding is soos volg: Eers is daar ’n kort bespreking van die Karoo en die gekose dorpe. Daarna volg ’n kort uiteensetting van stelseldenke (systems thinking), ’n dissipline wat net na die Tweede Wêreldoorlog gevestig is. Dit word gevolg deur ’n kort uiteensetting van korrelasies, regressievergelykings en ’n afgeleide maatstaf daaruit. Die metodiek van die studie word daarna bespreek, insluitend die gebruik van die afgeleide maatstaf. Spesifieke nulhipoteses is aan die hand van die genoemde inligtingstel ontwikkel en getoets. Daarna word verskillende aspekte van die verband oor bykans ’n eeu (1911 tot 2004/06) tussen bevolkingsgetalle en die getal sakeondernemings in die dorpe ondersoek. ’n Bespreking van die resultate rond die ondersoek af.
2. Agtergrondinligting
2.1 Die Karoo en die Karoodorpe van die Oos-Kaap
Die dorpe (Tabel 1) waarop die inligtingstel gebaseer is, is geleë in die Karoo, ’n halfdor Suid-Afrikaanse gebied van ongeveer 400 000 km2 waarvan ’n gedeelte in die Oos-Kaap geleë is (Nel en Hill 2008). Hierdie dorpe is reeds in vorige studies bestudeer (Nel en Hill 2008, Toerien en Seaman 2012b) en dien dus as uitstekende gevallestudies om spesifieke hipoteses te toets. Drie van die dorpe (Cradock, Graaff-Reinet en Somerset-Oos) is om administratiewe redes as drosdye gevestig deur óf die Nederlandse Verenigde Oos-Indiese Kompanjie óf die Britse koloniale regering (Fransen 2006:361). Die res is almal “kerkdorpe” wat na die afstigting van nuwe NG gemeentes en die bou van kerke ontstaan het (Fransen 2006:361).
Nel en Hill (2008) deel die dorpe in twee groepe: (i) vier groot dorpe: Cradock, Graaff-Reinet, Middelburg en Somerset-Oos en (ii) agt kleiner dorpe: Aberdeen, Hofmeyr, Jansenville, Pearston, Steynsburg, Steytlerville, Venterstad en Willowmore. Hulle indeling word in hierdie bydrae gebruik.
Die meeste Suid-Afrikaanse dorpe is gestig om landelike gemeenskappe te dien en het ontstaan voordat ’n nywerheidsekonomie daargestel is (Fransen 2006:28). Elke landelike gemeenskap en die klein dienssentrum daaraan verbonde was grootliks selfonderhoudend en daar was min integrasie tussen dorpe in spesifieke landstreke (Nel en Hill 2008). Histories is daar min rede om te verwag dat landelike dorpe se sakeprofiele onderlinge ooreenkomste sou toon.
Die strukturele agteruitgang van die Karoo en die dorpe daarin het in die 1960’s en 1970’s regeringsaandag getrek en tot ’n reeks studies gelei (Banach 1969, Blumenfeld 1971, Cook 1971, Smit 1973, LeClus 1974 en Vrey 1974). Redes vir die agteruitgang is aangegee as: (i) ’n vermindering in die getal wit mense in baie dorpe weens uit-migrasie en lae geboortesyfers (LeClus 1974:8; Vrey 1974:7); (ii) ’n vermindering in plaasbevolkings (Vrey 1974:17) en ’n toename in die getal bruin en/of swart mense in dorpe as gevolg van ’n migrasie van die plase na dorpe (Banach 1969:66); (iii) ’n verlaging van wolpryse in die 1950’s (Vrey 1974:13); (iv) min werkgeleenthede in Karoodorpe (Banach 1969:66); (v) ’n vermindering in besteebare inkomste, wat vererger is deur ’n verbetering in die paaie-infrastruktuur, wat gemakliker toegang verleen het tot groter dorpe en geriewe aldaar geredeliker toeganklik gemaak het (Blumenfield 1971:121); en (vi) die inbring van produkte en dienste van elders (LeClus 1974:73).
Blumenfeld (1971:70) meen dat die Oos-Kaapse Karoo ongeveer ’n eeu lank in ’n negatiewe siklus van onderontwikkeling vasgevang was. Vrey (1974:116) beklemtoon die rol van geld in die ekonomiese status van Karoodorpe: die afname in besteebare inkomste het die lewensgehalte van baie dorpe verlaag. Hoe meer die besteebare inkomste afgeneem het, hoe meer het die omvang en gehalte van dienste afgeneem. ’n Vermindering in plaasinkomste en ’n afname in die getal boere het die negatiewe ekonomiese uitwerking van bogenoemde dinamika verhoog.
Blumenfeld (1971:34) se mees negatiewe voorspellings oor Karoodorpe is egter nie bewaarheid nie (Nel en Hill 2008). Die wit bevolkingsyfers in die streek het in absolute terme gedaal. Hierteenoor het die groot dorpe se bevolkings sedert die 1970’s aansienlik gegroei, veral wat bruin en swart mense betref (Nel en Hill 2008). Hierdie groot dorpe het funksies bygekry, terwyl funksieverliese by die kleiner sentra voorgekom het. Die bevolking van bruin mense was die enigste wat in dié landelike gebied gegroei het (Nel en Hill 2008).
Tabel 1. Dorpe in die Oos-Kaapse Karoo wat in hierdie studie gebruik is, asook in die studies van Nel en Hill (2008) en Toerien en Seaman (2012b).
|
Dorpe |
|
Aberdeen |
|
Cradock |
|
Graaff-Reinet |
|
Hofmeyr |
|
Jansenville |
|
Middelburg |
|
Pearston |
|
Somerset-Oos |
|
Steynsburg |
|
Steytlerville |
|
Venterstad |
|
Willowmore |
Uit die studies van Nel e.a. (2007), asook Nel en Hill (2008), is dit egter onduidelik hoe die dinamika van die bevolkings en die sakeondernemings ooreenstem, indien enigsins. Dit is ’n aspek wat ek in hierdie artikel ondersoek.
2.2 Stelseldenke
Senge (1990:3) waarsku in sy boek The fifth discipline dat die mens van jongs af geleer word om probleme uitmekaar te haal, dus om die wêreld te fragmenteer. Dit maak hoogs ingewikkelde take en onderwerpe skynbaar makliker om te hanteer. Hy wys egter daarop dat mense ’n enorme en verborge prys daarvoor betaal, want hulle verloor sodoende ’n intrinsieke gevoel van skakeling met ’n groter geheel wanneer besluite geneem word. Oorsaak en gevolg (kousaliteit) word dus nie in dieselfde denkraamwerk behandel nie.
Stelseldenke help die mens om die groter geheel en die onderlinge verwantskappe daarvan te kan insien en so te verstaan dat gewenste veranderings teweeggebring kan word (Senge 1990:7). Sodanige denke bestaan uit ’n denkraamwerk, ’n kennisbasis en werktuie wat oor die afgelope ses dekades ontwikkel is (Senge, Roberts, Ross, Smith en Kleiner 1994).
Senge beklemtoon dat stelsels hul inherente uitkomste daarstel. Hy wys ook daarop dat die ontwerper of samesteller van stelsels buitengewone mag het, omdat so een besluit oor hoe die stelsel daar moet uitsien. Toerien en Seaman (2012c) maan byvoorbeeld dat ’n “bierstelsel” nie “sjampanje-uitkomste” kan produseer nie. Verwagtings om in die platteland ekonomiese groei en werk te skep sal nie ’n werklikheid word as sodanige ingrepe nie rekening hou met die ekonomiese stelsel wat reeds daar geld nie.
Beinhocker (2006:46) toon aan dat belangstelling in en navorsing oor die ekonomie as ’n ingewikkelde, aanpasbare stelsel in die afgelope dekades sterk toegeneem het. Die moontlikhede en beperkings van die ekonomiese stelsel wat in dorpe geld, behoort daarom ernstig in ag geneem te word wanneer ingryping in plaaslike ekonomiese ontwikkeling oorweeg word. Dit geld veral vir hoe om die geldstroom na dorpe te verhoog (Toerien en Seaman 2012c). Dit is daarom belangrik om te weet of die verband tussen demografiese en ekonomiese veranderlikes in die Karoo met verloop van tyd stelselmatig verander het.
Uit bostaande is dit duidelik dat stelseldenke ’n rol moet speel in die ontrafeling van die eweredighede tussen faktore soos BHP, mense en sakeondernemings in Karoodorpe.
2.3 Sentraleplek-teorie en streeksontwikkeling in Suid-Afrika
Van meet af is studies oor die hiërargie van Suid-Afrikaanse dorpe sterk beïnvloed deur Christaller se sentraleplek-teorie (Van der Merwe en Nel 1975:106). Die teorie se aanname is dat die funksies, lokaliteite, spasiëring en hiërargieë van dorpsontwikkeling ’n heg gekoppelde en geïntegreerde stelsel behels: ’n dorp en die hinterland daarvan word as onlosmaaklik gesien. Die teorie is wyd in Suid-Afrika toegepas om die hiërargieë van dorpe te identifiseer, deur byvoorbeeld Davies (1967), Davies en Cook (1968) asook Davies en Young (1969). In hierdie studies is die koppeling tussen dorpe en die hinterlande daarvan sterk beklemtoon.
Die algemene waarde van dié teorie is egter later deur die Nobelpryswenner Paul Krugman en sy medewerkers betwyfel (Fujita, Krugman en Venables 2005:27). Nel, Taylor, Hill en Atkinson (2011:398) meen ook dat die koppeling tussen die hinterland en dorpe in die Oos-Kaapse Karoo teen die begin van die 21ste eeu nie meer so belangrik was nie. Hoogendoorn en Nel (2012) betoog dat Suid-Afrikaanse dorpe binne die postproduktivistiese landskap en in die postindustriële era nuwe rolle ontwikkel, soos toerisme en die voorsiening van aftreeplekke. Donaldson en Marais (2012) meen egter dat die verhouding tussen dorpe en die landbou steeds belangrik is wat die ekonomiese ontwikkeling van kleiner dorpe betref.
Die dorp:hinterland-verhouding is dus steeds ’n belangrike aspek wat navorsingsaandag vereis.
2.4 Korrelasies, regressielyne en afhanklikheidswaardes
Regressie-ontledings word gereeld in statistiek gebruik om die verband tussen veranderlikes vas te stel. Dit help ’n mens verstaan hoe die waardes van een of meer afhanklike veranderlikes verander indien die waarde van ’n onafhanklike veranderlike verander. Regressievergelykings is ook bruikbaar om voorspellings te maak (Aiken en West 1991).
Hierdie ondersoek maak gebruik van enkelvoudige liniêre regressievergelykings in die vorm van:
Y = bX + C (1)
waar Y = afhanklike veranderlike, X = onafhanklike veranderlike, b = regressiekoëffisiënt en C = snypunt.
