Litnet

Liefde, politieke broederskap en die verbintenisse van verwerking: Alan Paton se Cry, the beloved country1 Etienne Viviers, Departement Musiek, Universiteit Stellenbosch LitNet Akademies Jaargang 11(1) ISSN 1995-5928 Abstract Opsomming Artikel Klik hier om die artikel in PDF-formaat af te laai.

Opsomming

Enkele weke na die publikasie van Alan Paton se debuutroman Cry, the beloved country (hierna CTBC) in 1948 is Paton genader met versoeke om sy Suid-Afrikaanse storie in die buiteland aan te pas as ? musiekblyspel en ? rolprent. Hierdie artikel ondersoek biografiese, intellektuele en geskiedkundige koppelings tussen die oorspronklike roman en twee verbandhoudende verwerkings (adaptations) daarvan in die tydperk onmiddellik ná die roman se publikasie. Aandag word gegee aan die historiese en sosiale kontekste waarin CTBC as roman, musiekblyspel (Lost in the stars) en rolprent bekend geword het. Sodoende word daar gewys op onverwagte persoonlike verbintenisse tussen die internasionale rolspelers wat in die middel van die 20ste eeu besig was om in verskillende nasionale kontekste vir menseregte te stry. Daar word nie op die teoretiese diskoerse rondom verwerking (verwerkingsteorie) gefokus nie, omdat die artikel grootliks oor mense handel en hul intellektuele belangstellings en interpersoonlike verbintenisse op die voorgrond stel. Verwerkingsteorie sou meer van pas wees vir ’n artikel wat die werke in meer diepte bespreek; hierdie artikel plaas kwessies van strukturele ontleding en vergelyking van die werke op die agtergrond. In hierdie artikel word daarop gefokus om die rolprentverwerking van Cry, the beloved country se ontstaansgeskiedenis in te sluit by die ontstaansgeskiedenisse van die roman en die opera/musiekblyspel. Die drieluik wat in hierdie artikel opgestel word, word nie stelselmatig en vergelykend in terme van vorm en inhoud ontleed nie. Die aandag word eerder gevestig op die oorkoepelende geskiedenis van die drie werke en op die sosiale omgewing waarin hulle ontstaan het.

Trefwoorde: Alan Paton; Mary Benson; Maxwell Anderson; Kurt Weill; Zoltan Korda; Cry, the beloved country; Lost in the stars; Broadway; Society of Jews and Christians; broederskap; apartheid; liberalisme; kommunisme; Broadway; musiekblyspel; rolprent; verwerking
 

Abstract

Love, political brotherhood and the affiliations of adaptation: Alan Paton’s Cry, the beloved country

In July 1946 Alan Paton travelled to London where he attended a conference of an international ecumenical group called the Society of Jews and Christians. One of the speakers at that conference was the American theologian Reinhold Niebuhr. Niebuhr made an enormous impact on Paton. In fact, more than forty years later Paton remembered Niebuhr as the best speaker he had heard in his life:

He spoke for an hour without notes, and he had us in the hollow of his hand. One of his themes was the potential goodness of individual man, and the potential wickedness of collective man. An individual man could become a saint, but collective man was a tough proposition. (Time 1998)

These words are important when one considers that Paton heard Niebuhr speak more or less a month before beginning to write Cry, the beloved country (hereafter CTBC). CTBC was written during the final four months of 1946 while Paton, who normally worked as a prison warder, was on study leave in Europe and America to study prisons outside of South Africa. Paton wrote the novel by fits and starts in between daily visits to detention facilities in Norway, Sweden, the UK and the USA. As a result penal code is one of the strongest themes treated in CTBC.

During his American sojourn Paton stayed with people whom he met through connections in the Society of Jews and Christians (known in America as the Conference of Christians and Jews). While doing field work at the renowned penitentiaries of Preston School and Alcatraz he stayed with one such couple: Aubrey and Marigold Burns. By that time the composition of CTBC had been completed, and Paton gave the manuscript to the Burns couple to read. They were both moved by the story, and on Paton’s behalf they managed to persuade Maxwell Perkins, a distinguished editor for Scribner’s, to publish it.

CTBC was eventually published in New York on 1 February 1948. Within two weeks of publication Paton received and accepted two international offers to adapt his novel to other media – one from the American playwright Maxwell Anderson, and another from the British film producer Alexander Korda. This article discusses biographical, intellectual and historical links between the original novel and the two adaptations of it in the period immediately following its publication. There is an investigation of the historical and social contexts in which CTBC became famous as a novel, a work of musical theatre (Lost in the stars) and a motion picture. In doing this, unexpected connections come to the fore regarding international agitators for human rights during the middle of the 20th century.

This article does not focus on the theoretical discourses surrounding adaptation (adaptation theory), because the article is concerned mainly with people, thus placing their intellectual pursuits and interpersonal acquaintance in the foreground. Adaptation theory would be better suited to an article that discusses the works in more depth, while this article places issues of structural analysis and comparison in the background.

Maxwell Anderson first became aware of CTBC on a sea voyage between Southampton and New York in December 1947. Remarkably, Anderson’s first acquaintance with the novel took place two months before the date of its first publication. This article speculates that Anderson first heard about the novel from the Presbyterian minister Everett R. Clinchy, who was president of the Conference of Christians and Jews at that time, and not – as is usually stated – from Dorothy Hammerstein, the wife of the prominent librettist Oscar Hammerstein.

Maxwell Anderson and Kurt Weill created a Broadway musical called Lost in the stars (hereafter LITS) by using Paton’s story as a scaffold. They had been trying for more than a decade to realise some sort of musical work called LITS. Thus, in reworking Paton’s story for the stage, they used pre-existing material from (these) aborted work(s) and made it fit the mould of Paton’s story. Not surprisingly there were some liberties taken with Paton’s original conception of the story, liberties that left him dissatisfied with LITS as an adaptation. Most especially, there is an astrological metaphor employed in LITS (a recurring trope in many of Anderson’s plays) that depicts a godless world. This religious outlook made Paton very uncomfortable, because, thus imagined, the world has already been destroyed by the communistic authoritarianism of “collective man” (Niebuhr’s phrasing).

There is an irony in Paton’s vehement reaction to LITS since, as this article demonstrates, the historian Arnold Toynbee actually gave Anderson a conceptual framework for turning the CTBC story into anti-communistic propaganda. And whereas Paton was unhappy with LITS, he approved of the motion picture adaptation of CTBC, in spite of actual communists being involved in its creation. Unlike what Maxwell Anderson did with the musical version of CTBC, Alexander Korda made Paton an active participant in the CTBC movie’s realisation: Paton helped Zoltan Korda and John Howard Lawson with writing its screenplay. This article speculates that Paton was not necessarily aware of Lawson’s participation in the project – at that time Lawson (a communist) was notorious as one of the “Hollywood Ten”. Because of blacklisting by the House Committee Un-American Activities Lawson was forced to work anonymously and secretly as a writer of screenplays. Another blacklisted communist who worked on the movie was the actor Canada Lee.

Furthermore this article speculates that Mary Benson, an anti-apartheid activist and one-time lover of Paton’s, may also have been a co-writer of the CTBC movie’s screenplay. The love affair between Paton and Benson was short-lived and took place somewhere between August and October 1949. Benson even travelled to America to attend the world premiere performance of LITS with Paton. In this vein the article also argues that Paton was uncomfortable with LITS for reasons relating to his affair with Benson, and not just because it was an unfaithful adaptation of the novel.

By showing various biographical connections between role players who worked on or influenced CTBC the novel, LITS and CTBC the movie, this article shows how the aesthetic object can be changed ideologically through processes of adaptation. Each of the people focused on in this article was active in questioning authoritarianism in the wake of the Second World War. Because of the complexities of adaptation they managed, through the vehicle of CTBC, to question distinctive political and ideological forms of authoritarianism in a variety of ways. The most surprising observation is how their varied interpretations of the novel’s central message of brotherhood differ from one another, thus connecting and confusing the liberal, communistic and Christian creeds of brotherhood with one another.

Keywords: Alan Paton; Mary Benson; Maxwell Anderson; Kurt Weill; Zoltan Korda; Cry, the beloved country; Lost in the stars; Broadway; Society of Jews and Christians; brotherhood; apartheid; liberalism; communism; Broadway; musical; motion picture; adaptation

 

1. Inleiding

Alan Paton se roman Cry, the beloved country (hierna CTBC) is op 1 Februarie 1948 in New York gepubliseer. Paton het binne etlike weke ná die publikasie van CTBC twee internasionale versoeke ontvang om die boek vir ander media aan te pas. Die Britse rolprentmagnaat Alexander Korda wou die roman in ’n rolprent omskep, terwyl die Amerikaanse dramaturg Maxwell Anderson ’n musiekblyspel daarvan wou maak. As medewerker het Anderson vir Kurt Weill voorgestel (die komponis wat in Weimar bekendheid verwerf het met sy musiek vir Bertolt Brecht se Dreigroschenoper). Altwee projekte is uiteindelik voltooi.

In 1949 het Anderson en Weill ’n opera/musiekblyspel-hibried van die CTBC-storie in Broadway op die planke gebring, onder ’n ander titel, Lost in the stars (hierna LITS), en in 1951 het Alexander Korda se broer Zoltan ’n draaiboek in Suid-Afrika en Brittanje verfilm, met die oorspronklike titel. Hierdie artikel fokus op die ontstaan en onmiddellike ontvangsgeskiedenis van CTBC ten einde lig te werp op die sterk buitelandse bydraes tot en invloede op die verhaal. Die proselietemakery wat die roman geïnspireer het, was nie altyd op Suid-Afrika van toepassing nie en oorskry selfs die grense van (wit) Suid-Afrikaanse liberale politiek. Hierdie argument word benadruk deur verder ook te konsentreer op die twee intermediale verwerkings van CTBC wat binne drie jaar na die boek se eerste publikasie sou volg. Die twee verwerkings het addisionele blootstelling aan CTBC verleen in die tydperk waarin die roman se unieke literêre, politieke en sosiale “boodskap” grootliks nog deur Paton se eerste generasie lesers bepaal sou word. Disseminasie deur middel van ander media het Paton se idees wyer versprei en sy prominensie as morele wegaanwyser vergroot. Maar vanweë die onderhandelingsprosesse wat met verwerking gepaard gaan, is Paton se narratief en die temas wat daarin vervat is, ook by tye verdraai in die twee verwerkings. LITS sou, soos later sal blyk, vir Paton om verskeie persoonlike redes 'n ongemaklike en onbevredigende aanpassing van sy boek wees. Die narratief van hierdie artikel lewer verrassende gevolgtrekkings oor CTBC se politieke reputasie, omdat die twee verwerkings Paton se oorspronklike liberale uitsig verdraai het, onderskeidelik in antikommunistiese en kommunistiese propaganda.

In hierdie artikel word die belangrikste deelnemers in die skepping en ontvangs van die CTBC-drieluik ondersoek. Verder word ’n gewigtige biografiese tradisie belig deur daarop te wys hoe Paton se roman, deur die persoon van Mary Benson, die narratief van Suid-Afrika se struggle-geskiedenis help vorm het. Die bespreking oor die roman se inspirasie, ontstaan, ontvangs, interpretasie en verwerking illustreer ’n stel gebeure wat tot op hede betreklik onbekend gebly het, maar tog relevant is om tematiese interaksies tussen Suid-Afrikaanse en internasionale bevrydingspolitiek te verstaan. So lewer hierdie ontleding van CTBC se vormingsjare ook ’n bontspul dramatis personae op; ’n groep beroemde figure wat, op die oog af, nie noodwendig met mekaar verbind was nie.