In gevalle waar die bevolkingsyfers van dorpe die onafhanklike veranderlike (X) en die getal sakeondernemings per dorp die afhanklike veranderlike (Y) is, maak die dimensies van die regressiekoëffisiënt die getal sakeondernemings per persoon uit. Die omgekeerde van die regressiekoëffisiënt (1/b) se dimensies is die getal persone per sakeonderneming. Hierdie afgeleide maatstaf, waarna Van der Merwe en Nel (1975:103) as die drempelwaarde verwys, kan in ’n streek soos die Oos-Kaapse Karoo dien as ’n maatstaf van hoeveel mense beskikbaar is, of moet wees, om die “gemiddelde sakeonderneming” te ondersteun. In hierdie bydrae word daarna as ’n afhanklikheidswaarde verwys.
Die inligtingstel bevat inligting oor verskillende bevolkingsgroepe vir dorps- en landelike omgewings. Gevolglik kan afhanklikheidswaardes vir dié groepe op verskillende tye bereken word. Hierdie inligting is waardevol in die kwantitatiewe ondersoek van bevolkings- en sakedinamika.
Korrelasie-ontledings help om die verwantskap tussen twee veranderlikes te kwantifiseer en dit vir statistiese betekenisvolheid te toets. Korrelasiekoëffisiënte meet die liniêre verband tussen veranderlikes en die waardes daarvan is altyd tussen +1 en -1. Indien dit +1 is, is twee veranderlikes perfek met mekaar gekorreleer. Waar die een veranderlike hoog is, is die ander een ook hoog, en omgekeerd. Indien die koëffisiënt -1 is, is die een veranderlike laag indien die ander een hoog is. Indien die koëffisiënt 0 is, is daar geen verband tussen die twee veranderlikes nie (Aiken en West 1991). Die statistiese betekenisvolheid van korrelasiekoëffisiënte kan aan die hand van statistiese tabelle getoets word. Indien dit by P < 0,01 betekenisvol is, beteken dit dat daar minder as ’n 1% kans is dat ’n afleiding dat die twee veranderlikes in ooreenstemming wissel, verkeerd sal wees.
Die kwadraat van ’n korrelasiekoëffisiënt uitgedruk as ’n persentasie kwantifiseer die sogenaamde kovariansie van die onafhanklike en afhanklike veranderlikes, met ander woorde die mate waartoe die twee veranderlikes in soortgelyke patrone wissel (Aiken en West 1991). Hoe nader die waarde aan 100% is, hoe groter is die kans dat die variansiepatrone van die twee veranderlikes soortgelyk is.
3. Metodiek
3.1 Die dorpe, bevolkings- en sakedata
Nel, Hill, Taylor en Atkinson (s.j.), Nel e.a. (2007), Nel en Hill (2008) en Nel e.a. (2011) het die dorpe (vergelyk Tabel 1) as gevallestudies gebruik en het ’n inligtingstel oor die dorpe opgebou. Hulle het bevolkingsyfers van die dorpe onttrek uit nasionale sensusse wat gereeld vanaf 1904 gehou is. Bevolkingsdata na 2001 is aangevul deur geëkstrapoleerde data wat vanaf die konsultante IHS Global Insight verkry is (Nel en Hill 2008). Die getal sakeondernemings in dié dorpe is onttrek uit sakegidse wat die tydperk van 1888 tot 2006 dek (Nel en Hill 2008).2
Omdat die bevolkingsdata in die inligtingstel van Middelburg vir 1904 nie heeltemal volledig was nie, is meestal bevolkingsdata vanaf 1911 in hierdie studie gebruik. Die bevolkingsdata sluit inligting in oor die getal bruin, wit en swart dorpsbewoners, asook van die landelike hinterlande daarvan. Vir sommige doeleindes van die studie, en waar Middelburg se 1904-bevolkingsgetal geïgnoreer kon word, is inligting van 1904 oor bevolkings- en sakeondernemingsgetalle wel gebruik.
Die jaartalle in die skattings van bevolkingsyfers en getal sakeondernemings was nie altyd dieselfde nie. In hierdie gevalle is naasliggende jare se inligting oor bevolkingsyfers en sakeondernemingsgetalle ingespan. In geen geval is inligting van meer as twee jaar uitmekaar gebruik nie (Tabel 2). Hierdie gevalle word in die teks en grafieke as byvoorbeeld “2004/06” aangedui. Sodoende is tien stelle skattings verkry (hierna as inligtingstelle aangedui) van bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings wat die tydperk van 1911 tot 2006 met betreklik konstante gapings dek.
3.2 Hipoteses
Wetenskaplike metodiek is gegrond op die ontwikkeling van hipoteses en die toetsing daarvan of dit aanvaar of afgewys kan word. Soos vroeër aangedui, is statisties-betekenisvolle korrelasies tussen bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings onlangs in ’n reeks Suid-Afrikaanse dorpe gerapporteer. Daar bestaan egter ’n vraag of sodanige verband ook in die verlede gegeld het. Hierdie ondersoek stel en toets nulhipoteses oor so ’n vraag. Korrelasie- en regressie-ontledings is ingespan om sodanige nulhipoteses te toets.
3.2.1 Hipotese 1
Alhoewel daar in onlangse tye statisties-betekenisvolle korrelasies tussen die totale bevolking van dorpe en die getal sakeondernemings daarin gerapporteer is (Toerien en Seaman 2012c), is dit nie seker of dit ook in die verlede die geval was nie. Hipotese 1 stel dit dat daar in die verlede ook ’n betekenisvolle verband aangetoon kan word tussen totale bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings in die Oos-Kaapse Karoo. Die spesifieke nulhipotese wat getoets is, dui aan dat daar nie enige statisties-betekenisvolle korrelasies tussen die totale bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings in die tydperk 1911 tot 2004/06 was nie.
Tabel 2. Jaartalle van bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings.
|
Inligtingstelnommer |
Jaar van skatting |
|
|
Bevolking |
Sakeondernemings |
|
|
1 |
1911 |
1911 |
|
2 |
1921 |
1921 |
|
3 |
1936 |
1935 |
|
4 |
1951 |
1951 |
|
5 |
1960 |
1961 |
|
6 |
1970 |
1970 |
|
7 |
1980 |
1980 |
|
8 |
1991 |
1990 |
|
9 |
2001 |
2000 |
|
10 |
2004 |
2006 |
3.2.2 Hipotese 2
Selfs al sou hipotese 1 aanvaar word, beteken dit nie noodwendig dat daar statisties-betekenisvolle korrelasies aan te toon is tussen die getalle van rasgroepe (wit, swart of bruin), hulle herkoms (dorp of landelik) en die getal sakeondernemings in daardie dorpe nie. Die rede vir hierdie stelling is die belangrikheid wat navorsers soos Vrey (1974:7) toeskryf aan die gedagte dat die getal wit mense in die Karoo as faktor in die welstand van daardie Karoodorpe dien. Hipotese 2 stel dit dat daar ook statisties-betekenisvolle korrelasies in die verlede was tussen die getal landelike en dorpsbewoners van verskillende rasgroepe en die getal sakeondernemings in die dorpe waarin hulle woon. Die spesifieke nulhipotese is dat sodanige korrelasies nie in die tydperk 1911 tot 2004/06 aangetoon kan word nie.
3.2.3 Hipotese 3
Die vraag ontstaan of die kwantifisering van die verband tussen bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings in die Oos-Kaapse Karoo enige praktiese waarde inhou. Toerien en Seaman (2012c) is van mening dat dit in oorhoofse terme (gebaseer op totale bevolkingsyfers) wel praktiese waarde inhou. Dit is egter nie seker of dit ook die geval vir spesifieke rasgroeperings en hulle herkoms sou wees nie. Die spesifieke nulhipotese is dat eweredighede wat deur statisties-betekenisvolle korrelasies aangedui word, beperkte of geen waarde inhou vir die ontwikkeling van strategieë vir plaaslike ekonomiese ontwikkeling van dorpe in die Oos-Kaapse Karoo nie.
3.3 Korrelasiekoëffisiënte en regressievergelykings
Die eweredigheid tussen die verskillende bevolkingsgroepe se getal inwoners in die uitgesoekte dorpe en landelike gebiede en die getal sakeondernemings in dorpe is met behulp van Pearson-korrelasiekoëffisiënte en regressievergelykings ondersoek. Dit is vir elke inligtingstel (Tabel 2) bereken tussen die volgende onafhanklike veranderlikes (per dorp): (i) totale bevolking; (ii) totale landelike bevolking; (iii) landelike wit bevolking; (iv) landelike swart bevolking; (v) landelike bruin bevolking; (vi) totale dorpsbevolking; (vii) wit dorpsbevolking; (viii) swart dorpsbevolking en (ix) bruin dorpsbevolking en die getal sakeondernemings per dorp vir die betrokke stel as afhanklike veranderlikes. Microsoft Excel-sagteware is vir dié berekenings ingespan.
3.4 Rasgroepe en afhanklikheid waardes
In die gevalle waar statisties-betekenisvolle korrelasies aangeteken is, beteken dit dat daar in die Oos-Kaapse Karoo ’n besliste verband (eweredigheid) bestaan tussen die getal inwoners en die getal sakeondernemings van dorpe in daardie streek. Die regressiekoëffisiënt van ’n spesifieke regressievergelyking beskryf die verband tussen bevolkingsyfers en die getal sakeondernemings wat in ’n spesifieke stadium in die dorpe van die Oos-Kaapse Karoo gegeld het. Die afgeleide maatstaf (1/b; sien afdeling 2.4) verskaf ’n skatting van die bevolking se afhanklikheidswaardes wat in die streek vir die “gemiddelde sakeonderneming” geld.
Die afhanklikheidswaardes vir verskillende groepe en hulle herkoms is vir die toets van die derde nulhipotese gebruik. Om dit te doen is die afhanklikheidswaardes wat vir die verskillende groeperings bereken is, saamgetel en is die afhanklikheidswaarde van die spesifieke groep en stelnommer as ’n persentasie van die totaal uitgedruk. Byvoorbeeld: indien die afhanklikheidswaarde vir die landelike bevolkings vir ’n spesifieke inligtingstel A is en die afhanklikheidswaarde vir die totale dorpsbevolking in dieselfde inligtingstel B is, kan die afhanklikheidswaarde van elkeen teenoor die geheel soos volg bereken word:
Afhanklikheidswaarde vir landelike bevolkings = A/(A+B) x 100 (%) (2)
Afhanklikheidswaarde vir dorpsbevolkings = B/(A+B) x 100 (%) (3)
Hierdie tegniek maak dit moontlik om die afhanklikheidswaardes eenvormig vir alle groeperings gebaseer op ras en herkoms en vir verskillende stadia in die tydperk 1911 tot 2004/06 te bereken. Die gevolge van die bevolkings- en sakedinamika wat só vasgestel is, het ’n aantal verdere vrae na vore gebring. Hierdie bykomende aspekte word apart ondersoek.
4. Resultate en bespreking
4.1 Verband tussen totale bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings
Statisties-betekenisvolle (P<0,01) korrelasies tussen totale bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings is vir elk van die tien inligtingstelle (Tabel 2) geregistreer (Tabel 3).
Bykans ’n eeu lank is die getal sakeondernemings in dorpe van die Oos-Kaapse Karoo sterk eweredig aan die bevolkingsyfers van dié dorpe en die hinterlande daarvan. Dit bevestig vorige bevindings oor ’n sodanige verband in hedendaagse tye (Toerien en Seaman 2012b) en dui aan dat dit reeds ook minstens ’n eeu lank in die Oos-Kaapse Karoo die geval is. Die eerste nulhipotese word dus aan die hand hiervan verwerp.
Die regressiekoëffisiënte van die verskillende inligtingstelle het oor hierdie tydperk min verskil, alhoewel ’n geringe stygende tendens teen die einde van die eeutydperk waarneembaar is. Die afhanklikheidswaarde het derhalwe van ongeveer 185 persone per sakeonderneming in 1911 tot ongeveer 144 verminder. Dit kan moontlik beteken dat die gemiddelde welvaartvlak in die streek in ’n mate toegeneem het omdat minder mense nodig was om die gemiddelde sakeonderneming te ondersteun.
Tabel 3. Die korrelasies en regressievergelykings van die verband tussen die totale bevolkings van die 12 dorpe (onafhanklike veranderlikes) en die getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) in die dorpe van 1911 tot 2004/06.
|
Jaar/ kombinasie |
Korrelasiea |
Regressie-koëffisiënt |
Snypunt |
Variansie verklaar (%) |
|
1911 |
0,94 |
0,00539 |
-2,20 |
94,0 |
|
1921 |
0,92 |
0,00613 |
2,53 |
91,5 |
|
1935/36 |
0,89 |
0,00503 |
2,68 |
88,7 |
|
1951 |
0,90 |
0,00423 |
7,30 |
89,7 |
|
1960/61 |
0,92 |
0,00560 |
-9,99 |
92,2 |
|
1970 |
0,98 |
0,00531 |
-16,74 |
97,8 |
|
1980 |
0,93 |
0,00672 |
-8,76 |
93,0 |
|
1990/91 |
0,97 |
0,00596 |
-15,18 |
97,1 |
|
2000/01 |
0,97 |
0,00652 |
-26,51 |
97,4 |
|
2004/06 |
0,97 |
0,00696 |
-36,95 |
97,4 |
a= Alle korrelasies is statisties hoogs betekenisvol (P < 0,01)
4.2 Verband tussen landelike bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings
4.2.1 Verband tussen die getalle van totale landelike bevolkings en sakeondernemings
Die sentraleplek-teorie het, soos vroeër verduidelik, die koppeling van ’n dorp en die hinterland daarvan benadruk (Van der Merwe en Nel 1975:106). Die sterkte van dié koppeling oor die afgelope eeu is aan die hand van ’n reeks korrelasie- en regressie-ontledings getoets. Korrelasies en regressievergelykings is bereken vir die totale landelike bevolkings (onafhanklike veranderlikes) en getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) deur die inligtingstelle verskaf (Tabel 2). Die resultate word in Tabel 4 opgesom.
Die getal sakeondernemings van die 12 dorpe is ook van 1911 tot 2004/06 hoogs betekenisvol (P < 0,01) gekorreleer met die totale landelike bevolking (Tabel 4). Hierdie regressievergelykings verklaar egter heelwat minder van die variansie, wat aandui dat die noue koppeling tussen hinterland en dorp wat deur die sentraleplek-teorie veronderstel word, selfs reeds in 1911 nie so sterk aanwesig was nie.
Verder is dit opvallend dat die regressiekoëffisiënte vanaf ongeveer 1950 ’n voortdurende styging getoon het (Tabel 4); met ander woorde, die afhanklikheidswaardes het gedaal. Waar afhanklikheidswaardes van 1911 tot 1950 vanaf 110 tot 130 landelike persone per sakeonderneming gewissel het, het dit daarna ingrypend gedaal tot ongeveer 40 landelike persone per sakeonderneming teen die einde van die 20ste eeu (omgekeerde van ’n regressiekoëffisiënt van 0,02755; sien Tabel 4). Dit is in ooreenstemming met die sienings van byvoorbeeld Vrey (1974:17) oor die finansiële agteruitgang van landbou in die streek en ondersteun Nel e.a. (2011:398) se siening dat die verhouding tussen dorpe en die landbou minder belangrik geword het.
Tabel 4. Die korrelasies en regressievergelykings van die verband tussen die totale landelike bevolkings van die 12 dorpe (onafhanklike veranderlikes) en die getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) in die dorpe van 1911 tot 2004/06.
|
Jaar/kombinasie |
Korrelasiea
|
Regressiekoëffisiënt |
Snypunt |
Variansie verklaar (%) |
|
1911 |
0,79 |
0,00784 |
-2,21 |
63,0 |
|
1921 |
0,79 |
0,00966 |
-1,15 |
62,5 |
|
1935/36 |
0,78 |
0,00897 |
-0,83 |
60,2 |
|
1951 |
0,81 |
0,00819 |
3,20 |
66,4 |
|
1960/61 |
0,75 |
0,01107 |
-9,85 |
56,3 |
|
1970 |
0,81 |
0,01203 |
-16,34 |
65,2 |
|
1980 |
0,70 |
0,01613 |
4,83 |
48,7 |
|
1990/91 |
0,79 |
0,02020 |
-9,84 |
61,8 |
|
2000/01 |
0,81 |
0,02755 |
-28,76 |
65,9 |
|
2004/06 |
0,88 |
0,02423 |
-45,92 |
77,2 |
a= Alle korrelasies is statisties hoogs betekenisvol (P < 0,01)
4.2.2 Verband tussen verskillende landelike rasgroepe se bevolkingsgetalle en die getal sakeondernemings
Die swakker reglynige verbande in die geval van die landelike bevolkings kan te wyte wees aan bevolkingsdinamika wat vir die verskillende rasgroepe wissel. Die verband van die rasgroepe in die landelike gebied en getal sakeondernemings in die dorpe is vervolgens ondersoek. Weer eens is korrelasie- en regressie-ontledings gebruik. In dié ontledings is die syfers vir landelike wit, swart en bruin mense van die verskillende inligtingstelle (Tabel 2) as onafhanklike veranderlikes gebruik en die getal sakeondernemings is in die 12 dorpe vir die inligtingstelle as die afhanklike veranderlikes gebruik. Die resultate word in Tabel 5 opgesom.
Tabel 5. Die korrelasies en regressievergelykings van die verwantskap tussen die landelike wit, swart en bruin bevolkings van die 12 dorpe se hinterlande (onafhanklike veranderlikes) en die getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) in die dorpe van 1911 tot 2006.
|
Landelike groep |
Jaar/ kombinasie |
Korrelasie |
Regressie- koëffisiënt |
Snypunt |
Variansie verklaar (%) |
|
Wit mense |
1911 |
0,38 |
0,01031 |
25,5 |
14,4 |
|
1921 |
0,33 |
0,01298 |
36,7 |
11,0 |
|
|
1935/36 |
0,44 |
0,02245 |
20,8 |
19,1 |
|
|
1951 |
0,56a |
0,03172 |
22,0 |
31,7 |
|
|
1960/61 |
0,62a |
0,08969 |
-2,7 |
37,9 |
|
|
1970 |
0,57a |
0,08682 |
2,8 |
32,1 |
|
|
1980 |
0,66a |
0,20844 |
-8,1 |
43,3 |
|
|
1990/91 |
0,76a |
0,19246 |
-10,7 |
58,0 |
|
|
2000/01 |
0,80a |
0,22475 |
-16,2 |
64,3 |
|
|
2004/06 |
0,98a |
0,22543 |
-36,3 |
95,1 |
|
|
Swart mense |
1911 |
0,74a |
0,01246 |
18,3 |
54,3 |
|
1921 |
0,75a |
0,01352 |
20,9 |
56,3 |
|
|
1935/36 |
0,71a |
0,01283 |
19,9 |
51,0 |
|
|
1951 |
0,67a |
0,00855 |
28,3 |
44,3 |
|
|
1960/61 |
0,57a |
0,01157 |
30,3 |
32,9 |
|
|
1970 |
0,63a |
0,01149 |
25,1 |
39,7 |
|
|
1980 |
0,52 |
0,01410 |
52,7 |
27,1 |
|
|
1990/91 |
0,56a |
0,01969 |
42,6 |
31,7 |
|
|
2000/01 |
0,56a |
0,03445 |
40,3 |
31,3 |
|
|
2004/06 |
0,56a |
0,02299 |
32,0 |
31,6 |
|
|
Bruin mense |
1911 |
0,70a |
0,02135 |
18,4 |
48,7 |
|
1921 |
0,65a |
0,02877 |
22,0 |
42,1 |
|
|
1935/36 |
0,66a |
0,02293 |
13,5 |
43,3 |
|
|
1951 |
0,53 |
0,01450 |
27,5 |
27,9 |
|
|
1960/61 |
0,69a |
0,02624 |
-5,7 |
47,7 |
|
|
1970 |
0,61a |
0,02358 |
3,8 |
37,6 |
|
|
1980 |
0,55 |
0,03422 |
15,8 |
30,3 |
|
|
1990/91 |
0,68a |
0,03991 |
-8,1 |
45,8 |
|
|
2000/01 |
0,70a |
0,04145 |
-19,0 |
49,6 |
|
|
2004/06 |
0,79a |
0,04996 |
-32,9 |
61,8 |
a = Statisties betekenisvol by P < 0,05
Die verband tussen die bevolkingsgetalle van die verskillende landelike rasgroepe en die totale getal sakeondernemings van die Oos-Kaapse Karoo was swakker as vir die totale landelike bevolking (vergelyk Tabel 4 en 5). Vir die landelike wit mense was betekenisvolle (P = 0,05) korrelasies eers vanaf 1951 geregistreer. Vir die landelike swart mense het die 1980-inligtingstel nie ’n betekenisvolle (P = 0,05) korrelasie getoon nie. Vir landelike bruin mense was die korrelasies vir 1951 en 1980 nie betekenisvol (P = 0,05) nie (Tabel 5). Nogtans is dit belangrik om te beklemtoon dat daar vir alle landelike rasgroepe talle statisties-betekenisvolle (P = 0,05) korrelasies geregistreer is. Dit dui aan dat die langtermynverband tussen die bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings ook op dieper vlakke van die totale samestelling van die landelike bevolking waarneembaar is.
Die afhanklikheid van die gemiddelde sakeonderneming het verminder vir al drie die landelike rasgroepe (Figuur 2). Daar was ’n ingrypende vermindering in sakeondernemings se afhanklikheid van die landelike wit bevolking. Hierdie afhanklikheidswaardes het verminder van ongeveer 100 persone in 1911 tot ongeveer 4 persone in 2004/06. Die wit landelike ondersteuningsbasis het dus ingrypend verklein, soos voorsien deur onder andere Vrey (1974:8). Daarteenoor het die gemiddelde sakeonderneming se ondersteuningsbasis van landelike bruin mense afgeneem van ongeveer 50 persone in 1911 tot ongeveer 20 persone in 2004/06 (Figuur 2). Die afname in die afhanklikheidswaardes van swart mense het gedaal van oor die 90 persone in 1911 tot ongeveer 40 persone in 2004/06. Die gemiddelde sakeonderneming in die Oos-Kaapse Karoo het dus mettertyd ’n groter afhanklikheid van landelike swart mense as van landelike wit of bruin mense ontwikkel.