Die dramatis personae van die artikel sluit onder andere in Paton self, die anti-apartheidsaktivis Mary Benson (? minnares van Paton), die Amerikaanse dramaturg Maxwell Anderson, die Duits-Amerikaanse komponis Kurt Weill, die Britse rolprentmagnaat Alexander Korda, sy broer Zoltan, Dorothy Hammerstein (die vrou van die liriekskrywer Oscar Hammerstein), die wêreldberoemde historikus Arnold Toynbee, die teoloog Reinhold Niebuhr, die rolprentsterre Canada Lee en Sidney Poitier, en die geswartlyste Hollywoodse draaiboekskrywer John Howard Lawson. Daar word ook sterk klem gelê op die betrokkenheid van die Society of Jews and Christians by die ontstaan en ontvangs van CTBC (boek en rolprent) en LITS (musiekblyspel). Die Society was ? internasionale ekumeniese groep wat kulturele verdraagsaamheid op grond van godsdienstige beginsels bevorder het. Uiteindelik word gevolgtrekkings gemaak oor die maniere waarop Paton se oorspronklike verhaal in CTBC (as roman en in die twee verwerkings daarvan) gebruik is om teenstrydige ideologiese en geloofsoortuigings omtrent die idee van broederskap aan ? internasionale gehoor oor te dra.

 

2. Profiel van Alan Paton: liberale ikoon

Die eerste publikasie van Alan Paton se debuutroman CTBC was, verrassend genoeg, in Amerika en nie in Suid-Afrika nie. Die boek se vrystelling deur Scribner’s was op 1 Februarie 1948 in New York (Alexander 1995:215). Ten spyte van die feit dat dit ? pre-apartheidsroman is (hierdie publikasiedatum was nagenoeg vier maande voor D.F. Malan se oorwinning in 1948 se algemene verkiesing), was CTBC deur die apartheidsjare heen ’n fokuspunt vir liberale protes teen apartheid binne en buite Suid-Afrika. Die woord apartheid kom nêrens in die roman voor nie. Desnieteenstaande het CTBC se internasionale topverkoperstatus veroorsaak dat dit die belangrikste boek geword het wat Suid-Afrikaanse rasseprobleme aan die wêreld bekend gestel het.² Post-1948 is Paton se stem gereken as een van die mees toonaangewende internasionale stemme teen apartheid; gevolglik is hy in die drie dekades ná die publikasie van CTBC veral in die Amerikaanse media beskou as die voorste literêre kenner van Suid-Afrikaanse kwessies (Cowling 2005:81).³

In toesprake voor uitgelese groepe, in artikels vir internasionale tydskrifte soos Time, en ook in die twee romans wat Paton ná CTBC geskryf het, was hy so knaend krities teenoor die post-1948 apartheidsregerings en hul apartheidsdoktrines dat dit inderdaad verstommend is dat daar geen verbod op hom binne Suid-Afrika geplaas is nie. Die geringste bedreiging van Paton se vryheid van beweging, of sy reg op die vrye publikasie van sy idees, het enorme kritiek teenoor die apartheidsregering in die buitelandse (veral Amerikaanse) media ontlok, soos in 1960 toe Paton se paspoort met sy terugkoms in Johannesburg gekonfiskeer is nadat hy in Amerika teen die Suid-Afrikaanse regering gepraat het (Alexander 1995:325). Ander kollegas in die letterkunde en die politiek is aan feller vervolging onderwerp, omdat hulle nie so beroemd soos hy was nie:

I remember particularly the dark days from 1963 and 1964 onwards, when so many members of the [Liberal] Party had been banned: Peter Brown, Elliot Mngadi, Christopher Tshabalala, John Aitchison, almost all the notable members. Alan himself would certainly have been banned if he hadn't been so eminent (his passport had been taken away). (Gardner 1988:20)⁴

Selfs Paton se aktiwiteite binne die leierskap van die Liberale Party tussen 1956 en 1968, wat hom in direkte opposisie met Afrikaner-nasionaliste soos H.F. Verwoerd en J.B. Vorster geplaas het, is toegelaat.⁵ Sy liberale opposisie teen apartheid het uitdrukking gevind tot sy dood in 1988 en hy is internasionaal erken as een van die mees invloedryke liberale stemme teen apartheid. Polities word Paton vandag nog so onthou, en sy status as liberale ikoon kan grootliks toegeskryf word aan CTBC wat, danksy die boek se suksesvolle Amerikaanse publikasie, ’n baie groter profiel aan die skrywer verleen het.

Indien daar wel ’n anti-apartheidsboodskap in Paton se roman versteek is, was dit ironies genoeg geskryf in reaksie op rassistiese wetgewing van die 1930’s (voor die erkende “apartheidsera”) wat J.B.M. Hertzog met sy premierskap geloods het. Die mees opspraakwekkende wetgewing van hierdie aard was die verwydering op 7 April 1936 van die sogenaamde Kaapse stemreg, wat tot op daardie stadium bruin Suid-Afrikaners op die Kaapprovinsie se kiesersrol toegelaat het (Paton 1965:231). Paton se maatskaplike werk, sy studentepolitiek en sy vriendskap met Jan Hofmeyr (minister van verskeie portefeuljes in die 1930’s en 1940’s) het hom deurlopend sensitief gemaak vir die verontmenslikende gevolge van rassistiese wetgewing. Die progressiewe Hofmeyr se invloed was so sterk op Paton dat die Gemenebes-uitgawes van CTBC aan hom opgedra is.⁶

Die boek se onmiddellike raamwerk is ’n era van die Suid-Afrikaanse geskiedenis wat oorskadu is deur die verhaal van swart bevryding. Omstrede etikettering soos “Nat”, “bloed-Sap”, “Smelter”, “joiner” en selfs “kakie” was nog lewendig in die (wit) volksmond, en verwysing na die “naturelle”-kwessie sou in enige gesprek oor apartheidsideale voorgekom het. Verder is CTBC deurvleg met temas van heropbou-en-ontwikkelingsprogramme (soos die Marshall-plan) wat op internasionale skaal toegepas is ná die Tweede Wêreldoorlog. Die roman speel af in die jare direk ná die oorlog, in min of meer dieselfde werklike tydsgreep waarin dit geskryf is, naamlik 1946.

 

3. Julie 1946 tot Februarie 1947: Alan Paton besoek buitelandse gevangenisse en skryf CTBC

CTBC is in die laaste vier maande van 1946 geskryf. Behalwe korreksies wat op die manuskrip se laaste proewe aangebring is, is die beroemde roman wat Suid-Afrika aan die wêreld bekendgestel het, ironies genoeg in die buiteland geskryf. Paton het 25 September met die skryf van CTBC in Trondheim begin en dit later daardie jaar in San Francisco (29 Desember) voltooi. “There is a lovely road that runs from Ixopo into the hills”, die bekende eerste sin van die boek, is reeds daardie eerste aand geskryf. Paton het sy oorspronklike kreatiewe ingewing in sy outobiografie onthou as die gesamentlike inspirasie van ’n lang dag se treinrit, gevolg deur ’n besoek aan Trondheim se katedraal om daar na die pragtige loodglasvensters te kyk (Paton 1980:267–8).

In hierdie stadium van sy lewe was Paton nog ’n onderwyser en maatskaplike werker. Teen 1946 was hy reeds ’n dekade lank ’n tronkbewaarder en sy besoek aan Europa is spesifiek in hierdie hoedanigheid afgelê.⁷ Paton was op nege maande studieverlof vir ’n besigtigingstoer van buitelandse gevangenispraktyke (Alexander 1995:187, 214).⁸ Sy belangstelling in strafregtelike maatreëls het uit sy aanstelling in 1934 by Diepkloof, ’n verbeteringskool vir jong swart misdadigers net buite Johannesburg, gespruit. Jan Hofmeyr, op daardie stadium die minister van onderwys, het Paton daar aangestel nadat die tronk se administrasie weggeneem is van die Departement van Justisie en aan die Departement van Onderwys oorhandig is.⁹

Dit blyk dat hierdie burokratiese aanpassing een van die min altruïstiese besluite was wat die kabinet en regering van die 1930’s oor die lot van swart mense sou maak. Hofmeyr het die administratiewe verandering aan die tronkbestuur in die parlement beskryf as ’n skuif wat in pas was met die moderne tendens om die rehabilitasie van jeugmisdadigers op opvoedkundige gronde te benader, eerder as net met strafmaatreëls (Hansard 1935:4500). Die humanitêre aspek van die skool se missie is eers in 1934, met Paton se aanstelling daar, aangepak. Tot op daardie stadium was Diepkloof beskou as een van die gruwelikste gevangenisse in Suid-Afrika (Alexander 1995:128). Hierdie korrektiewe instelling is ná die Eerste Wêreldoorlog in ’n nominale verbeteringskool verander (eksklusief vir swart seuns onder die ouderdom van 18 jaar), maar dit was nogtans ’n inrigting wat soos ’n tronk gefunksioneer het. Voor daardie rasgebaseerde hervorming was Diepkloof ’n algemene tronk, en in 1913 was selfs Mahatma Gandhi vir ’n kort tydjie ’n gevangene daar, nadat hy ’n protesoptog oor Natal se grens ter verdediging van Indiërs se menseregte binne die Unie gelei het.

Onder Paton se liberale toesig is Diepkloof omskep in ’n werklike verbeteringskool, toegespits op rehabilitasie en opvoeding. In die veertien jaar waartydens Paton by Diepkloof gewerk het, was daar soveel transformasie dat hy uiteindelik bekend geword het as die man wat die draadheinings om Diepkloof uitgegrawe het om blomme in die plek van die tralies te plant (Alexander 1995:217–9). CTBC is dus die produk van ’n skrywer wie se maatskaplike bewussyn reeds sterk en ondubbelsinnig op ander wyses as slegs ’n literêre een gemanifesteer het.

Die roman is met rukke en stote geskryf, tussen daaglikse studiebesoeke aan verskillende tronke in Noorweë, Swede, Engeland en die VSA. Hierdie werkswyse het merkbare vormprobleme tot gevolg gehad: die teks bestaan amper deurgaans uit klein grepe, bloot omdat Paton se ander werk vir hom op daardie stadium belangriker was. Daar is ook aantoonbare raakpunte tussen die skrywer se daaglikse verpligtinge en sy literêre verbeeldingswêreld: die maatskaplike gevolge van strafreg is een van die grootste temas wat in CTBC ondersoek word. (Absalom, een van die karakters in CTBC, word eers in ’n verbeteringskool net soos Paton s’n aangehou, daarna word hy ná sy moordaanval op Arthur Jarvis in ’n tronk aangehou, en ná sy skuldigbevinding aan moord ontvang hy die doodstraf.) Enkele dae voordat Paton die manuskrip voltooi het, was hy in San Francisco ’n besoeker aan twee van die mees berugte gevangenisse ter wêreld: Preston School en Alcatraz. Beide was ontstellende ervarings wat hy jare later as van die mees onthutsende tronkbesoeke van sy lewe beskryf het (Paton 1988:287, 289).

In San Francisco was Paton ’n gas aan huis van Aubrey en Marigold Burns, die eerste lesers van die voltooide manuskrip waaraan Paton toe drie maande lank geskryf het (Alexander 1995:208). Albei lesers is ontroer deur die teks en het selfs besluit om die handgeskrewe manuskrip oor te tik en om namens Paton (wat nog verder moes reis) ’n uitgewer te soek. Uiteindelik het Maxwell Perkins, ’n uitsonderlike redakteur by Scribner’s, die boek vir publikasie aanvaar nadat geen ander uitgewers op die ongewone Suid-Afrikaanse manuskrip gereageer het nie (Berg 1978:441).¹⁰

Met die nuus dat sy roman vir publikasie aanvaar is, het Paton die VSA vroeg in Februarie 1947 per vragskip verlaat en terug gereis na Suid-Afrika (Alexander 1995:213). In Suid-Afrika moes hy ’n jaar lank wag totdat Scribner’s die boek in New York gepubliseer het.