4.3 Verband tussen dorpe se bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings
4.3.1 Verband tussen dorpe se totale bevolkingsgetalle en getal sakeondernemings
Aangesien die landelike bevolkings progressief minder belangrik geword het vir die gemiddelde sakeondernemings in die dorpe van die Oos-Kaapse Karoo, verskuif die fokus nou na die verband tussen die totale dorpsbevolkingsyfers en die getal sakeondernemings in die 12 dorpe. Weer eens is korrelasie- en regressie-ontledings gebruik. In die ontleding is die dorpsbevolkingsgetalle van die verskillende inligtingstelle (Tabel 2) as onafhanklike veranderlikes ingespan en die getal sakeondernemings in die inligtingstelle vir die 12 dorpe as die afhanklike veranderlikes gehanteer. Die resultate is in Tabel 6 opgesom.
Vanaf 1911 tot 2004/06 kan hoogs betekenisvolle korrelasies aangetoon word tussen die dorpsbevolkings in die streek en getal sakeondernemings in die dorpe (Tabel 6). Selfs toe daar ’n sterk geloof was in sentraleplek-teorie en die belang van hinterlande vir elke dorp (Van der Merwe en Nel 1975:106), was sakeondernemings se afhanklikheid van dorpenaars aan die groei in dié Karoodorpe.
Figuur 2. Die afhanklikheid van sakeondernemings in 12 Oos-Kaapse Karoodorpe van landelike rasgroepe.
Dit is insiggewend om die dinamika van sakeondernemings se afhanklikheid van landelike teenoor dorpsbewoners van nader te bekyk (Figuur 3). Veral drie neigings is belangrik. Eerstens dui ’n aanvanklike styging in die totale afhanklikheidswaarde van net oor die 200 tot naby 260 persone in die tydperk 1911 tot ongeveer 1950 dalk op moeilike tye voor en tydens die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende hierdie tydperk was daar ook reeds ’n verskuiwing in afhanklikheid vanaf die landelike bevolking na dorpenaars. Iewers tussen 1920 en 1930 het ’n ewening geskied in die gemiddelde sakeonderneming se afhanklikheid van dorpenaars en landelike bewoners. Na daardie tydperk het dorpenaars vir sakeondernemings belangriker geword.
Tweedens het sakeondernemings se afhanklikheid van dorpenaars tussen 1911 en die 1990’s in ’n mate gestyg maar die afhanklikheid van landelike mense het beduidend met ongeveer twee derdes gedaal (Figuur 3). Dit is direkte ondersteuning van die gevolgtrekking van Nel e.a. (2011:398) dat landbou ekonomies nie meer so belangrik in die streek was nie. Toerien en Seaman (2012d) bevind egter dat die kleiner dorpe steeds aansienlik op landbou aangewese is, terwyl die groter dorpe se ekonomieë verbreed het, met die gevolg dat sakeondernemings nie meer so afhanklik van die landbousektor is nie.
Tabel 6. Die korrelasies en regressievergelykings van die verwantskap tussen die totale dorpsbevolkings van die 12 dorpe (onafhanklike veranderlikes) en die getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) in die dorpe van 1911 tot 2004/06.
|
Jaar/ kombinasie |
Korrelasiea |
Regressie- koëffisiënt |
Snypunt |
Variansie verklaar (%) |
|
1911 |
0,97 |
0,01161 |
16,57 |
97,4 |
|
1921 |
0,92 |
0,00910 |
26,80 |
92,4 |
|
1935/36 |
0,90 |
0,00773 |
17,56 |
90,1 |
|
1951 |
0,98 |
0,00717 |
16,56 |
97,9 |
|
1960/61 |
0,98 |
0,00944 |
3,49 |
97,7 |
|
1970 |
0,98 |
0,00763 |
-0,97 |
98,0 |
|
1980 |
0,96 |
0,00944 |
0,98 |
96,5 |
|
1990/91 |
0,98 |
0,00758 |
-7,84 |
98,4 |
|
2000/01 |
0,99 |
0,00802 |
-19,42 |
98,7 |
|
2004/06 |
0,99 |
0,00907 |
-29,56 |
98,9 |
a = Alle korrelasies is statisties hoogs betekenisvol (P < 0,01)
Derdens het die totale afhanklikheid van die gemiddelde sakeonderneming vanaf ongeveer 1970 ingrypend verlaag tot ongeveer 150 persone per sakeonderneming in 2004/06. Dit dui op groeiende welvaart in die streek, maar ondersoeke na dié verskynsel het verdere ontledings geverg wat later bespreek sal word.
4.3.2 Verband tussen verskillende rasgroepe se dorpsbevolkingsgetalle en getal sakeondernemings
Anders as in die geval van die verskillende landelike rasgroepe, is die bevolkingsgetalle vir die verskillende rasgroepe van die 12 dorpe, en vir al die inligtingstelle wat in Tabel 2 gelys word, deurgaans statisties hoogs betekenisvol (P < 0,01) gekorreleer met die getal sakeondernemings van die dorpe (Tabel 7). In die geval van die wit dorpenaars verklaar die regressievergelykings deurgaans meer as 90% van die variansie. Daar is dus ’n uiters sterk verband. In die geval van die swart dorpenaars verklaar die regressievergelykings meestal van 80% tot 90% van die variansie. In die geval van die bruin dorpenaars daal die persentasie verder en in een geval word slegs 62% van die variansie verklaar. Die verband tussen die getal swart en bruin dorpenaars en die getal sakeondernemings is dus swakker as in die geval van die wit dorpenaars.
Die afhanklikheid van die gemiddelde sakeondernemingvan die verskillende rasgroepe in dorpe (Figuur 4) toon dat sakeondernemings se afhanklikheid van wit dorpenaars vanaf 1911 tot 2004/06 met ongeveer die helfte afgeneem het. Daarteenoor het sakeondernemings se afhanklikheid van swart en bruin dorpenaars sterk toegeneem. Hierdie groepe was die belangrikste teikengroepe vir die meeste sakeondernemings, en sal dit ook in die toekoms moet wees, ’n punt wat vroeër reeds deur Vrey (1974:98) gemaak was.
Aan die hand van die duidelike verband tussen die bevolkingsyfers van die verskillende rasgroepe en die getal sakeondernemings in die 12 dorpe oor die tydperk 1911 tot 2004/06, word die tweede nulhipotese ook verwerp.
Figuur 3. Veranderings in die tydperk 1911 tot 2004/06 in die afhanklikheidswaardes van die gemiddelde sakeonderneming in Oos-Kaapse Karoodorpe.
Tabel 7. Die korrelasies en regressievergelykings van die verband tussen die wit, swart en bruin dorpsbevolkings van die 12 dorpe (onafhanklike veranderlikes) en die getal sakeondernemings (afhanklike veranderlikes) in die dorpe van 1911 tot 2004/06
|
Dorpenaars- groep |
Jaar/ kombinasie |
Korrelasiea |
Regressie-koëffisiënt |
Snypunt |
Variansie verklaar (%) |
|
Wit dorpenaars |
1911 |
0,95 |
0,02378 |
16,73 |
94,5 |
|
1921 |
0,94 |
0,02526 |
20,55 |
93,8 |
|
|
1935/36 |
0,93 |
0,02592 |
11,33 |
93,0 |
|
|
1951 |
0,98 |
0,02250 |
15,26 |
97,8 |
|
|
1960/61 |
0,98 |
0,03464 |
4,98 |
98,0 |
|
|
1970 |
0,98 |
0,03597 |
2,07 |
97,7 |
|
|
1980 |
0,99 |
0,05308 |
10,18 |
98,6 |
|
|
1990/91 |
0,99 |
0,04924 |
3,65 |
99,2 |
|
|
2000/01 |
0,98 |
0,05733 |
-0,93 |
98,5 |
|
|
2004/06 |
0,99 |
0,06515 |
-14,91 |
98,7 |
|
|
Swart dorpenaars |
1911 |
0,94 |
0,05354 |
20,81 |
93,7 |
|
1921 |
0,92 |
0,04526 |
27,94 |
91,6 |
|
|
1935/36 |
0,88 |
0,02684 |
21,98 |
88,1 |
|
|
1951 |
0,89 |
0,01682 |
23,91 |
88,6 |
|
|
1960/61 |
0,83 |
0,01800 |
19,81 |
83,0 |
|
|
1970 |
0,91 |
0,01636 |
6,30 |
90,7 |
|
|
1980 |
0,80 |
0,01505 |
26,26 |
80,1 |
|
|
1990/91 |
0,75 |
0,01161 |
20,50 |
75,5 |
|
|
2000/01 |
0,83 |
0,01305 |
3,76 |
82,8 |
|
|
2004/06 |
0,80 |
0,01451 |
-1,19 |
79,5 |
|
|
Bruin dorpenaars |
1911 |
0,95 |
0,03125 |
19,65 |
90,1 |
|
1921 |
0,88 |
0,03352 |
33,10 |
77,2 |
|
|
1935/36 |
0,79 |
0,02369 |
27,44 |
62,8 |
|
|
1951 |
0,90 |
0,01837 |
24,26 |
81,3 |
|
|
1960/61 |
0,94 |
0,02515 |
11,33 |
87,9 |
|
|
1970 |
0,87 |
0,01697 |
11,01 |
74,8 |
|
|
1980 |
0,94 |
0,02356 |
3,32 |
88,1 |
|
|
1990/91 |
0,88 |
0,01323 |
12,44 |
77,6 |
|
|
2000/01 |
0,84 |
0,01372 |
8,15 |
70,4 |
|
|
2004/06 |
0,88 |
0,01809 |
-2,81 |
77,7 |
a = alle korrelasies is statisties hoogsbetekenisvol (P < 0,01)
Figuur 4. Veranderings in die tydperk 1911 tot 2004/06 in die afhanklikheidswaardes van die gemiddelde sakeonderneming in Oos-Kaapse Karoodorpe.
4.3.3 Totale afhanklikheidsdinamika van sakeondernemings oor die tydperk 1911 tot 2004/06
Die totale afhanklikheidsdinamika vir die tydperk 1911 tot 2004/06 is, soos in afdeling 3.4 verduidelik, bereken en is in Figuur 5 opgesom. Dit is opvallend dat die sakeondernemings se afhanklikheid van die verskillende rasgroepe mettertyd stelselmatig verander het. Daarom is ook korrelasie- en regressie-ontledings van dié neigings gedoen. In alle berekenings is die persentasie van totale afhanklikheid as afhanklike veranderlike, en jaartal as onafhanklike veranderlike, gebruik. Daar was feitlik deurgaans (landelike swart mense uitgesonderd) statisties-betekenisvolle (P < 0,05) korrelasies met tyd. Hierdie resultate word in Tabel 8 opgesom.
Figuur 5. Sakeondernemings se afhanklikheid van verskillende rasgroepe in 12 dorpe van die Oos-Kaapse Karoo vir die tydperk 1911 tot 2004/06.