 

4. Julie tot Desember 1946: Alan Paton en die Society of Jews and Christians

Die Burns-egpaar was lede van ’n ekumeniese versoeningsorganisasie wat in die 1930’s gestig is met die oorspronklike doel om groeiende anti-Semitisme teen te staan (Alexander 1995:189). Hierdie groep was in die VSA bekend as die Conference of Christians and Jews (hierna die CCJ), en in Engeland en Suid-Afrika as die Society of Jews and Christians (hierna die SJC).¹¹ Paton se persoonlike reiskoste is gedeeltelik gedra deur ’n honorarium van die Britse SJC waarmee hy ’n vliegtuigkaartjie gekoop het om van Suid-Afrika na Londen te reis (Paton 1980:255). Sonder hulle bydrae sou CTBC waarskynlik slegs binne Suid-Afrika gepubliseer gewees het (indien hoegenaamd), en so sou die roman se uiteindelik internasionale aantrekkings- en trefkrag in ? groot mate ingeperk gewees het.¹² In Suid-Afrika was Paton ’n lid van Toc H¹³ (wat soortgelyke ideale van broederskap as die SJC voorgestaan het) en dit was in hierdie hoedanigheid dat hy in Julie 1946 die Suid-Afrikaanse verteenwoordiger by die SJC en CCJ se internasionale kongres in Londen en Oxford was (Alexander 1995:189–90).¹⁴

Nadat Paton tydens die kongres in Londen Reinhold Niebuhr se voordrag aangehoor het, het hy ’n lewenslange bewondering vir hierdie bekende Amerikaanse teoloog gekoester.¹⁵ [insetsel 6] Veertig jaar later, in die weke net voor sy afsterwe, het Paton in Time van 25 April 1988 vertel presies hoe groot die impak was wat Niebuhr met daardie toespraak op hom gemaak het:

The best speaker I heard in my life was Reinhold Niebuhr, the American theologian and philosopher. I first heard him at Friends’ House, London, in July 1946. He spoke for an hour without notes, and he had us in the hollow of his hand. One of his themes was the potential goodness of individual man, and the potential wickedness of collective man. An individual man could become a saint, but collective man was a tough proposition. [...] I had a special soft spot for him because he had said that Cry, the Beloved Country was the only Christian novel that he was ever able to read. [...] Niebuhr was for me one of the wisest men of our century, and a man after my own heart.

Hierdie woorde is veral belangrik wanneer onthou word dat Paton minder as ’n maand voordat hy aan CTBC begin skryf het, Niebuhr se toespraak aangehoor het. Niebuhr het uit die vuis gepraat; dus bestaan daar geen tikskrifkopie van sy toespraak nie. In drie briewe wat Niebuhr aan sy vrou, Ursula, geskryf het terwyl hy in Londen by die kongres was, het hy onder andere die politieke omstandighede in Griekeland, Turkye en Palestina bespreek, asook die regte van vroue binne die Anglikaanse Kerk (Niebuhr 1991:190–2).

Paton het heelwat mense by die kongres ontmoet en afgevaardigdes van die VSA het hom selfs genooi om hulle te kontak met sy uiteindelike besoek aan Amerika. Vyf maande later het hy een so ’n kollega op Oukersaand raakgeloop by ’n Kersfeespartytjie van die CCJ in San Francisco (Paton 1980:240). Volgens Paton se biograaf was die skrywer se eerste ontmoeting met die Burns-egpaar daardie aand aan huis van Sonia Davur, ’n kontakpersoon wat Paton vyf maande vantevore in Londen ontmoet het (Alexander 1995:206).¹⁶ ’n Ander bron vir hierdie eerste ontmoeting is ’n onderhoud wat A. Scott Berg met Aubrey Burns gevoer het vir sy biografie van CTBC se redakteur en uitgewer, Maxwell Perkins. Volgens Perkins was Paton se eerste ontmoeting met Burns ? week of twee vroeër, ongeveer in die middel van Desember 1946, toe ’n “beskeie man met ’n Britse aksent” in die CCJ se kantoor in San Francisco verskyn het waar Burns gewerk het (Berg 1978:441).

 

5. Desember 1947 tot Februarie 1948: Dorothy Hammerstein “lees” die ongepubliseerde manuskrip van Cry, the beloved country

Daar word beweer dat Maxwell Anderson se eerste bewuswording van CTBC in Desember 1947, op ’n skeepsreis tussen Southampton en New York, was (Shivers 1983:227). Hierdie bewering is merkwaardig wanneer onthou word dat Scribner’s die boek eers drie maande later, op 1 Februarie 1948, gepubliseer het. Anderson en sy vrou, Mab, was aan boord die skip Mauretania nadat hulle ’n toer in die voorafgaande herfsmaande deur Griekeland voltooi het. Hulle het die destruktiewe gevolge van die Tweede Wêreldoorlog eerstehands waargeneem en ook gesien hoe Griekeland na die oorlog verder bedreig is deur kommunistiese guerrilla-aanvalle wat uit Joego-Slawië en Albanië georkestreer is (Shivers 1983:226). Anderson was ontstel deur wat hy gesien het – veral omdat Griekeland so kort na die oorlog deur ’n tweede totalitarisme bedreig is. Hy het dit as ’n stryd tussen die lewe en die dood beskryf (Shivers 1983:227).¹⁷ In die lig van die Marshall-plan (wat Europa moes ophef na die oorlog) was dit nie ongewoon vir openbare figure soos Anderson om hulle by Europese opheffing te betrek nie.

Op die Mauretania het Anderson Dorothy en Oscar Hammerstein vir die eerste keer ontmoet, en saam met hulle en nog ’n paartjie, die prediker Everett Ross Clinchy en sy vrou, gekuier (Shivers 1983:229). Iewers tydens hulle skeepsreis het hierdie groep die toenemende spanning tussen die VSA en die Sowjetunie bespreek. Daardie spanning het die politieke omgewing in kleiner lande soos Griekeland op deurslaggewende maniere beïnvloed en daar was ook die moontlikheid dat ’n wapenresies tussen die twee supermoondhede kon ontstaan. Om een of ander rede het Dorothy Hammerstein vertel van ’n boek wat sy baie onlangs sou gelees het, ’n merkwaardige Suid-Afrikaanse verhaal waarin daar soortgelyke sosiale temas na vore gekom het (Shivers 1983:227). Dit was inderdaad CTBC waarvan sy gepraat het. Natuurlik sou die groepie moeilik oor hierdie boek kon praat sonder om ook swart menseregte te bespreek, wat op daardie stadium een van die belangrikste sosiale vraagstukke was wat die VSA met Suid-Afrika gemeen gehad het. Dorothy Hammerstein het moontlik selfs aan Clinchy vertel dat die roman se protagonis, net soos hy, in die bediening was. Clinchy was ’n Presbiteriaanse prediker, en teen 1946 ook reeds twintig jaar lank die president van die Amerikaanse CCJ (Avery 1977:301). Gevolglik word daar in hierdie artikel gespekuleer dat Anderson eers via die CCJ (waarvoor beide Aubrey Burns en Everett R. Clinchy gewerk het) van CTBC te hore gekom het en nie via Dorothy Hammerstein soos wat gewoonlik beweer word nie.

 

Dit is bekend dat Anderson op 1 Maart 1948 vir die eerste keer ’n eksemplaar van CTBC in die hande gekry het. Dit was ’n geskenk wat Dorothy Hammerstein aan hom oorhandig het tydens ’n onthaal by haar huis (Shivers 1983:227). Dus het Anderson toegang tot die teks van CTBC gehad presies ’n maand nadat Scribner’s dit op 1 Februarie gepubliseer het. Die vraag duik dan op: Waar het Dorothy Hammerstein so vroeg toegang tot die boek gekry? Sy sou dit in manuskrip- of in galeiproefformaat moes gelees het om in Desember 1947 op die Mauretania daarvan te kon praat. Die bestaande weergawes van navorsing oor hierdie skeepsreis (in biografieë oor Anderson en Weill) verskil in hul verklarings oor hoe en waar Dorothy Hammerstein CTBC so vroeg kon gelees het.¹⁸ Alhoewel Hammerstein die eerste keer vir Anderson ’n kopie van CTBC by haar huis gegee het, is dit vermoedelik nie sy wat op die Mauretania-skeepsreis vir Anderson en die ander reisigers die eerste maal daarvan vertel het nie. Everett Clinchy of sy vrou kon ook vooraf van die boek geweet het. Alhoewel Dorothy Hammerstein se man ’n bekende liriekeskrywer was vir wie dit moontlik sou gewees het om vir haar toegang tot boeke in galeiproefformaat te kon gee, was Clinchy president van die CCJ in die VSA. Aubrey Burns – een van die heel eerste lesers van CTBC – het vir die CCJ in San Francisco gewerk (Berg 1978:441). En die Burns-egpaar het nog verdere toegang tot die manuskrip gehad toe Marigold, met die hulp van vriendinne, verskeie kopieë daarvan getik het om aan uitgewers te stuur. Al het die Clinchys nie die boek gelees nie, kon hulle net so maklik soos Dorothy Hammerstein daarvan te hore gekom het. In ieder geval is daar bewyse in Anderson se dagboek dat hy reeds in die laaste dae van 1947 ’n musiekverwerking van Paton se roman met Weill bespreek het (Avery 1977:lxi).

 

6. Desember 1947 tot Maart 1948: Maxwell Anderson word deur die historikus Arnold Toynbee aangehits om hom uit te spreek teen kommunisme

Die gesprek op die skeepsreis is belangrik, omdat dit Anderson aangespoor het om proaktief te wees oor dit wat hy met sy besoek aan Griekeland beleef het. Soos Anderson se biograaf dit weergee, was daar erns en idealisme in die gesprek(ke) wat op die Mauretania oor wêreldprobleme gevoer is. Clinchy het voorgestel dat hy en die ander twee mans saam ’n projek moes aanpak met hul terugkeer in New York, iets waarvoor Anderson en Hammerstein se teaterwerk geskik sou wees. Die uiteindelike idee was om saam met ander dramaturge, regisseurs en belanghebbendes in die teaterwêreld oplossings vir sosiale probleme te soek. Die verhoog sou dus ’n preekstoel van demokrasie en broederskap word.¹⁹ Anderson het die verantwoordelikheid op sy skouers geneem om ontmoetings te reël waarby hierdie idees verder uitgewerk kon word. Met die eerste ontmoeting het die versameling weldoeners bestaan uit Anderson, Clinchy, Hammerstein, Robert Sherwood (dramaturg), Elmer Rice (dramaturg), Kurt Weill (komponis), Howard Dietz (liriek- en boekskrywer) en Elia Kazan (regisseur).²⁰

Een van Anderson se briewe verduidelik dat dié New Yorkse teatermanne met hulle eerste ontmoeting maniere bespreek het waarop die teater sou help om die mensdom te lei na een of ander vriendelike skikking wat sogenaamde distopiese “rampe” in die toekoms sou voorkom (Avery 1977:300). Anderson het ook die historikus Arnold Toynbee genooi om hulle toe te spreek. Op daardie stadium was Toynbee nog pas beroemd as die skrywer van A study of history, ’n eenman-poging tot ’n geskiedenis van die mensdom.²¹ Anderson het Toynbee se studie beskryf as die volledigste en slimste van alle pogings om ’n opname van mense en beskawing op hierdie planeet te maak (Shivers 1983:226). Daar kan tereg getwyfel word oor presies hoeveel van hierdie “volledige” poging Anderson gelees het.²² Toynbee was egter reeds ’n beroemde akademikus toe Anderson hom genader het, danksy die sensasionele reaksie op ’n profiel van hom wat in Maart 1947 in Time verskyn het. Time se onderhoud met hom was na aanleiding van Oxford University Press se bondiger eenvolume-verkorting van A study of history se bestaande ses volumes. Anderson het sy lof moontlik op hierdie volume gebaseer, maar moontlik ook net op die Time-profiel.²³

Time se voorbladartikel oor Toynbee, getiteld “Education: The challenge”, bespreek ’n “krisis” in die Westerse beskawing en stel Toynbee se bydraes tot die “teorie van geskiedenis” voor as die antwoord op die mensdom se probleme. Interessant genoeg word die krisis in Griekeland en ook Suid-Afrika se strewe na onafhanklikheid van die Britse Ryk in die eerste paragraaf genoem (Time 1947a). Daar is ook sprake van Amerikaanse imperialisme en ingryping as die enigste moontlike kampvegter wat die Christelike beskawing teen bedreigende magte sou kon red. ’n Maand later het Time ’n brief van die uitgewer gepubliseer waarin die volgende geskryf word: “In these days when Americans are called upon to make decisions of direct consequence to the whole world, they should understand something of the nature and course of civilization. TIME and Toynbee have helped to fill that need” (Time 1947b).