Daar is ’n paar belangrike neigings om na op te let. Eerstens was die wit groep in 1911 die oorheersende rasgroep waarop sakeondernemings moes steun. Teen die einde van die 20ste eeu was hierdie rasgroep, en veral die landelike komponent daarvan, ver in die minderheid. Die wit groep was die enigste waarvan sakeondernemings se afhanklikheid van die totale groep, asook die komponente daarvan, met verloop van tyd verminder het (Figuur 4 en Tabel 8). Die koers van vermindering was sowat vier keer hoër vir wit landelikes as vir wit dorpenaars. Sakeondernemings se afhanklikheid van wit dorpenaars het egter vanaf 1980 op ongeveer 10% gebly (Figuur 4).
Tweedens was die afhanklikheid van die drie rasgroepe teen ongeveer 1935 min of meer ewe groot. Daarna het die afhanklikheid van die swart en bruin groepe, veral wat hul dorpskomponente betref, sterk gegroei. Teen die einde van die 20ste eeu het sakeondernemings se afhanklikheid van die bruin en swart groepe ongeveer 90% van die totaal uitgemaak.
Derdens het sakeondernemings se afhanklikheid van swart en bruin mense mettertyd toegeneem. Tog was daar vir beide groepe twee verskillende onderlinge prosesse: afhanklikheid van die landelike groep het verminder terwyl dié van dorpenaars vergroot het, met die koers van verandering die hoogste vir die dorpsgroepe (Tabel 8). Die toekoms van ekonomiese ontwikkeling in die dorpe van die Oos-Kaapse Karoo is beslis nou gekoppel aan demografiese veranderings in die swart en bruin groepe soos voorsien deur Vrey (1974:98).
4.3.4 Afhanklikheid van sakeondernemings en die grootte van dorpe
Nel en Hill (2008) het aangedui dat daar belangrike verskille is tussen die groter dorpe in die Oos-Kaapse Karoo (Cradock, Graaff-Reinet, Middelburg en Somerset-Oos) die kleiner dorpe (Aberdeen, Hofmeyr, Jansenville, Pearston, Steynsburg, Steytlerville, Venterstad en Willowmore). Die vraag word vervolgens ondersoek of hierdie siening ook vir die afhanklikheidswaardes van sakeondernemings geld.
Tabel 8. Korrelasie- en regressie-ontledings van die tydsveranderings van die afhanklikheidswaardes (% van totale afhanklikheid) van die verskillende rasgroepe.
|
Groep |
Korrelasie |
Variansie verklaar (%) |
Regressie- koëffisiënt |
Snypunt |
|
Wit mense (totaal) |
-0,94* |
89,3 |
-0,39 |
782,6 |
|
Landelike wit mense |
-0,91* |
83,5 |
-0,31 |
616,7 |
|
Wit dorpenaars |
-0,96* |
92,7 |
-0,08 |
165,9 |
|
Swart mense (totaal) |
0,81* |
66,3 |
0,23 |
-397,3 |
|
Landelike swart mense |
-0,48 |
23,1 |
-0,09 |
208,2 |
|
Swart dorpenaars |
0,99* |
97,7 |
0,32 |
-605,5 |
|
Bruin mense (totaal) |
0,88* |
77,2 |
0,16 |
-285,3 |
|
Landelike bruin mense |
-0,63** |
39,7 |
-0,05 |
119,6 |
|
Bruin dorpenaars |
0,92* |
83,8 |
0,22 |
-404,9 |
* Statisties betekenisvol by P < 0,01 ** Statisties betekenisvol by P < 0,05
Vir elk van die groepe (groot en kleiner dorpe) is afhanklikheidswaardes vir elke inligtingstel (Tabel 2) bereken. Hierna is die groepe se gemiddelde afhanklikheidswaarde vir elke inligtingstel bereken. Hierdie resultate word in Figuur 6 opgesom.
Figuur 6. Die gemiddelde afhanklikheidswaardes van sakeondernemings in klein en groot dorpe in die Oos-Kaapse Karoo. Indeling van dorpe in groepe is volgens Nel en Hill (2008).
Ongeveer 50 jaar lank vanaf 1911 was daar min verskil in die afhanklikheidswaardes van sakeondernemings in dorpe, groot en klein, in die Oos-Kaapse Karoo. Daarna word ’n sterk stygende tendens sigbaar in die afhanklikheidswaardes van die kleiner dorpe (kyk pyl in Figuur 6). Teen 2004/06 was die gemiddelde sakeonderneming van bykans twee keer soveel mense afhanklik in kleiner dorpe om aan die gang te bly (Figuur 6). Die feit dat die afhanklikheidswaardes van sakeondernemings in die groot dorpe bykans ’n eeu lank betreklik konstant gebly het, dui daarop dat groeiende armoede waarskynlik vir die toenemende afhanklikheidswaardes in kleiner dorpe verantwoordelik was.
Nel en Hill (2008) verwys spesifiek na die stagnasie van die bevolkings van die kleiner dorpe terwyl die groot dorpe sedert die 1970’s hernude groei ondervind het. As hierdie twee feite in terme van die statisties-betekenisvolle regressievergelykings geïnterpreteer word, kan daar aangeneem word dat die gemiddelde grootte van kleiner dorpe soos ’n ewewigspunt sal optree. Wanneer groter dorpe vinniger as kleiner dorpe groei, sal die grootte van die regressiekoëffisiënte van opeenvolgende regressievergelykings styg en die waardes van die snypunte van dieselfde regressievergelykings sal al hoe laer neig.
Tussen 1921 en 1951 het die regressiekoëffisiënte van hierdie regressielyne in ’n mate gedaal en die snypunte het in ’n mate gestyg (Figuur 7). Dit dui aan dat die sakeondernemings van alle dorpe, klein en groot, in die Oos-Kaapse Karoo teen 1951 van minder mense afhanklik was, moontlik as gevolg van ’n groeiende streekswelvaart weens stygende wolpryse na die Tweede Wêreldoorlog (Australian Bureau of Statistics 2003; Wickins 1983:64). Na 1951 het die proses egter begin omkeer en het die kleiner dorpe in verhouding tot die groot dorpe agtergebly. Regressiekoëffisiënte het voortdurend gestyg en snypunte het gedaal (Figuur 7).
Figuur 7. Die regressiekoëffisiënte en snypunte van regressievergelykings met totale bevolkingsyfer van dorpe as onafhanklike veranderlike en getal sakeondernemings per dorp as afhanklike veranderlike vir verskillende inligtingstelle.3
4.3.5 Die invloed van bevolkingsamestelling
Waarom het die groot Oos-Kaapse Karoodorpe (Cradock, Graaff-Reinet, Middelburg en Somerset-Oos) (Nel en Hill 2008) vinniger as die kleiner dorpe gegroei? LeClus (1974:8) en Vrey (1974:7) noem ’n vermindering in die wit bevolking as gevolg van uit-migrasie en ’n daling in die geboortesyfer onder wit mense as belangrike redes vir die agteruitgang van Karoodorpe. Dit veronderstel dat daar ’n verskuiwing in die Karoodorpe se rassamestelling moes plaasgevind het. Gegewe die feit dat die groot dorpe van die Oos-Kaapse Karoo na 1970 ekonomies gegroei het (Nel en Hill 2008; Toerien en Seaman 2012c) sou verwag kon word dat die rassamestelling van hierdie groot dorpe na 1970 ingrypend van dié van kleiner dorpe sou verskil. Dit is egter nie die geval nie. ’n Grafiese voorstelling van die bevolkingsamestelling, uitgedruk as die gemiddelde verhouding van die getal wit mense tot bruin en/of swart mense per dorp vanaf 1911 tot 2004/06 (Figuur 8), toon nie wesenlike verskille in dié verhouding tussen groot en kleiner dorpe nie, veral vir die tydperk na 1951. Die verskille in ekonomiese prestasies van groot en kleiner dorpe in die Oos-Kaapse Karoo na 1970 kan nie slegs aan ’n vermindering in die getal wit mense toegeskryf word nie. Dit moet ook ’n ander oorsprong hê en daarom is dit nodig om dieper in die bevolkingsdinamika te delf.
Figuur 8. Die relatiewe verhouding wit tot swart en bruin inwoners in kleiner en groot Oos-Kaapse Karoodorpe van 1911 tot 2004/06.
Die vraag of die bevolkingsdinamika van groot en klein dorpe werklik wesenlik van mekaar verskil het, kan ook getoets word deur ’n bondel-ontleding (cluster analysis) van die 12 dorpe aan die hand van die bevolkingsyfers vir die periode 1911 tot 2004/2006. Vir hierdie doel is die bevolkingsyfers van die verskillende rasgroepe van die 12 dorpe vir beide landelike en dorpsoorsprong en vir die verskillende inligtingstelle (Tabel 2) as insette gebruik. Die bondeling is met behulp van Primer V6-sagteware (Clarke en Gorley 2006) uitgevoer, korrelasiekoëffisiënte is gebruik om onderlinge soortgelykheid te bepaal, en ’n geheelkoppeling (complete linkage) bondelingstrategie is gebruik (Figuur 9).
By ’n korrelasievlak van 0,4 het die dorpe duidelik in drie bondels van vier dorpe elk verdeel (bondels 1, 2 en 3 in Figuur 9). Bondel 1 bevat Venterstad, Middelburg, Pearston en Jansenville; bondel 2 bevat Somerset-Oos, Cradock, Steynsburg en Hofmeyr; en bondel 3 bevat Willowmore, Aberdeen, Steytlerville en Graaff-Reinet. Elk van die bondels bevat sowel groot as klein dorpe: dorpsgrootte en ’n oorheersende invloed van óf landelike óf dorpsomstandighede kon dus nie die grondredes vir die bondelingpatroon gewees het nie.
Figuur 9. Bondel-ontleding van 12 Oos-Kaapse Karoodorpe op basis van hulle rassamestelling en landelike/dorpsoorsprong in die periode 1911 tot 2004/06. Die getalle identifiseer drie bondels by ’n korrelasiekoëffisiënt van 0,4.
Verskille in die verhouding van wit mense tot swart en bruin mense was nie die basiese rede vir verskille tussen groot en klein dorpe nie (Figuur 8), maar kon dit die rede wees vir die verskille tussen bondels 1, 2 en 3 wat in Figuur 9 gesien kan word? ’n Vergelyking (Figuur 10) toon dat alhoewel daar aan die begin van die 20ste eeu aanvanklik kleinere verskille was, dié grootliks teen die middel 1960’s verdwyn het (Figuur 10). Dit ondersteun die siening dat ekonomiese verskille tussen groot en kleiner dorpe nie slegs aan ’n vermindering van wit getalle toegeskryf kan word nie.
Figuur 10. Die relatiewe verhouding oor bykans ’n eeu van wit tot swart en bruin inwoners in verskillende bondels van Oos-Kaapse Karoodorpe.
Kan verskille in die swart en bruin bevolkingsdinamika ’n moontlike verklaring bied? So ’n vergelyking is gedoen en verskyn in Figuur 11. Daar was inderdaad groot verskille tussen die dorpe. Die dorpe van bondel 2 (Somerset-Oos, Cradock, Steynsburg en Hofmeyr) het deurlopend ’n baie groter swart as bruin bevolking gehad en die dorpe van bondel 3 (Willowmore, Aberdeen, Steytlerville en Graaff-Reinet) was die teenoorgestelde (met ’n afnemende neiging in die verhouding). In bondel 1 (Venterstad, Middelburg, Pearston en Jansenville) was bruin en swart getalle nader aan mekaar.
Figuur 11. Die relatiewe verhouding oor bykans ’n eeu van swart en bruin inwoners in verskillende bondels Oos-Kaapse Karoodorpe.
Die verskille in die bevolkingsdinamika tussen bruin en swart mense verklaar waarskynlik die redes vir die bondeling in Figuur 9, maar verskaf duidelik nie ooglopende redes waarom die verskillende dorpe ekonomies verskillend gevaar het nie. Die bevinding verdien verdere ondersoeke.
4.3.6 Die rol van dorpsouderdom
Toerien en Seaman (2012b:142) het tot die gevolgtrekking gekom dat ouer dorpe ’n ekonomiese voorsprong op die jonger dorpe gekry het. Die dorpe wat vergelyk is, is egter nie almal ewe oud nie en deur verskillende dorpe op ’n spesifieke stadium te vergelyk antwoord nie die vraag of sakeondernemings van alle dorpe op dieselfde ouderdom wesenlik verskil of nie. Die datastel van Nel e.a. (2007) maak dit moontlik om hierdie vraag te ondersoek.
’n Matrys van dorpsouderdomme toon dat die verskillende dorpe se ouderdomme baie verskil het in spesifieke jare (Tabel 9). Die matrys is herrangskik om ’n ouderdom-indeling van die 12 dorpe te gee van stadiums waarop dorpsouderdomme min of meer gelyk was. Toe is die gemiddelde bevolkingsgroottes en gemiddelde getal sakeondernemings vir die nuwe matrys bereken (Tabel 10).
Tabel 9. Ouderdomme van dorpe in spesifieke jare
|
Dorp |
1904 |
1911 |
1921 |
1936 |
1951 |
1960 |
1970 |
1980 |
1991 |
2001 |
2004 |
|
Aberdeen |
46 |
53 |
63 |
78 |
93 |
102 |
112 |
122 |
133 |
143 |
146 |
|
Cradock |
90 |
97 |
107 |
122 |
137 |
146 |
156 |
166 |
177 |
187 |
190 |
|
Graaff-Reinet |
119 |
126 |
136 |
151 |
166 |
175 |
185 |
195 |
206 |
216 |
219 |
|
Hofmeyr |
31 |
38 |
48 |
63 |
78 |
87 |
97 |
107 |
118 |
128 |
131 |
|
Jansenville |
50 |
57 |
67 |
82 |
97 |
106 |
116 |
126 |
137 |
147 |
150 |
|
Middelburg |
52 |
59 |
69 |
84 |
99 |
108 |
118 |
128 |
139 |
149 |
152 |
|
Pearston |
45 |
52 |
62 |
77 |
92 |
101 |
111 |
121 |
132 |
142 |
145 |
|
Somerset-Oos |
79 |
86 |
96 |
111 |
126 |
135 |
145 |
155 |
166 |
176 |
179 |
|
Steynsburg |
32 |
39 |
49 |
64 |
79 |
88 |
98 |
108 |
119 |
129 |
132 |
|
Steytlerville |
28 |
35 |
45 |
60 |
75 |
84 |
94 |
104 |
115 |
125 |
128 |
|
Venterstad |
29 |
36 |
46 |
61 |
76 |
85 |
95 |
105 |
116 |
126 |
129 |
|
Willowmore |
42 |
49 |
59 |
74 |
89 |
98 |
108 |
118 |
129 |
139 |
142 |
Daar is ’n duidelike verband tussen bevolkingsgrootte en getal sakeondernemings in dorpe van dieselfde ouderdom, maar met ’n skynbaar vertraagde reaksie van getalle van sakeondernemings op veranderings in bevolkingsyfers (Figuur 12). ’n Skielike toename in bevolkings- en sakegetalle na bereiking van ’n dorpsouderdom van ongeveer 130 tot 150 jaar is duidelik sigbaar en dit hang blykbaar af van bereiking van ’n bevolkingsyfer van ongeveer 18 000 tot 20 000 inwoners per dorp (Figuur 13). Dit is moontlik dat die totale “entrepreneuriese ruimtes” van Oos-Kaapse Karoodorpe op hierdie stadium drasties begin uitbrei, moontlik omdat lewensvatbare markte vir addisionele produkte en/of dienste ontstaan.
Tabel 10. Herrangskikking van matrys om dorpe se bevolkings- en sakegetalle op min of meer dieselfde ouderdom te ondersoek
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabel 10 verskaf insig in die verband tussen bevolking en getalle van sakeondernemings wat oor ’n eeu in die Oos-Kaapse Karoodorpe gegeld het. ’n Grafiese vergelyking van dié verband toon dat daar moontlik ’n kantelpunt by ’n dorpsbevolking van ongeveer 18 000 tot 20 000 was (Figuur 13). Onder dié punt is die helling van ’n statisties-betekenisvolle regressielyn tussen bevolkingsyfers en getalle sakeondernemings beduidend laer as vir ’n soortgelyke regressielyn bokant dié punt. Dié hellings kan in terme van afhanklikheidswaardes van sakeondernemings geïnterpreteer word. Met minder as 18 000 inwoners in ’n dorp het die gemiddelde sakeonderneming 303 persone nodig om dit te ondersteun. Bokant 18 000 inwoners daal die afhanklikheidswaarde na 111 persone. Dit suggereer groter welvaart in die groter dorpe wat moontlik gepaard gaan met ’n groter BHP per dorp; een wat nie slegs van landbou as primêre ekonomiese dryfkrag afhanklik is nie (Toerien en Seaman 2012d).
Figuur 12. Bevolkingsgroottes en getalle sakeondernemings van Oos-Kaapse Karoodorpe op verskillende ouderdomme.
Figuur 13. Die eeu lange (1904 tot 2004) verhouding tussen bevolkingsyfers en getalle sakeondernemings van Oos-Kaapse Karoodorpe.
Nel en Hill (2008) is van mening dat die kleiner dorpe van die Oos-Kaapse Karoo gestagneer het. Beteken dit dat geen van die klein dorpies bevolkingsgroei gehad het nie? ’n Vergelyking van die neigings in bevolkingsgetalle tussen 1911 en 2004 van hierdie dorpe (Tabel 11) wys dat slegs twee van die dorpe (Aberdeen en Steytlerville) in 2004 beduidend minder inwoners gehad het as in 1911. Twee dorpe (Jansenville en Pearston) het ongeveer dieselfde getal inwoners gehad, terwyl Hofmeyr, Steynsburg en Venterstad se bevolkings van 29-50% hoër was as in 1911. Middelburg, Cradock en Graaff-Reinet se bevolkings het in dié periode bykans of meer as verdubbel, met Somerset-Oos se groei ietwat laer. Groei was dus nie net tot groot dorpe beperk nie.
Tabel 11. Die groei in dorpsbevolkingsvan Oos-Kaapse Karoodorpe in die periode 1911 tot 2004.
|
Dorp |
2004-bevolking as persentasie van 1911-bevolking |
|
Cradock |
229,4 |
|
Graaff-Reinet |
222,5 |
|
Middelburg |
186,9 |
|
Somerset-Oos |
171,7 |
|
Venterstad |
151,5 |
|
Steynsburg |
150,7 |
|
Hofmeyr |
129,1 |
|
Willowmore |
128,3 |
|
Jansenville |
105,1 |
|
Pearston |
98,6 |
|
Aberdeen |
90,9 |
|
Steytlerville |
81,2 |
’n Vergelyking van begin- en eindwaardes beantwoord egter nie die vraag of die dorpe se bevolkingsdinamika oor die hele periode van 1911 tot 2004 wesenlik verskil het nie. Om dié vraag te beantwoord, is die bevolkingsyfers van die verskillende dorpe vir die verskillende datastelle (Tabel 2) genormaliseer (met 1911 as norm) en as insette gebruik in ’n Primer V6-bondeling-ontleding (met ’n bondelingstrategie van geheelkoppeling). In dié geval is vier groepe dorpe (bondels) geïdentifiseer (Figuur 14) en die gemiddeld van elk se genormaliseerde bevolkingsgetalle is vir elke datastel (Tabel 2) bereken en grafies voorgestel (Figuur 15).
Al vier die groot dorpe (Graaff-Reinet, Cradock, Somerset-Oos en Middelburg) het saam met Willowmore in bondel 2 gegroepeer (Figuur 15). Tog het hierdie groep nie die hoogste groei gedurende die eeu getoon nie. Groep 3 (Pearston en Hofmeyr), twee van die kleinste dorpies, se groei was gedurende dié periode byna deurgaans hoër as dié van die groot dorpe. Bondel 2 (Venterstad en Steynsburg) het die derde hoogste ingepas. Die groep (bondel 4) met die laagste groei gedurende hierdie periode het Steytlerville, Aberdeen en Jansenville ingesluit. Hierdie dorpe se bevolkingsyfers het vir ongeveer 40 jaar (1911 tot 1951) nie gegroei nie, vir 20 jaar (1951 tot 1970) wel ’n styging getoon, en daarna weer gestagneer. Die bevolkingsdinamika van die dorpe was kompleks en bevolkingsgrootte was nie die enigste dryfkrag daarvan nie.
Figuur 14. Bondeling-ontleding van 12 Oos-Kaapse Karoodorpe gebaseer op genormaliseerde bevolkingsyfers (1911 = 100 persent) vir die periode 1911 tot 2004.
Figuur 15. Die genormaliseerde bevolkingsdinamika van vier bondels van Oos-Kaapse dorpe (kyk Figuur 14) vir die periode 1911 tot 2004.
5. Bespreking en gevolgtrekkings
Daar is reeds ongeveer ’n eeu lank eweredigheid in die vorm van reglynige verbande tussen die getal inwoners en die getal sakeondernemings in 12 Oos-Kaapse Karoodorpe (Tabel 3). Dié eweredigheid is dus nie slegs ’n hedendaagse verskynsel nie en begrip van die redes vir eweredigheid is noodsaaklik.
Beinhocker (2006:243) verduidelik die vernietigende rol wat entropie in ekonomiese stelsels speel. Hy beklemtoon die werklike behoefte aan energie om hoër vlakke van orde (in die vorm van produkte en/of dienste) te skep uit laer vlakke van orde (byvoorbeeld insetmateriale). Toerien en Seaman (2012c) vind eweredigheid tussen die BHP, ’n maatstaf om die toevoeging van ekonomiese waarde te meet (met ander woorde die skep van hoër-orde-produkte en/of -dienste) van ’n aantal Suid-Afrikaanse dorpe en die bevolkingsyfers van daardie dorpe. Hulle redeneer dat energie geld kos en dat direkte en indirekte energiekoste dus ’n sentrale rol in die ekonomiese stelsels van Suid-Afrikaanse dorpe speel. Dit gee aanleiding tot ’n dinamiese eweredigheid tussen beskikbare geld en die getal mense in ’n gemeenskap, wat weer eweredig is met die getal sakeondernemings in die betrokke gemeenskap. Hierdie studie ondersteun ook die dinamiesestelselmodel (Figuur 1) wat op grond van Beinhocker (2006) se gedagtes deur Toerien en Seaman (2012c) vir Suid-Afrikaanse dorpe voorgestel is.