Anderson se instinktiewe reaksie teen kommunisme in Griekeland was soortgelyk, en sy eie roeping was om ’n Suid-Afrikaanse roman se idioom te manipuleer en te verdraai vir hierdie ideologiese stryd.

Dit is ironies dat die argument wat Toynbee aan Anderson en die versamelde teaterkenners voorgehou het, kommunistiese ondertone gehad het. Toynbee se onderwerp was broederskap: indien die teater enigiets wou doen om haat en oorlog in die moderne samelewing te bekamp, sou die verhoë van Broadway ’n belydenis van verdraagsaamheid moes verkondig (Avery 1977:300). Soos wat Anderson dit geïnterpreteer het, moes die teater ’n tempel van demokrasie word. Maar die soort teater wat Toynbee geskets het, was moralisties-didakties van aard, een van die trope of stylfigure van kommunistiese teatertradisies. Weill was daardie dag een van die toehoorders en was lank reeds geskool in didaktiese teaterstukke.²⁴ Anderson het duidelik nie hierdie ideologiese implikasies verstaan nie, en het gedink aan die Suid-Afrikaanse roman wat hy met die Hammersteins en Clinchys bespreek het as iets waarmee hy en Weill die wêreld kon probeer verander.

 

7. Maart tot ongeveer Junie 1948: Amerikaanse topverkoperstatus en bewonderaarspos

CTBC is onmiddellik na publikasie gunstig deur die kritici ontvang en was boonop ’n populêre treffer. Dit is steeds merkwaardig dat Amerikaanse lesers in so ’n mate meegevoer kon word deur die eksotiese verhaal van ’n Zoeloe-priester in Suid-Afrika. Vir die uitgewer was hierdie sukses onverwags en in die eerste weke was selfs Publishers’ Weekly nie eens bewus van die boek se bestaan nie (Alexander 1995:221). Hierdie gebrek aan verwagting het die lof van leserskringe en resensente des te meer verrassend gemaak. Charles Scribner het soos volg hieroor in ’n brief aan Paton geskryf:

Friends of mine who rarely read a book are enthralled by it. The Church (including R.C.s) are preaching about it – & capitalists & leftists embrace it equally. Its fame is spreading by word of mouth which is the only advertising that really counts. […] In my 35 years of publishing I have never known the like and if the book does not eventually sell into the hundreds of thousands I shall be equally at a loss. (Alexander 1995:221)

Daar is uiteindelik miljoene eksemplare van CTBC verkoop.²⁵ As die hooftronkbewaarder van Diepkloof was Paton waarskynlik oorweldig deur die publisiteit wat sy roman ontlok het. In ’n brief aan Jan Hofmeyr op 22 Februarie 1948 skryf hy van die skryftalent wat hy jare lank begrawe het ter wille van sy opvoedkundige werk en dat hy bly is oor die nuwe gevoel van waardigheid wat die roman se sukses hom gee (Alexander 2009:165).

Gedurende die jaar waarin Paton moes wag vir die publikasie van CTBC moes hy ook onsuksesvol wag op sy verwagte aanstelling as direkteur van tronke, iets wat uiteindelik nooit sou gebeur nie, omdat die Nasionale Party se oorwinning in Mei 1948 ’n nuwe ongenaakbare era vir die strafreg sou inlui. In dieselfde jaar nog sou H.F. Verwoerd, wat altyd krities teenoor Paton se hervormings by Diepkloof was, die minister in beheer van verbeteringskole word (Alexander 1995:219). Gelukkig het die tantieme vir CTBC Paton in staat gestel om aan die einde van Junie 1948 uit sy pos by Diepkloof te bedank en selfs om voltyds op te hou werk (Alexander 2009:177).

Paton het ook groot hoeveelhede bewonderaarspos by sy nuwe huis in Anerley aan die Suidkus van Natal ontvang en het nie geskroom om terug te skryf nie. Een jong bewonderaar was Mary Benson, ’n oud-Suid-Afrikaner wat uit Londen geskryf het om te vertel hoe baie sy CTBC waardeer het (Alexander 1995:244). Paton se boek, en die vriendskap wat hulle in hul briefwisseling aangeknoop het, sou haar uiteindelik inspireer om ’n groot bydrae tot Suid-Afrika se politieke geskiedenis te maak.

Paton en Benson se briefwisseling het in Mei 1948 begin, op die ouderdomme van 46 en 29 onderskeidelik. Paton het CTBC se topverkoperstatus met trots gedeel en gespog dat Princeton dit vir geskiedenis voorgeskryf het, Yale vir sosiologie en Bryn Mawr vir Engels (Benson 1989:48). Toe hy vertel dat Korda die boek wou verfilm, het Benson geantwoord dat sy Korda ontmoet het en tydens ’n dinee by Claridge’s langs hom gesit het. In daardie stadium was Benson werksaam in die rolprentbedryf as ’n sekretaresse vir David Lean, voorsitter van die British Film Academy.²⁶ Een van haar pligte was om nuwe romans te lees met die oog op moontlike ontwikkeling as rolprentprojekte (Benson 1989:47). So het sy CTBC gelees nog voordat die Gemenebes-uitgawe daarvan beskikbaar was. Ongelukkig vir Benson het Lean geen belangstelling in CTBC se verfilming gehad nie, omdat hy op soek was na ’n liefdesverhaal vir Ann Todd. Roberto Rosselini was haar eie voorkeur as regisseur van die CTBC-rolprent, maar die opsie was reeds aan Korda verkoop. Benson het aan Paton oor praktiese aspekte van die rolprentbedryf geskryf en verduidelik hoe Lean te werk gegaan het om Oliver Twist in ’n rolprent te omskep.

Op 7 Junie skryf Paton:

And how am I to ensure that any film company does what I think? Don’t you know that you sign away everything but life when you sign these contracts? But I did feel that I was safe with Korda, & I am sure, judging from the extravagant cablegram that I referred to above, that it is the plain simple story he wants; & that, after all, is the most important thing. (Alexander 2009:178)

Afgesien van hulle bespreking van films en letterkunde het Benson ook vertel van haar eie mismoedigheid: haar uiteindelike droom om self ’n regisseur of redakteur te word, is nie verwesenlik nie, en so ook haar hoop om te sien hoe die rolprentbedryf bydra om sosiale probleme te belig. Paton het op sy beurt gesukkel om met ’n tweede roman te begin en was ook gefrustreerd oor sy afsondering in Anerley van die wêreld waarin hy al hoe meer beroemd geword het.

 

8. Profiel van Mary Benson: banneling

Indien Mary Benson nie in 1966 vrywillig ’n banneling geword het nie, sou sy waarskynlik ’n hoër profiel in die Suid-Afrikaanse geskiedenis gehad het. Haar lewensambisie was om ’n verantwoordelike bydrae tot die samelewing te lewer. In haar soeke het sy dit vermag om van die belangrikste openbare figure in die Suid-Afrikaanse politieke geskiedenis van haar tyd as minnares, vriendin, assistent en aktivis te leer ken. Haar vriendskappe met Alan Paton, Michael Scott, Bram Fischer, Tshekedi Khama, Nelson Mandela en Albert Luthuli het haar op die voorpunt van die ontwikkeling van Suid-Afrikaanse weerstandspolitiek geplaas. Volgens alle aanduidings (Benson se outobiografie en resensies daarvan in 1990) was CTBC die deurslaggewende denkvormer in Benson se lewe wat haar aangespoor het om by die Suid-Afrikaanse politiek betrokke te raak.²⁷ As gevolg van hierdie Damaskus-oomblik het sy haar eerder as amanuensis, joernalis en skrywer geposisioneer in plaas daarvan om haar toe te spits op 'n loopbaan in die Britse rolprentbedryf.

In 1950 het Benson as sekretaresse vir die priester Michael Scott, wat met politieke aktivisme in Suidwes-Afrika (die huidige Namibië) besig was, begin werk (Yates en Chester 2006:119–20).²⁸ (Hierdie aanstelling het kort op die hakke van haar kennismaking en liefdesverhouding met Paton gevolg.) Scott het namens die Herero en Nama druk op die destydse Verenigde Volke-Organisasie, nou die Verenigde Nasies, uitgeoefen sodat Suidwes-Afrika nie by Suid-Afrika ingelyf moes word nie (Troup en Devenish 2000). In 1952 was Benson betrokke by die stigting van nog ’n drukgroep in Londen, die Afrika-kantoor, wat aan vryheidsleiers in Afrika ’n platform vir onderhandeling met koloniale magte gebied het. In 1957 was sy in Suid-Afrika werksaam om die Hoogverraad-verdedigingsfonds te organiseer, en dit was tydens hierdie tydperk dat sy die eerste keer met die oorgrote meerderheid van Suid-Afrika se struggle-ikone kennis gemaak het (Alexander 2009:462). Toe Albert Luthuli in 1960 die Nobel-prys vir vrede ontvang, het Benson as sy sekretaresse opgetree. Gevolglik is sy haar Suid-Afrikaanse paspoort ontneem (Troup en Devenish 2000).²⁹ Verder het sy onderhoude met Nelson Mandela en ander ANC-figure in politieke ballingskap gevoer. In 1963 en 1964 getuig Benson voor die Verenigde Volke-Organisasie se Komitee oor Apartheid om eerstehandse terugvoer oor politieke verwikkelinge soos die Rivonia-verhoor te gee. In 1966 is daar uiteindelik ’n verbod op Benson se bewegings en publikasie-aktiwiteite geplaas, met die gevolg dat sy die besluit geneem het om Suid-Afrika permanent te verlaat en haar as anti-apartheidsaktivis en skrywer in Londen te vestig.³⁰

 

9. Augustus tot Oktober 1949: Paton besoek Londen vir onderhandelings oor die CTBC-rolprent, werk aan die draaiboek, en ontmoet vir Mary Benson

In Augustus 1949 het Paton Londen toe gevlieg om Korda te ontmoet oor kwessies rakende die verfilming van CTBC. Ses weke later, in Oktober, het hy na New York vertrek om ’n bydrae te lewer tot die laaste repetisies van LITS, Anderson en Weill se gedoemde musiekverwerking van CTBC. In Londen het Paton die eerste keer vir Mary Benson ontmoet. Belangrike inligting in die narratief van hierdie tydperk in Paton se lewe (Augustus 1949 tot Februarie 1950) ontbreek, beide oor die onderneming met Alexander en Zoltan Korda om CTBC te verfilm en oor die vriendskap wat Paton met Benson aangeknoop het.

Die biografiese stilte oor die Korda-projek kan aan twee faktore toegeskryf word. Eerstens gee Alexander Korda se biograaf, Charles Drazin, byna geen aandag aan die projek in sy vertelling van Alexander Korda se loopbaan nie, moontlik omdat sy jonger broer, Zoltan, dit uiteindelik beheer het. Die ander ooglopende rede vir die stilte is dat die man wat Paton moes help om die roman in ’n draaiboek te omskep, dit in die geheim moes doen: John Howard Lawson was een van die berugte “Hollywood Ten” en is in Amerika deur Joseph McCarthy se House Committee Un-American Activities geswartlys.³¹ Omdat Lawson geweier het om kommuniste in Hollywood te verraai moes hy uiteindelik werk in Engeland soek en het hy dikwels anoniem aan projekte soos die CTBC-draaiboek gewerk (Coan 2003:47, 55). Lawson het die CTBC-rolprent vlugtig in sy boek Film: The creative process bespreek deur dit te vergelyk met ’n dokumentêre film wat oor Suid-Afrikaanse rassekonflik handel, naamlik Lionel Rogosin se Come back, Africa (Lawson 1967:261). Maar selfs in hierdie boek het Lawson nie sy deelname aan die draaiboek genoem nie.³² Dit is vandag moeilik om te bepaal of Paton bewus was van hierdie tweede persoon wat saam met hom aan die draaiboek geskryf het: nóg Paton (in sy outobiografie) nóg Alexander (sy biograaf) noem ooit vir Lawson. ’n Moontlike verdere verduideliking vir hierdie lakune is die stilte oor die Paton-Benson-verhouding wat terselfdertyd geblom het. Stilte oor Lawson was moontlik ’n onbedoelde gevolg van stilte oor Benson.

Alhoewel Benson ’n hele hoofstuk aan haar lewenslange vriendskap met Paton wy, verswyg sy die feit dat hulle in 1949 minnaars was (Benson 1989:47–56). Haar lewensverhaal bevat selfs ’n eggo van CTBC se naam: die titel van haar outobiografie is naamlik A far cry. Paton noem nie eens vir Benson in die twee volumes van sy outobiografie nie. Dit is te danke aan Peter Alexander, Paton se biograaf, dat ons vandag van Paton en Benson se seksuele verhouding weet, al bly die spesifieke gegewens daarvan steeds vaag (Alexander 1995:246).³³

Volgens Benson se outobiografie het hulle mekaar reeds die eerste aand met Paton se aankoms in Londen ontmoet en het hulle tot middernag saam gekuier. Die volgende middag het hulle weer ontmoet, ’n maaltyd gedeel, Tate Gallery besoek, weer saam geëet, en die bioskoop besoek om Alexander Korda se nuwe treffer, The third man, te sien.³⁴ Benson ontwyk die vraag na die verdere ontwikkeling van die verhouding deur oor te skakel na ’n baie onduidelike tydlyn:

In those October days we discussed his ideas for novels. One theme had Christ coming to Johannesburg, but for that he would have to undergo an “experience”, as he had done before writing Cry, the beloved country. Another was about a young policeman obsessed by desire for a black woman. (Benson 1989:54)

Presies wat was hierdie “ervaring” wat Paton moes ondergaan om ’n nuwe roman te begin skryf? Ons weet reeds van Paton dat die treinrit en loodglasvensters in Trondheim hom geïnspireer het om te begin skryf aan CTBC. Paton se biograaf wys op die narratiewe voorkoms in CTBC van een van Paton se swakhede, naamlik prostitute. Aan die begin van die roman is ’n prostituut die katalisator vir die handeling wanneer Stephen Kumalo uit die Natalse platteland na Johannesburg vertrek om sy suster Gertrude, ’n prostituut, op te spoor. Een spekulatiewe gevolgtrekking (en Paton se biograaf maak ’n toespeling daarop) is dat Paton self ook op soek was na ’n prostituut (Alexander 1995:195).³⁵ Paton het immers later in sy lewe erken dat sy skryfwerk aan CTBC hom weggehou het uit die rooiligdistrikte van ander lande (Alexander 1995:196). Die vraag ontstaan dus of die liefdesverhouding tussen Paton en Benson ’n doelbewuste poging tot so ’n literêr-inspirerende “ervaring” verteenwoordig.

 

10. Oktober 1949 tot Februarie 1950: Lost in America

Paton en Benson se kortstondige verhouding het voorlopig geëindig toe hy in die tweede week van Oktober 1949 Londen verlaat het om die twee skeppers van LITS te besoek. Op 11 Oktober land hy in New York by Idlewild waar Maxwell Anderson gewag het om hom te ontmoet (Avery 1997:lxiii). Die twee mans het onmiddellik na die teaterdistrik vertrek, sodat Paton later daardie aand een van die repetisies vir LITS kon bywoon.³⁶ Anderson was nuuskierig oor Paton se reaksie op die musiektragedie wat hy en Weill uit Paton se boek ontgin het. Die blote feit dat die verwerking ’n ander titel as die roman gehad het, was ’n slegte voorteken. Vier dekades later het Paton daardie aand só in sy outobiografie onthou:

It was an unnerving and at times painful experience. It was my story indeed, but the idiom was strange, except for those parts which reproduced the actual language of the book. I kept on telling myself that the making of a book and the making of a play were two separate creative acts. (Paton 1988:20)

Nietemin, toe die skeppers van LITS aan die einde van die repetisie sy mening vra, kon Paton slegs sê dat die hele ervaring verwarrend en vreemd was (Paton 1988:21). Hierdie reaksie het sy toekomstige verhouding met Anderson versuur: “Of the strength and beauty of his script, I had not said one word. I was a failure.” Dit was ook nie so maklik om Anderson te vermy nie – die Anderson-gesin het in die maand voor LITS se eerste vertoning in die Dorset Hotel (West 54th Ave 300) gewoon, en Paton was vir amper ’n maand saam met hulle daar. Gelukkig was daar afleidings: beide die New York Herald Tribune en Time-Life het gala-noenmaaltye ter ere van Paton aangebied en Pandit Nehru (die eerste minister van Indië) het hom ook in sy private hoedanigheid ontmoet om die lot van Suid-Afrika se Indiër-bevolking te bespreek (Alexander 1995:250).

Verder blyk dit dat Paton die verhouding met Benson in New York voortgesit het. LITS se eerste opvoering was op 30 Oktober 1949, by die Music Box Teater in Broadway (Sanders 1980:380). Alhoewel Paton ongelukkig was oor die resultaat van Anderson en Weill se werk, het hy nogtans die vertoning bygewoon. Benson was sy metgesel daardie aand: “I wept as I’d wept while reading the novel” (Benson 1989:54). Haar reaksie was nie uniek nie, en al het Paton die werk self verafsku, het hy ook gesien watter indruk dit op ander gemaak het. “It was an outstanding success. People wept and shouted and clapped” (Paton 1988:23).

Paton se biograaf skryf verkeerdelik dat beide Dorrie Paton (Paton se vrou) en Mary Benson teenwoordig was by die eerste uitvoering van LITS, en hy spekuleer dat dit ongemaklikheid kon veroorsaak het (Alexander 1995:251). Maar die biograaf fouteer in sy weergawe van die aand, omdat hy op dieselfde bladsy vertel hoe Dorrie Paton eers die week daarna in Londen geland het. In werklikheid was sy nog in Suid-Afrika op 30 Oktober, want Paton het op 5 November terug Londen toe gevlieg om sy vrou daar te ontmoet. Hulle het ’n paar dae in Londen gekuier en toe na New York teruggekeer om uiteindelik saam na twee latere opvoerings van LITS te kyk (Paton 1988:24). Ons weet dus van minstens vier vertonings van LITS wat Paton bygewoon het (’n repetisie, die eerste opvoering saam met Benson en twee saam met Dorrie).

Daar is amper geen inligting oor hierdie moontlike hervatting van die Paton-Benson-liefdesverhouding nie. Paton verswyg dit heeltemal, terwyl sy biograaf slegs noem dat dit “voorkom” of die verhouding weer hervat is (Alexander 1995:250). Benson gly op haar beurt weer baie vinnig en vaag oor hierdie gebeure:

Alan set off for America, where he was fêted. In years to come, he would grow accustomed to being a celebrity, but then it was a fabulous experience for this unsophisticated man, especially after long months in a remote coastal village, struggling to prove that he was, indeed, a novelist. With innocent gusto, he continued to share the nuggets of praise when we met again in New York. (Benson 1989:54)

Wanneer ons die drie bestaande weergawes van die liefdesverhouding met mekaar vergelyk, besef ons tog dat Benson en Paton behoorlik van mekaar afskeid geneem het eers toe hy teruggevlieg het na Londen toe om Dorrie te gaan haal en terug te bring na die VSA. Dit was ongeveer tien weke nadat Benson hom die eerste keer in Londen ontmoet het.

Paton en Dorrie het twee weke saam deurgebring, in Londen, New York en San Francisco. Paton se biograaf spekuleer dat Paton moontlik vir Dorrie vertel het van sy verhouding met Benson (Alexander 1995:250). Albei die Patons se briewe uit hierdie tydperk is vernietig. Indien Dorrie wel geweet het van Benson, dui die volgende woorde van Paton op moontlike vergifnis:

I flew to London on the day before Dorrie was due from Johannesburg, and for some reason was late at the airport to meet her. I was remorseful but she was radiant, and in her demure way dressed as smart as smart could be. We took a taxi back to the flat that Zoltan had got for us in St. James’s Street, and made love to each other, wordlessly. (Paton 1988:24)

Tydens hierdie verblyf het Paton ?1 000 wat die Londense Sunday Times aan hom toegeken het vir CTBC in ontvangs geneem (Alexander 1995:250). Sy medewenners was Winston Churchill vir The gathering storm en Frederick Spencer Chapman vir The jungle is neutral.

In New York het Paton en Dorrie twee vertonings van LITS bygewoon en dit geniet, behalwe dat Paton die tonele waarin die geloofsboodskap van CTBC verdraai word, verafsku het (Alexander 2009:212).³⁷ Dorrie is op 19 November terug na Suid-Afrika, hierdie keer via New York, terwyl Paton die volgende dag vir twee maande Lane’s Flat toe vertrek het om daar alleen in ’n hut te woon met die doel om sy tweede roman te skryf (Alexander 1995:252).

Daar was drie moontlike storielyne: een van ’n wit polisieman wat verlang na omgang met ’n swart vrou, ’n tweede wat sou handel oor Piet Retief en die Groot Trek, en ’n derde waarin Christus Johannesburg toe sou kom (Alexander 1995:253). Sy pogings om ’n nuwe roman te skryf, was egter geheel en al onsuksesvol. Benson was by vriende in Pennsilvanië en daar was van beide kante af pogings om in Lane’s Flat weer by mekaar aan te sluit, maar hulle het daarteen besluit (Alexander 1995:253; 2009:212).

Op 22 November het Paton ’n pragtige brief aan Benson geskryf waarin dit voorkom of hy haar troos en aanmoedig met lewensbesluite:

Well I’m sorry that you are still afraid for the future. But I’m sure that you are right, if you think of going back to SA, to return to England first.³⁸ When I think over your situation, I feel sure that your inability to reach a decision is because you feel that you are shutting a door on life that you fear will never open again [...] you fear that you will be closing the door on marriage, love, children, home, security, & so forth. (Alexander 2009:211)

Weer eens is Zoltan Korda ter sprake:

I don’t think there’s any need for you to say anything to Korda yet awhile. But if you find that in the end you are just not anxious or desirous enough to finish the script, I think you could let me know & I could inform him. In regard to your plan to go to SA with Korda if he will let you, you must do what you wish. And if this disappoints you, I must say that I think it would be presumptuous for me to approve or disapprove. I cannot help feeling that you are facing a real crisis in your life. (Alexander 2009:211)

Dit is merkwaardig om te lees dat Paton vir Benson skryf omtrent ’n onvoltooide draaiboek, en dit kom voor of sy moontlik die derde (en tot dusver nog steeds onerkende) draaiboekskrywer van die CTBC-rolprent was. Paton praat immers hier bo van die CTBC-rolprent se draaiboek: waarvoor Paton self deur die jare heen krediet as medewerker ontvang het, en later van tyd John Howard Lawson ook.