Die meeste mense aanvaar intuïtief dat geld belangrik is om landelike ekonomiese welvaart en werkskepping te bevorder en dat persepsies oor die moontlikheid om ’n deel daarvan te bekom (byvoorbeeld as loon), mense na dorpe lok. Tog word daar nie internasionaal of nasionaal juis aandag gegee aan die eweredigheid tussen prosesse wat geld genereer (soos die BHP, maatskaplikewelsyn-uitbetalings deur ’n regering of pensioeninkomste van afgetredenes) en die aantal inwoners in dorpe of stede nie. ’n Voorbeeld hiervan is ’n verslag getitel “Demographic trends in rural and small town America” (Johnson 2006) wat demografiese neigings tussen 1990 en 2000 vir meer as 2 000 niemetropolitaanse Amerikaanse distrikte (counties) ondersoek. Baie distrikte se demografie het verander en redes wat daarvoor aangevoer is, is onder meer tegnologiese veranderings in kommunikasie en vervoer wat aan sakeondernemings en mense groter beweegruimte bied, uit-migrasie van mense van gebiede wat voorheen deur landbou en mynbou gedomineer is, die groei in toeriste- en aftreebestemmings, die nabyheid van groot dorpe of metropole met goeie infrastruktuur en ’n meer diverse rassamestelling. Die verhouding tussen BHP en ander bronne wat geldvloei na dorpe beheer, is nie as sodanig behandel nie.
In Suid-Afrika het die South African Cities Network (2012) onlangs ’n gesprek oor die rol van sogenaamde sekondêre stede begin. Ook hulle verslag fokus nie pertinent op die eweredigheid tussen bruto waardetoevoeging, die getal inwoners en die getal ondernemings in stede nie. In vroeëre studies van Karoodorpe is ook nie voldoende begrip getoon vir die kousale verbande wat in Figuur 1 uitgebeeld is nie. Vrey (1974:93) was byvoorbeeld van mening dat die bevolkingsgetalle van dorpe hoofsaaklik deur die aantal dienste en fasiliteite van die dorp bepaal word, wat op hulle beurt afhanklik is van die hinterland wat deur die dorp bedien word. Sy siening is juis die teenoorgestelde van die stelseldiagram in Figuur 1, wat aandui dat die getal mense die grootte van sakesektore bepaal en nie andersom nie.
Tog is eweredigheid tussen ’n aantal faktore soos BHP, totale persoonlike inkomste, getal mense, getal sakeondernemings en ook die balans tussen verskillende soorte sakeondernemings, selfs oor lang periodes, nou ’n goed-bewese feit in Suid-Afrika. Die vloei van geld na dorpe is belangrik, want dit bepaal die bevolkingsgrootte en die getal sakeondernemings in daardie dorpe (Toerien en Seaman 2012a, 2012b, 2012c). Die ondersoek waarop hierdie artikel gebaseer is, bewys dat sodanige verband reeds minstens ’n eeu lank in Oos-Kaapse Karoodorpe bestaan. Die groei of agteruitgang van dié dorpe het hoofsaaklik te maak met ’n toename of afname in die hoeveelheid geld wat na hulle vloei en/of daar sirkuleer (Figuur 1).
Dit is ook nodig om kennis te neem van die feit dat die verskynsel van eweredigheid ’n algemene verskynsel in baie vakgebiede is, vanaf fisika tot die sosiale wetenskappe, soos uitgewys deur Philip Ball in sy boek Critical mass (Ball 2005). Eweredigheid soos hier beskryf, is dus nie verrassend nie.
Navorsers soos Vrey (1974:7) was van mening dat die agteruitgang van Karoodorpe grootliks aan die uit-migrasie van wit mense toegeskryf kan word. Die sukses van die groot dorpe relatief tot die klein dorpe kan egter nie slegs aan verskille in die getal wit mense relatief tot swart en/of bruin mense toegeskryf word nie (Figure 5 en 8), ’n saak wat meer navorsingsaandag benodig weens die algemene belangrikheid daarvan vir Suid-Afrika. Toerien en Seaman (2011:56; 2012a:46, 2012c) onderskei tussen twee breë tipes entrepreneurs in Suid-Afrikaanse dorpe: gewone (run-of-the-mill) en spesiale entrepreneurs. Eersgenoemde benut entrepreneuriese ruimtes wat deur plaaslike behoeftes en aanvraag begrens word, terwyl laasgenoemde behoeftes en aanvraag benut wat in omgewings buite die plaaslike bestaan en wesenlik dus plaaslik onbegrens is. Die sukses van die groter dorpe mag dalk ook aan die teenwoordigheid van relatief meer spesiale entrepreneurs te danke wees, soos wat vir Prins Albert in die Groot Karoo geld (Toerien 2012b:158).
Eweredigheid in plaaslike ekonomieë is nie bloot van totale bevolkingsyfers afhanklik nie. Hierdie ondersoek bewys dat daar ook eweredigheid bestaan tussen die getal mense gebaseer op ras (wit, swart of bruin mense) of herkoms (dorpsoorsprong of landelik) en die getal sakeondernemings van 12 Oos-Kaapse dorpe en dat dit oor bykans ’n eeu strek (Tabel 5). Dit noodsaak die gebruik van ’n afgeleide maatstaf, die afhanklikheidswaarde, om die ingewikkelde stand van sake te ontrafel. So ’n maatstaf is die getal persone waarmee die “gemiddelde sakeonderneming” van die Oos-Kaapse Karoodorpe van 1904 tot 2004 vereenselwig kan word (Figuur 2, 3, 4, 5 en 6).
Vanaf 1911 tot die begin van die 1960’s was die afhanklikheidswaardes van klein en groot dorpe naastenby dieselfde (Figuur 6). Daarna het dié waardes van die groot dorpe min of meer dieselfde gebly, maar dié van die kleiner dorpe het ingrypend vergroot (Figuur 6). Sakeondernemings in kleiner Oos-Kaapse Karoodorpe is tans afhanklik van meer mense wat moontlik oor minder besteebare fondse beskik. Dit dui daarop dat die gemiddelde inwoner van hierdie dorpe en hulle hinterlande al hoe armer word en minder geld het om te bestee (soos ook deur Nel en Hill 2008 uitgewys is).
Waarom het die groot Oos-Kaapse Karoodorpe Cradock, Graaff-Reinet, Middelburg en Somerset-Oos (Nel en Hill 2008) vinniger as die kleiner dorpe gegroei (Tabel 11)? Daar is drie moontlikhede om die verskynsel te verklaar: (i) ouer dorpe kon aanvanklik na hulle stigting op meer bates aanspraak maak as jonger dorpe; en/of (ii) landelike administratiewe sentra (drosdye) kon ’n voordeel bo ander dorpe verkry het uit die owerheidsteun wat dit ontvang het; en/of (iii) daar is ’n kritieke grootte waarna ’n dorp se groei ’n nuwe dinamika binnegaan. Toerien en Seaman (2012b), asook hierdie studie, het van hierdie vrae ondersoek.
Toerien en Seaman (2012b:142) het aangetoon dat ouer dorpe wel ’n voorsprong bo die jonger dorpe gekry het en dorpsouderdom het dus voordele ingehou. Hierdie ondersoek het getoon dat dit wel moontlik mag wees dat dorpe na ’n ouderdom van ongeveer 140 tot 150 jaar ’n nuwe groeidinamiek binnegaan (Figuur 12) wat aan bevolkingsgetalle en gevolglik markgroottes gekoppel mag wees (Figuur 13). Die mate waartoe die stellings korrek is, sal in die toekoms getoets word deur ’n reeks van die kleiner Oos-Kaapse Karoodorpe wat nou reeds daardie ouderdomsdrempel begin bereik (Tabel 9). Tog het ’n paar kleiner dorpe heelwat gegroei in die eeu tussen 1904 en 2004 (Tabel 11) en is die redes hiervoor nie ooglopend nie.
Drie van die groot dorpe (Cradock, Graaff-Reinet en Somerset-Oos) is voormalige drosdye (Fransen 2006:362). Middelburg is egter ook ’n groot dorp (Nel en Hill 2008), maar het as ’n kerkdorp begin (Fransen 2006:362) en nie as ’n drosdydorp nie. Dié dorp is maar net twee jaar ouer as Jansenville (Fransen 2006, 362), wat steeds ’n klein dorp is.
Middelburg is ’n oënskynlike teenstelling wat verklaar moet word. Die dorp se geskiedenis bied hier ’n moontlike antwoord. Die Britse weermag het in 1903 ná die Suid-Afrikaanse Oorlog (Anglo-Boereoorlog) ’n militêre basis en opleidingskamp by Grootfontein naby Middelburg gevestig (Rediff. com s.j.). Omtrent 7 000 troepe van die Third Manchester Regiment en 3 000 vroue en kinders was daar gevestig tot 1910, toe die basis aan die Suid-Afrikaanse regering oorgedra en die troepe onttrek is. Die basis het, solank dit bestaan het, noodwendig ’n groot finansiële inspuiting vir die dorp beteken, iets wat nie vir die kleiner dorpe soos Jansenville beskore was nie. Middelburg het dus ’n vroeë finansiële voordeel geniet waarop dit in later jare kon voortbou. Dit lyk of die voorgeskiedenis van drosdydorpe as administratiewe sentra, of spesiale omstandighede soos in die geval van Middelburg, wel ook later tot langtermyn ekonomiese voordele kon gelei het.
Is groot dorpe se verhouding met die landbousektor anders as dié van kleiner dorpe? Toerien en Seaman (2012c) vergelyk die BHP van die 12 dorpe wat ook in hierdie studie ondersoek is (Tabel 1) in verhouding tot die grootte van daardie dorpe se hinterlande. Hulle bevind dat die BHP van die groot dorpe en die kleiner dorpe statisties betekenisvol met distriksgroottes gekorreleer was, maar dat die regressiekoëffisiënt (BHP per hektaar) van die groot dorpe se regressievergelykings ingrypend hoër as die kleiner dorpe s’n is. Die groot dorpe het dus daarin geslaag om op bykomende maniere ekonomiese waarde toe te voeg en hulle BHP's beduidend te verhoog, wat tot ’n toename in inwoners en die getal sakeondernemings gelei het (Figuur 6 en 7).
Gerugte van groot skaliegasreserwes in die Karoo doen oor die afgelope paar jaar die ronde en gee tot ’n ernstige en warm debat aanleiding (De Witt 2011). Bruggemans (2012) meen dat die ekonomiese uitwerking van skaliegas op die Suid-Afrikaanse ekonomie uiteindelik selfs groter as dié van die totale Witwatersrandkompleks kan wees. Aan die ander kant is daar ernstige kommer oor die potensiële negatiewe uitwerking wat breking, wat nodig sal wees om die gasreserwes te ontgin indien dit wel bestaan, op die Karoo en sy inwoners sal hê (De Witt 2011; Esterhuyse, Kijko, Redelinghuys, Smit, Sokolic en Kemp 2012). ’n Deel van die antwoord hierop moet gesoek word in die moontlike uitwerking wat skaliegasontginning op nie net Suid-Afrikaners in die breë en/of Karooboere sal hê nie, maar uiteraard ook op die inwoners en sakeondernemings van die betrokke Karoodorpe.