 

11. Die estetika van verwerking 1: die evolusie van ’n musiekblyspel

Anderson en Weill het vir langer as ’n dekade geskaaf aan verhoogstukke wat tematiese materiaal van LITS bevat. Vreemd genoeg beteken dit dat die musiekverwerking van CTBC reeds lank voor die oorspronklike roman gekonsipieer is. ’n Vroeë ongepubliseerde weergawe van LITS is dié van 1939: ’n verwerking van Harry Stillwell Edwards se novelle Eneas africanus met ’n invoeging van die Odusseus-mite en met ’n nuwe titel, Ulysses africanus (Sanders 1980:285). Hierdie projek is deur Weill ontwikkel in ’n toneelstuk met twee bedrywe en ’n raamwerk vir musiek, insluitende die temaliedjie “Lost out here in the stars” (Zychowicz 1994:78–9). Daar was verskeie pogings om dié projek te verwesenlik en in Julie 1947 het Anderson en Weill selfs gewerk aan planne vir ’n ruimteskip-musiekblyspel, waarvoor LITS natuurlik ’n puik titel sou gewees het (Sanders 1980:375, Zychowicz 1994:85). Die Odusseus-onderwerp was steeds teenwoordig: ’n reis wat verskuif het van Eneas africanus se milieu in die VSA se suidelike state na die buitenste ruim.³⁹ Anderson sou die Odusseus-reis ook in Paton se roman raaklees en ontgin. Met die hulp van CTBC se topverkoperprofiel kon die dekade oue LITS-projek uiteindelik voltrek word.

 

 

Die voltooiing van LITS is ook gekortwiek deur korttermyn geldelike probleme. Vanweë verskeie onkonvensionele aspekte was LITS so ver buite die generiese raamwerk van ’n stereotiepe 1950’s-musiekblyspel dat dit uiteindelik vir die werk se twee skeppers bitter moeilik was om die nodige finansiële borge daarvoor te bekom. Anderson en Weill moes $10 500 van hul eie geld belê om die produksiekoste van LITS se debuutlopie te finansier (Hirsch 2002:314). Hierdie begrotingsprobleme het onmiddellike gevolge gehad vir die verwesenliking van die projek, omdat sowel mannekrag as repetisietyd beperk sou wees (Hirsch 2002:315).

Rouben Mamoulian was die regisseur vir die oorspronklike produksie van LITS. Hy is in die middel van April 1949 gevra om deel te neem (Sanders 1980:377). Die regisseurs van verhoogstukke se debuutproduksies het ’n wesenlike invloed op die werke se uiteindelike gepubliseerde vorm, en só is Mamoulian effektief ’n medeskrywer van LITS (Hirsch 2002:304). Hy was ’n veteraan van beide Broadway en Hollywood en het die nodige ervaring gehad het om ’n dekade oue werk suksesvol op die planke te bring. Tog was die uiteindelike gevoel dat hy te diktatoriaal in sy benadering tot LITS was (Hirsch 2002:312, Sanders 1980:380). Anderson se dogter, Hesper, wat teenwoordig was by die laaste repetisies van LITS, het sy estetiese konsep van die werk gekritiseer: volgens haar het Mamoulian nie begrip gehad vir die stuk se vermenging van poësie en werklikheid nie, en het hy dit te gestileerd gerealiseer.

Weill het logistieke probleme met sy musikante ervaar (Hirsch 2002:312–3). Eerstens kon hy nie die dienste van sy voorkeurdirigent, Maurice Abravanel, bekom nie. Verder het hy ook vasgesit met die Broadway-orkesmusikante se unie, omdat hy net geld gehad het om twaalf orkesmusikante aan te stel en dít uiters ongewoon was. Hierdie onnodige spanning het ’n negatiewe impak op Weill se gesondheid gehad, juis nadat hy vroeër in die jaar ineengestort het met ’n beroerte-aanval (Taylor 1991:325). Weill was besig om saam met Alan Jay Lerner tennis te speel en het na die aanval geweier om ’n dokter te spreek en selfs ook geweier om sy vrou en onmiddellike vriendekring daarvan te vertel.

LITS se eerste vertoning het op 30 Oktober 1949 by die Music Box Theater in Broadway plaasgevind. Dié teater (wat steeds bestaan) was blykbaar ’n swak keuse vir ’n lokaal, omdat daar net ’n beperkte aantal sitplekke is, wat noodwendig die opbrengs van kaartjieverkope beperk het (Sanders 1980:391). Teen Februarie 1950 was die kaartjieverkope so min dat die produksie teen ’n verlies moes voortgaan. Dit is in Mei 1950 gestaak, na ongeveer 280 vertonings (Taylor 1991:327).

Intussen het Weill aan die orkestrasie vir klankopnames van LITS se oorspronklike geselskap gewerk en ook aan televisieopnames van ’n ander werk, Down in the valley (Hirsch 2002:319). Sy gesondheid het in Februarie 1950 verswak en op 16 Maart het hy ernstige hartpyne ervaar. Hy is drie dae later in ‘n hospitaal opgeneem en sy verslegtende toestand is van binne ’n suurstoftent gemonitor (Taylor 1991:329). Op 3 April is Weill oorlede aan ’n serebrale embolisme. Vier notebalke met musiek en teks uit LITS verskyn op sy grafsteen.

 

12. Die estetika van verwerking 2: Die evolusie van ’n rolprent

Voordat die skedule vir die rolprentopname kon afskop, moes Paton en sy medeskrywer(s) eers die draaiboek voltooi. Daarom het Paton op 21 Januarie 1950 die hut in Lane’s Flat verlaat en op 7 Februarie via Los Angeles na New York teruggekeer (Alexander 1995:259).⁴⁰ Daar het hy vir Anderson gekontak, maar is meegedeel dat die skepper van LITS te “besig” is om hom te ontmoet (Alexander 1995:260). Nietemin was daar ander geleenthede waarby hy met groot eerbetoon onthaal is, soos ’n skemerkelkparty wat Scribner’s ter ere van Paton en John Steinbeck aangebied het.

Op 25 Februarie het Paton na Londen vertrek en amper ’n maand daar gebly om die draaiboek van die CTBC-rolprent saam met Zoltan Korda en medeskrywer(s) te voltooi. ’n Merkwaardige eer het Paton te beurt geval toe hy gevra is om op 5 Maart in die Sint Paulus-katedraal te preek; hy was op daardie stadium nog net die tweede ledeprediker wat gevra is om dit te doen (Alexander 1995:261). Paton was daar op uitnodiging van John Collins, toe nog nuut aangestel as die domheer van die Sint Paulus-katedraal (Yates en Chester 2006:120). Collins was ? leser van CTBC wat, soos Benson, in so ? mate deur Paton se roman geraak is dat hy sy loopbaan as Christelike aktivis daaraan toegewy het om apartheid teen te staan.⁴¹

Paton se vriendskap met Benson is in Londen hervat, maar alle getuienis dui daarop dat die verhouding nie meer seksueel was nie.⁴² Benson het gehelp om Paton se toesprake, preke en die draaiboek van CTBC te tik (Alexander 1995:261, Coan 2003:48). Paton is op 20 Maart terug na Suid-Afrika en Zoltan Korda het hom die volgende maand in Johannesburg ontmoet om finale aanpassings aan die draaiboek te maak.

Die verfilming van CTBC het stukrag verkry deur ’n merkwaardige rolbesetting. Sydney Poitier het die Msimangu-karakter vertolk, en Canada Lee (’n voormalige bokser en ’n kommunis wat in Hollywood geswartlys was) die hoofrol van Stephen Kumalo (Coan 2003:47-8). Poitier het toevallig die moontlikheid van ’n rol in LITS van die hand gewys vir ander werk en het nou kans gekry om die verhaal in ’n tweede aanpassing te help vertolk (Keyser en Ruszkowski 1980:24).

Swart Suid-Afrikaanse akteurs is slegs by van die kleiner rolle betrek, ná oudisies wat Zoltan Korda self in Durban, Pietermaritzburg, Fort Hare en Johannesburg waargeneem het. Dit was reeds moeilik om swart gaskunstenaars in Suid-Afrika te onthaal en die Korda-span moes uitsonderlike moeite doen om verblyf vir hierdie sterre te verkry, veral in Ixopo, wat ’n belangrike plek in die boek se verfilming was. So moes spesiale vergunning van die plaaslike hotel verkry word om Vivien Clinton, een van die akteurs, “in ’n karavaan op die hotelperseel te akkommodeer en van die tafel af kos te gee” (Paton 1988:42). Poitier kon ’n Suid-Afrikaanse visum ontvang slegs vanweë ? kontrak wat genoem het dat hy Korda se bediende (“indentured servant”) was (Keyser en Ruszkowski 1980:24). Poitier was ongelukkig oor die vereiste dat hy sy vryheid moes wegteken, maar het steeds die rol aanvaar: “[CTBC] gave me the chance to say some things about apartheid that needed saying. [...] Sure, it was a humiliation to have to indenture myself, but sometimes you have to take a punch to land a harder one” (Keyser en Ruszkowski 1980:24).

Poitier se ondervinding in Suid-Afrika was deurslaggewend vir sy eie ontwikkeling as ’n aktivis. CTBC was sy tweede rolprent, maar die werk se impak was so groot dat Poitier selfs ’n hoofstuk van sy outobiografie, This life, daarna vernoem het (Lewis 2002:1).

Die historiese narratief van die CTBC-rolprent fokus noodwendig grotendeels op kwessies van (swart) menseregte, net soos in die roman. As ’n voorbeeld was die inwoners van Nokweja (die ligging vir Ndotsheni van die roman) in 1950 gereken onder die min swart Suid-Afrikaners wat ooit deel gehad het aan die maak van ’n rolprent (Coan 2003:51, Paton 1988:43). Koerante in Natal was aan die gons oor die buitensporige betaling van swart akteurs (Coan 2003:47–51). Verder het Korda en sy span ná die opname aan liefdadigheidswerk deelgeneem, soos om komberse, kos, klere en lekkergoed aan die inwoners van Ixopo te oorhandig en ook deur te onderneem om die klein kerkie wat in die rolprent verfilm is te restoureer (Coan 2003:53). Die opbrengs van CTBC se eerste vertoning wêreldwyd is aan ’n tuberkuloseprojek onder die administrasie van Toc H, waarby Paton betrokke was, geskenk (Paton 1988:53).

Die maak van die rolprent het in Mei 1950 in Carisbrooke naby Ixopo begin, en die belangrikste fotografie is laat September of vroeg Oktober met die skiet van die laaste Suid-Afrikaanse tonele in Johannesburg voltooi (Coan 2003:54). Die rolprentskedule is grootliks sonder voorval afgehandel, alhoewel Korda soms moeilike onderhandelings met die werkersunie gehad het. Met tye was hy in ’n tweestryd: sy perfeksionisme as regisseur was dikwels in konflik met sy respek vir die regte van werkers.⁴³ Die feit dat Korda twee hoëprofielfigure wat in Hollywood geswartlys was, in sleutelrolle van CTBC aangestel het – Lawson as medeskrywer en Lee as protagonis – was tekenend van die ideologiese konteks. Al was Korda nie ’n kommunis nie (die beperkte biografiese inligting oor hom suggereer dat hy nie was nie), was dit steeds moedig van hom om ’n geswartlyste akteur en skrywer aan te stel.⁴⁴ Lawson kon nog anoniem skryf, maar Lee was as die hoofkarakter in die rolprent sigbaar. Die stryd om swart menseregte was nie net in Suid-Afrika as kommunistiese opstokery gebrandmerk nie, maar ook in die Amerikaanse rolprentbedryf. Al was Korda in Londen self veilig teen vervolging, moes hy rekening daarmee hou dat sy films, CTBC inkluis, uiteindelik ’n internasionale gehoor moes lok. Sy waagmoed met CTBC het uiteindelik daartoe gelei dat dit in gesensureerde vorm in Amerika vrygestel is as African fury.