Toerien en Seaman (2012c) gebruik ondersoeke na die dinamika van Karoodorpe se inwoners en sakeondernemings om sodanige impak te skets. Hierdie studie sluit daarby aan en wys daarop dat die basiese stelselmodel (Figuur 1) van Toerien en Seaman (2012c) reeds minstens ’n eeu lank in die Oos-Kaapse Karoo geld. Aan die hand van bogenoemde studies sal die uitwerking van die ontginning van skaliegas op die sakestrukture van Karoodorpe vasgestel kan word deur te kyk na die toename of afname in die vloei van geld na hierdie dorpe. Dit sal bepaal of mense na die Karoodorpe sal in- migreer of daaruit sal migreer; ook of die getal sakeondernemings sal toeneem of afneem. Die mens se vermoë om hierdie uitwerking te kan voorspel, is nou groter.4
Bibliografie
Abrams, J., J. Bliss en H. Gosnell. 2013. Reflexive gentrification of working lands in the American west: Contesting the “middle landscape”. Journal of Rural and Community Development, 8(3):144–58.
Aiken, L.S. en S.G. West. 1991. Multiple regression: Testing and interpreting interactions. Londen, Nieu-Delhi: Sage Publications.
Australian Bureau of Statistics. 2003. The wool industry looking back and forward. http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Previousproducts/1301.0Feature Article172003?opendocument&tabname=Summary&prodno=1301.0&issue=2003&num=&view (11 Maart 2013 geraadpleeg).
Ball, P. 2005. Critical mass: How one thing leads to another. Londen: Arrow Books.
Banach, J.A. 1969. The Cape Midlands: Its demography (1911–1960) and regional income (1954/55–1959/60). Grahamstad: Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing, Rhodes-Universiteit.
Beinhocker, E.D. 2006. The origin of wealth: Evolution, complexity, and the radical remaking of economics. Boston, MA: Harvard Business School Press.
Blumenfeld, J. 1971. The economic structure of the Cape Midlands and Karoo region: A sectoral and spatial survey. Grahamstad: Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing, Rhodes-Universiteit.
Braudel, F. 1979. Civilization and capitalism. 15th–18th Century. Volume 2. The wheels of commerce. Uit Frans vertaal deur S. Reynolds. Berkeley, CA: University of California Press.
Bruggemans, C. 2012. The precarious South African perch. Moneyweb Blog/soapbox. http://www.moneyweb.co.za/moneyweb-soapbox (18 Desember 2012 geraadpleeg).
Campbell, D.T. 1986. Rationality and utility from the standpoint of evolutionary biology. The Journal of Business, 59(4):S355–S364.
Carlaw, K.I. en R.G. Lipsey. 2012. Does history matter? Empirical analysis of evolutionary versus stationary equilibrium views of the economy. Journal of Evolutionary Economy, 22(4):735–66.
Clarke, K.R. en R.N. Gorley. 2006. PRIMER v6: User Manual/Tutorial. Plymouth: PRIMER-E Bpk.
Coleman, F.L. (red.). 1983. Economic history of South Africa. Pretoria: HAUM.
Cook, G. 1971. Survey of the Cape Midlands and Karoo regions: Towns of the Cape Midlands and Eastern Karoo. Grahamstad: Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing, Rhodes-Universiteit.
Davies, R.J. 1967. The South African urban hierarchy. Suid-Afrikaanse Geografiese Tydskrif, 49(1):9–19.
Davies, R.J. en G.P. Cook. 1968. Reappraisal of the South African urban hierarchy. Suid-Afrikaanse Geografiese Tydskrif, 50(2):116–32.
Davies, R.J. en B.S. Young. 1969. The economic structure of South African cities. Suid-Afrikaanse Geografiese Tydskrif, 51(1):19–37.
De Wit, M.J. 2011. The great shale debate in the Karoo. Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Wetenskap, 107(7/8):1–9.
Donaldson, R. en L. Marais (reds.). 2012. Small town geographies in Africa: Experiences from South Africa and elsewhere. New York, NY: Nova Science Publishers.
Esterhuyse, S., A. Kijko, N. Redelinghuys, A. Smit, F. Sokolic en M. Kemp. 2012. The development of an interactive vulnerability map to assess the potential environmental and socio-economic impacts of unconventional gas mining by means of hydraulic fracturing in South Africa. Ongepubliseerde referaat gelewer tydens die Tweede Karoo Ontwikkelingskonferensie, Beaufort-Wes, 14–17 Oktober.
Fransen, H. 2006. Old towns and villages of the Cape. Johannesburg, Kaapstad: Jonathan Ball Publishers.
Fujita, M., P. Krugman en A.J. Venables. 2005. The spatial economy: Cities, regions, and international trade. Cambridge, MA: MIT Press.
Hodgson, G.M. en T. Knudsen. 2006. Why we need a generalized Darwinism, and why generalized Darwinism is not enough. Journal of Economic Behavior and Organization, 61(1):1–19.
Hodgson, G.M. en T. Knudsen. 2010, Darwin’s conjecture: The search for general principles for social and economic evolution. Chicago: University of Chicago Press.
Hoogendoorn, G. en E. Nel. 2012. Exploring small town development dynamics in rural South Africa’s post-productivist landscapes. In Donaldson en Marais (red.) 2012.
Johnson, K. 2006. Demographic trends in rural and small town America. Durham, NH: Carsey Institute, University of New Hampshire.
Kasimo?lu, M. (red.). 2012. Visions for global tourism industry – creating and sustaining competitive strategies. Rijeka: Intech.
LeClus, C.F. 1974. Dienssentrums in die Sentraal-Karoo. Bloemfontein: Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing, Universiteit van die Vrystaat.
Marais, L. 2004. From small town to tourism Mecca: The Clarens fairy-tale. Bloemfontein: Sentrum vir Ontwikkelingsteun, Universiteit van die Vrystaat.
Nel, E.L. en T.R. Hill. 2008. Marginalisation and demographic change in the semi-arid Karoo, South Africa. Journal of Arid Environments, 72(12):2264–74.
Nel, E.L., T.R. Hill en D. Atkinson. 2007. South Africa’s Karoo: A study of economic marginalization and demographic change in South Africa’s semi-arid interior. Referaat gelewer by die Internasionale Geografiese Unie Konferensie, Kitami, Japan. http://www.apps.ufs.ac.za/dl/staff/0820670/cv.pdf (25 September 2012 geraadpleeg).
Nel, E.L., T.R. Hill, B. Taylor en D. Atkinson. s.j. Rural and urban dynamics in the Eastern Cape Karoo: A preliminary investigation over 100 Years. http://www.aridareas.co.za/images/local developers/rural and urban dynamics in the Eatern Cape Karoo.pdf (22 Desember 2012 geraadpleeg).
Nel, E.L., B. Taylor, T.R. Hill en D. Atkinson. 2011. Demographic and economic changes in small towns in South Africa’s Karoo: Looking from the inside out. Urban Forum 22(4):395–410
Rediff.com. s.j. Middelburg, Eastern Cape. http://pages.rediff.com/middelburg--eastern-cape/1499249 (11 Maart 2013 geraadpleeg).
Sandberg, M. 2007. The evolution of IT innovations in Swedish organizations: A Darwinian critique of “Lamarckian” institutional economics. Journal of Evolutionary Economics, 17(1):1–23.
South African Cities Network. 2012. Secondary cities in South Africa: The start of a conversation. Background report. March 2012.
Senge, P.M. 1990, The fifth discipline: The art & practice of the learning organization. New York, NY: Doubleday.
Senge, P.M., C. Roberts, R.B. Ross, B.J. Smith en A. Kleiner. 1994. The fifth discipline fieldbook: Strategies for building a learning organization. Londen: Nicholas Brealey Publishing.
Smit, P. 1973. Ontvolking van die wit platteland. Stellenbosch: Departement van Geografie, Universiteit Stellenbosch.
Tansley, A.G. 1935. The use and abuse of vegetational concepts and terms. Ecology, 16(3):284–307.
Toerien, D.F. 2012a. Enterprise proportionalities in the tourism sector of South African towns. In Kasimo?lu (red.) 2012.
—. 2012b. Prince Albert: A fourth economic bubble or sustainable development? In Donaldson en Marais (red.) 2012.
Toerien, D.F. en M.T. Seaman. 2010. The enterprise ecology of towns in the Karoo, South Africa. Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Wetenskap, 106(5/6):24–33.
—. 2011. Ecology, water and enterprise development in selected rural South African towns. Water SA, 37(1):47–56.
—. 2012a. Proportionality in enterprise development of South African towns. Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Wetenskap, 108(5/6):38–47.
—. 2012b. Regional order in the enterprise structures of selected Eastern Cape Midlands towns. Suid-Afrikaanse Geografiese Tydskrif, 94(2):137–51.
—. 2012c. Paradoxes, the tyranny of structures and enterprise development in South African towns. Ongepubliseerde referaat gelewer by die Towards Carnegie III Konferensie, Kaapstad, Universiteit Kaapstad, 3–7 September.
—. 2012d. Lessons from the Enterprise Dynamics of Towns of the mid-Karoo. Aangebied by die Karoo Ontwikkelingskonferensie, 15 en 16 Oktober 2012, Beaufort-Wes. http://www.karoofoundation.co.za/beaufortwest2012.html.
Van der Merwe, I.J. en A. Nel. 1975. Die stad en sy omgewing: ’n Studie in nedersettingsgeografie. Stellenbosch: Universiteitsuitgewers.
Vrey, W.J.H. 1974. ’n Demografiese sosiologiese studie van die wit bevolking in die Sentraal-Karoo. Bloemfontein: Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing, Universiteit van die Vrystaat.
Wessels J. 2010, Development of a small town regeneration strategy: Final report. Pretoria: ARS Progretti.
Wickins, P.L. 1983. Agriculture. In Coleman (red.) 1983.
Witt, U. 2008. What is specific about evolutionary economics? Journal of Evolutionary Economics, 18(5):547–75.
Eindnotas
1 Hierdie skrywers het toestemming gegee dat ek dié inligtingstel in meer besonderhede mag ontleed.
2 Toestemming is verkry om die inligtingstel te mag gebruik.
3 In hierdie en ander figure word desimale punte i.p.v. kommas gebruik. Die betrokke sagteware bied nie ’n opsie om desimale punte na kommas te verander nie, omdat dit kommas toelaat in die skryf van groot getalle, bv. 1,000,000, en desimale daarom nie óók met kommas geskryf kan word nie.
4 Finansiële navorsingsondersteuning deur die Sentrum vir Omgewingsbestuur en die Sentrum vir Ontwikkelingsteun van die Universiteit van die Vrystaat word met dank erken.