 

13. Die estetika van verwerking 3: Paton se reaksie op die twee verwerkings

Paton was verlig dat die CTBC-rolprent ’n meer akkurate aanpassing van sy roman was as LITS (Alexander 1995:268). Anderson het in sy aanpassing van CTBC Paton se Verlosser uit sy boek en uit die wêreld verjaag.

The song “Lost in the Stars”, sung by Todd Duncan playing the part of the humble and unsophisticated black priest Stephen Kumalo, was highly sophisticated, and it was extremely painful for me to hear my humble hero in a role that he could never have taken. It was made still more painful for me by the fact that the song belonged to the death-of-God genre, or to put it more accurately, to the desertion-of-God genre. God had created the universe, and more especially He had created the earth, but now He had gone away, “forgetting the promise that we heard Him say”. So “we are lost out here in the stars”. (Paton 1988: 20)

Die roman CTBC word juis gekenmerk deur die gebruik van prosa wat geskoei is op die Bybelse taal van die Engelse Staatsvertaling (Alexander 1995:220). Anders as in LITS was die Christelike God aan die einde van CTBC teenwoordig, en dit in die woorde van die bekende Suid-Afrikaanse lied “Nkosi Sikele’ iAfrika”(God seën Afrika) (Paton 1949:252). Die volle titel van die roman is Cry, the beloved country: A story of comfort in desolation. Deur ’n apatiese Skepper uit te beeld, soos wat Nietzsche in Zarathustra gedoen het, het die skeppers van LITS Paton se Anglo-Christelike blik op die wêreld versteur.⁴⁵

In CTBC is daar ’n hoofstuk waarin James Jarvis ’n artikel wat sy oorlede seun Arthur geskryf het, lees: “Private essay on the evolution of a South African”. In die essay skryf James/Paton: “I need for the rest of my journey a star that will not play false to me, a compass that will not lie” (Paton 1949:161). En een sin later: “I am lost when I balance this against that, I am lost when I ask if this is safe, I am lost when I ask if men, white men or black men, Englishmen or Afrikaners, Gentiles or Jews, will approve” (Paton 1949:162).

Arthur Jarvis het “verdwaal tussen die sterre”. Soos Paton dit beskryf het, was die tema een van hunkering na Goddelike (spesifiek Christelike) moraliteit in ’n moeilike wêreld. Die probleem was dat Anderson ’n baie spesifieke teenoorgestelde idee in gedagte gehad het. Hy was agnosties (moontlik selfs ateïsties) en het in toneelstukke soos LITS en Winterset en in openbare toesprake verwysings gemaak na astrologiese beeldspraak waarin daar verduidelik word dat God die wêreld verlaat het, en dat die mensdom gevolglik op ’n planeet leef wat verlore tussen die sterre ronddwaal.⁴⁶

Die uiteindelike visie in CTBC is van ’n landskap wat vernuwing ondergaan, van grond wat herstel word en teruggegee word en van mense wat daardeur genees word. Hierdie visie was afhanklik van Paton se geloof in ’n Christelike God wat nie net bosinnelik (transendentaal) oor die wêreld waak nie, maar ook immanent teenwoordig en betrokke by mense se lewens is (Foley 2009:58). Paton se liberalisme en Christenskap was in so ’n mate van mekaar afhanklik dat die twee kredo’s onderlinge verbindings in sy lewe en skryfwerk vorm. Sy geloof in Christus het ’n geloof in menslike vryheid en menseregte genoodsaak (Foley 2009:61). Wanneer hy dus sy weersin in totalitarismes beskryf het, soos wat hy gemeen het hy en Korda gemeen gehad het, was dit ook ’n verafskuwing van politieke stelsels wat goddeloos was; vandaar sy wantroue in marxisme en kommunisme.

Daar is ’n astrologiese metafoor in LITS (teenwoordig in vele van Anderson se werke) wat hom geïnspireer het om ’n goddelose wêreld uit te beeld. Dit is iets wat Paton baie ongemaklik gemaak het, want gekoppel aan die sterk tema van broederskap wat Toynbee vir Anderson voorgestel het (’n tema wat eintlik reeds in CTBC teenwoordig was) het dit die wêreld op dramatiese wyse voorgestel as ’n plek wat reeds deur staatsgedrewe outoritarisme vernietig is.⁴⁷ LITS is juis op die planke gebring omdat Anderson, net soos Paton, Niebuhr en Toynbee, bekommerd was oor kommunisme (wat hulle met fascisme vergelyk het). Dit is ironies dat Paton baie gemakliker omgegaan het met die werklike kommuniste van CTBC se ontvangsgeskiedenis, van wie al drie in een of ander hoedanigheid by die boek se rolprent betrokke was: Benson (tikster/skrywer?), Lawson (skrywer) en Lee (akteur). Daar was vanselfsprekend geen verdraaiing van Christelike ideologie in die CTBC-rolprent nie.

Ek maak die voorstel dat Anderson se verbuiging van CTBC in ’n ander spirituele idioom vir LITS nie die enigste rede was waarom Paton so ongemaklik met die werk was nie. Soos reeds hier bo aangevoer is, is die narratief van sy ongelukkigheid met LITS deurvleg met versteekte aanwysers van probleme in sy huwelik. ’n Belangrike deel van sy ontevredenheid met LITS was sy ontevredenheid met homself; dit wil sê sy beskrywing van homself as ’n “mislukking”, van “die hele ervaring” as “verwarrend en vreemd”, “ongerusstellend en met tye pynlik” (Paton 1988:20–1). Was hierdie gevoelens uitsluitlik die gevolg daarvan dat Anderson en Weill die grense van getrouheid in hulle aanpassing van CTBC oorskry het? Ek argumenteer dat hierdie gevoelens versterk is deur die feit dat Paton terselfdertyd besig was om soortgelyke grense in sy getroude lewe te oorskry.⁴⁸ In hierdie opsig is die gedokumenteerde gevoelens van mislukking krake in sy volgehoue stilte oor Mary Benson. Die verbanning van Benson uit Paton se outobiografie (wanneer sy juis in die LITS-tydperk haar grootste betrokkenheid in sy lewe gehad het) is niks minder nie as ? teken van haar belangrikheid. Deur haar uit sy biografie weg te laat (net soos wat Anderson Paton se God uit die CTBC-storielyn verjaag het) het Paton sy werklike gevoelens oor homself, Benson en LITS geredigeer.⁴⁹

Natuurlik was Paton geregverdig in sy opsomming van LITS. Anderson hét inderdaad die idioom van die verhaal omgekeer. Die mees opvallende teken hiervan was die verandering van titel, wat skynbaar gebeur het omdat Korda vir Anderson voorgespring het om regte vir die oorspronklike titel te koop. Die waarheid is egter meer kompleks. Toe Paton LITS in 1949 op die verhoog gesien het, was hy onbewus daarvan dat Anderson en Weill toe al vir meer as ’n dekade besig was om saam te werk om ’n vertoning met die titel Lost in the stars op die planke te bring (Avery 1977:85–6 en Zychowicz 1994:81–5).⁵⁰ Paton se gevoel dat daar werklik niks van sy oorspronklike roman in die verhoogstuk vasgelê was nie, was juister as wat hy self begryp het.

 

14. Samevatting: liefde, broederskap en die estetika van verwerking

Die verskillende rolspelers wat in hierdie artikel rondom Paton en CTBC byeengebring is, het in die breë ’n vae en gedifferensieerde idee van “broederskap” onderskryf. Die artikel belig hoe die estetiese objek, in hierdie geval die roman CTBC, deur verwerking dikwels ideologies uiteenlopende agendas akkommodeer en selfs koppel.

Toe Paton aan CTBC begin skryf het, was die Tweede Wêreldoorlog nog nie eens ’n jaar lank verby nie. In breë terme gesien was die oorlog ’n stryd tussen ideologieë van vryheid en outoritarisme.⁵¹ Suid-Afrika was ook in hierdie stryd om nominale vryheid betrokke, ten spyte waarvan die Suid-Afrikaanse samelewing onregverdig gebly het. Enkele jare na die oorlog het die land se wit bevolking self nasionalistiese outoritarisme met entoesiasme verwelkom.

Elkeen van die figure op wie in hierdie artikel gefokus word, was op hul eie terreine aktief in die bevraagtekening van bestaande outoritarisme, en te danke aan die kompleksiteit van verwerking het hulle dit deur CTBC selfs reggekry om verskillende vorme van outoritarisme op verskillende maniere te bevraagteken. Die verrassendste waarneming is dan hoe uiteenlopend hul utopiese interpretasies van die roman se boodskap van broederskap is. Paton, Benson, Lawson, Korda en Anderson het elkeen ? unieke roeping in die verhaal raakgelees en die ideologieë van liberale, kommunistiese en Christelike broederskap verwikkel en verwar. So het die Amerikaanse CCJ byvoorbeeld hul Broederskapstoekenning in 1950 aan Maxwell Anderson kon gee vir sy werk met LITS en in 1955 vir Alan Paton (vanweë sy roem as die skrywer van CTBC) vir ? essay-reeks in Collier’s Magazine getiteld “The negro in America today” (Sanders 1980:376, Shivers 1983:229, Alexander 1995:295). Dit is ironies dat Anderson as kenner op die gebied van die Suid-Afrikaanse kleurvraagstuk en Paton op die Amerikaanse een vereer is. Nie net het CTBC dus ’n breë pleidooi tot verskeie nuanserings van die idee van broederskap verskaf nie, dit het ook ’n voertuig vir hierdie oortuigings geword.

Uiteindelik hoop ek dat ek met hierdie artikel ook aangetoon het dat Paton se moreel-etiese agenda en sy mening oor die verskillende verwerkings van CTBC grondliggend deur die verhouding met en liefde vir Mary Benson aangeraak is. Op hierdie manier dui CTBC, LITS en die CTBC-rolprent ook op die ideologisering van die verhaal en van die geskiedenis wat die konteks daarvan vorm, ten koste van die persoonlike dinamika wat belangrik was in die totstandkoming en verwerking van hierdie ikoniese werk.

 

 

Bibliografie

Alexander, P. 1995. Alan Paton: A biography. Kaapstad: Oxford University Press.

Alexander, P. (red.). 2009. Alan Paton: Selected letters. Kaapstad: Van Riebeeck-Vereniging.

Anderson, H. 2000. South Mountain Road: A daughter’s journey of discovery. New York: Simon & Schuster.

Anderson, M. 1928. Gods of the lightning. New York: Longmans, Green.

—. 1935. Both your houses. Opgeneem in Twenty Best Plays of the Modern American Theatre. New York: Crown.

—. 1937. High Tor. Opgeneem in Twenty Best Plays of the Modern American Theatre. New York: Crown.

—. 1939. The essence of tragedy and other footnotes and papers. Washington: Anderson House.

—. 1947. Joan of Lorraine. Washington: Anderson House.

—. 1951. Lost in the stars: The dramatization of Alan Paton’s novel Cry, the beloved country. Londen: Jonathan Cape.

Armstrong, K. 1993. A history of God. Londen: Vintage.

Avery, L.G. (red.). 1977. Dramatist in America: Letters of Maxwell Anderson, 1912–1958. Chapel Hill: University of North Carolina.

Benson, M. 1989. A far cry. Londen: Penguin.

Berg, A.S. 1978. Max Perkins: Editor of genius. Londen: Hamish Hamilton.

Coan, S. 2003. On location in Ixopo. Natalia, 33:45–58.

Cowling, L. 2005. The beloved South African: Alan Paton in America. Transnationalism and African Literature: Special Issue, 10(2):81–92.

Edwards, H.S. 1940. Eneas Africanus. New York: Grosset & Dunlap.

Everett, W.A. en P.R. Laird (reds.). 2002. The Cambridge companion to the musical. Cambridge: Cambridge University Press.

Foley, A. 2009. The imagination of freedom: Critical texts and times in contemporary liberalism. Johannnesburg: Wits University Press.

Gardner, C. 1988. Alan Paton: Often admired, sometimes criticized, usually misunderstood. Natalia 18(1):19–29.

Gaudin, G.A. en D.J. Hall (reds.). 1992. Reinhold Niebuhr, 1892–1971: A centenary appraisal. Atlanta: Scholars Press.

Hansard. 1935. Debatte van die Volksraad: Derde sitting – sewende parlement. Vol. 25, kol. 4500, 5 April. Kaapstad: Naspers.

Harwood, R. 1995. Cry, the beloved country. Rolprent met James Earl Jones en Richard Harris. Distant Horizon.

Hirsch, F. 2002. How can you tell an American? Kurt Weill on stage from Berlin to Broadway. New York: Limelight.

Jackson, E.M. 1973. Maxwell Anderson: Poetry and morality in the American drama. Educational Theatre Journal, 25(1):15–33.

John Howard Lawson papers, 1905–1969. Southern Illinois University Special Collections Research Center. http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=collections/controlcard&id=2129 (26 September 2011 geraadpleeg).

Keyser, L.J. en A. Ruszkowski. 1980. The cinema of Sidney Poitier: The black man’s changing role on the American screen. San Diego: A.S. Barnes.

Kowalke, K.H. 1979. Kurt Weill in Europe. Ann Arbor: UMI.

Lawson, J.H. 1967. Film: The creative process. New York: Hill & Wang.

Lewis, S. 2002. Sidney Poitier’s ambiguous African adventures. Ongepubliseerde referaat, Film and History Conference, 6–8 Julie, Universiteit van Kaapstad.

Maryles, D. 2003. Oprah, Oprah. Publishers’ Weekly, 250(41):16.

McClung, B.D. en P.R. Laird. 2002. Musical sophistication on Broadway: Kurt Weill and Leonard Bernstein. In Everett en Laird (reds.) 2002.

Naremore, J. 2000. Film adaptation. New Brunswick: Rutgers University Press.

Niebuhr, U.M. (red.). 1991. Remembering Reinhold Niebuhr: Letters of Reinhold and Ursula M. Niebuhr. San Francisco: Harper.

Paton, A. 1949. Cry, the beloved country: A story of comfort in desolation. Londen: Reprint Society.

—. 1955. Too late, the phalarope. Londen: Penguin.

—. 1965. Hofmeyr. Londen: Oxford.

—. 1969. Kontakion for you departed. Londen: Jonathan Cape.

—. 1980. Towards the mountain: An autobiography. Kaapstad: David Philip.

—. 1981. Ah, but your land is beautiful. Kaapstad: David Philip.

—. 1988. Journey continued: An autobiography. Oxford: Oxford University Press.

Sanders, R. 1980. The days grow short: The life and music of Kurt Weill. New York: Holt, Rinehart & Winston.

Shivers, A.S. 1983. The life of Maxwell Anderson. New York: Stein & Day.

Sifton, E. 1993. Remembering Reinhold Niebuhr. World Policy Journal, 10(1):83–90.

Taylor, R. 1991. Kurt Weill: Composer in a divided world. Boston: Northeastern University.

Time. 1947a. Education: The challenge. 17 Maart. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,793438,00.html (26 September 2011 geraadpleeg).

—. 1947b. A letter from the publisher. 28 April. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,793546,00.html (26 September 2011 geraadpleeg).

—. 1988. A literary remembrance. 25 April. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,149071,00.html (26 September 2011 geraadpleeg)

Toynbee, A.J. 1967. Acquaintances. Londen: Oxford University Press.

—. 1982. A study of history: Revised and abridged paperback edition. Londen: Oxford University Press.

Troup, F. en R. Devenish. 2000. Mary Benson: Anti-apartheid activist and good friend of Nelson Mandela. The Guardian, 22 Junie. http://www.guardian.co.uk/news/2000/jun/22/guardianobituaries.nelsonmandela (27 September 2011 geraadpleeg).

Yates, A. en L. Chester. 2006. The troublemaker: Michael Scott and his lonely struggle against injustice. Londen: Aurum.

Zychowicz, J.L. 1994. The odyssey of Kurt Weill’s Ulysses Africanus. American Music Research Center Journal, 4:77–97.

 

 

Eindnotas

¹ Hierdie artikel het sy oorsprong in navorsing wat gedoen is vir 'n MMus-verhandeling getiteld “Lost in the Stars: Kurt Weill and Maxwell Anderson's musical adaptation of Alan Paton's novel Cry the Beloved Country”, Universiteit van Pretoria, 2008. Die skrywer bedank sy destydse studieleier, Chris Walton, en sy huidige studieleier aan die Universiteit Stellenbosch, Stephanus Muller, vir waardevolle insette en voorstelle. David Taylor het ook belangrike bydraes tot die artikel gelewer.

² Hillary Clinton het in 1995, by die wêreldpremiervertoning van Anant Singh se rolprentverwerking van CTBC, die boek beskryf as “a book that many of us read [that] was our first introduction to apartheid, to South Africa” (Harwood 1995:DVD-bylaag).

³ Eers teen die 1980’s het ander Suid-Afrikaanse skrywers soos Nadine Gordimer en J.M. Coetzee soortgelyke erkenning begin ontvang. Teen daardie tyd was Paton reeds tagtig jaar oud en onaktief as ’n skrywer.

⁴ As vergelykende voorbeelde: figure soos John Aitchison, Mary Benson, Breyten Breytenbach, Peter Brown, Trevor Huddleston, Miriam Makeba, Elliot Mngadi, Beyers Naudé en Christopher Tshabalala.

⁵ Hierdie politieke loopbaan sou moontlik ander gevolge gehad het indien die Liberale Party nie in 1968 ontbind het nadat wetgewing onder die Nasionale Party-regering lidmaatskap van veelrassige organisasies verbied het nie. Anders as die Progressiewe Party het die Liberale Party geweier om van sy swart lede afstand te doen (Alexander 1995:350).

⁶ Hofmeyr was die kanselier van die Universiteit van die Witwatersrand (op 24-jarige ouderdom), die administrateur van Transvaal (op 29-jarige ouderdom) en later ’n parlementslid en kabinetslid in Hertzog en Smuts se regerings. Hy is onverwags in Desember 1948 oorlede, met die gevolg dat Suid-Afrikaanse liberale politiek een van sy voorste leiers verloor het. Paton het uiteindelik in 1964 ’n biografie van Hofmeyr voltooi.

⁷ Paton se werk as tronkbewaarder word uitgebeeld in Roy Sargeant se roman The Principal, wat ook in ’n TV-reeks omskep is.

⁸ Die hele toer het van 8 Junie 1946 (toe Paton per vliegtuig na Londen vertrek het) tot 21 Maart 1947 (toe hy per vragskip van New Brunswick af teruggevaar het na Suid-Afrika) geduur.

⁹ In 1934 is vier gevangenisse op hierdie wyse aan Hofmeyr se portefeulje oorhandig: Diepkloof, Tokai, Houtpoort en Eshowe (Hansard 1935:4500).

¹⁰ Perkins was reeds na aan die einde van sy loopbaan, waartydens hy die talente van skrywers soos Thomas Wolfe, Ernest Hemingway en F. Scott Fitzgerald ontdek en gekoester het.

¹¹ Die Britse SJC is vandag beter bekend as die Council of Christians and Jews (CCJ). Die Amerikaanse CCJ het in 2005 ontbind en is nou in verskillende hoedanighede aktief: as die National Conference for Community and Justice, National Federation for Just Communities, of in Paton se geval spesifiek, California Conference for Equality and Justice.

¹² Die toer is grootliks op eie koste afgelê. Paton se poging daarmee was om homself voor te berei vir ’n aanstelling in die direksie van nasionale tronkwese in Suid-Afrika (Alexander 1995:187). Daarna was sy plan om, met die hulp van Jan Hofmeyr, die nasionale politieke arena te betree.

¹³ Toc H is vernoem na ? soldateklub, Talbot House, wat die stigtende impuls agter ? internasionale beweging van broederskap (soortgelyk aan Round Table) was. Toc H is ? afkorting wat soldate wat radioseinomroepers was, sou gebruik het vir Talbot House, pleks van die burgerlike afkorting TH. Vir meer inligting sien http://www.toch-uk.org.uk/History.html.

¹⁴ Die kongres het aan die einde van Julie 1946 in Londen begin en het daarna na Oxford verskuif, waar dit in ses komitees verdeel is. Paton is tot voorsitter van die komitee wat gesamentlike verantwoordelikheid in die gemeenskap bespreek het, verkies (Alexander 1995:190).

¹⁵ Niebuhr was ’n teoloog en openbare intellektuele figuur wat by die VSA se na-oorlogse buitelandse beleid betrokke was. In Augustus 1946, enkele weke nadat Paton hom hoor praat het, was Niebuhr byvoorbeeld by die Pentagon in Washington ter voorbereiding van ’n amptelike toer van Europese grondgebied wat die VSA beset het (Niebuhr 1991:194). So word Niebuhr ook in baie kringe gereken as ’n geestelike wegaanwyser en teoretiseerder wat die VSA se antikommunistiese standpunt versterk het en tot die Koue Oorlog bygedra het (Sifton 1993:83). Die groot tema van Niebuhr se pastoraat was altyd sy teenstand teen fascisme, en in hierdie opsig het hy selfs met woede oor die NG Kerk se leerstellings oor apartheid geskryf (Niebuhr 1991:101–2).

¹⁶ Ongelukkig is Alexander se bron vir hierdie inligting onduidelik. Hy het moontlik Paton se eie outobiografiese weergawe van die aand verkeerd vertolk. Paton het geskryf van ’n Kerspartytjie aan huis van ene dr. Ulysses Mitchell, vir wie Sonia Davur op daardie stadium gewerk het. Alhoewel Paton vertel het dat hy daardie aand by ’n klein tafel saam met Aubrey en Marigold Burns gesit het, is daar geen sprake dat hy hulle daardie aand die eerste keer ontmoet het nie (Paton 1980:284).

¹⁷ Anderson het homself as ’n anargis beskou en het enige vorm van staatsgedrewe sosialisme verafsku, selfs F.D. Roosevelt se “New Deal”, wat Anderson en Weill in Knickerbocker holiday (waaraan hulle saamgewerk het) gekritiseer het.

¹⁸ Volgens Alfred Shivers (Anderson se biograaf) het Hammerstein die boek by ’n onbekende derde party in Londen of Swede (plekke waar Paton hulle met etlike weke voorafgegaan het) gekry en sy het toe op die skip daarvan gepraat (Shivers 1983:227). Hierdie weergawe van gebeure is onwaarskynlik, aangesien Paton se Europese toer in 1946 plaasgevind het en die skeepsreis op die Mauretania in Desember 1947 – aan die einde van ’n jaar waarin Paton weer terug was op sy pos as tronkbewaarder. Verder is CTBC eers in die VSA voltooi, ná Paton se besoeke aan Londen en Swede. Volgens Ronald Sanders (een van Weill se biograwe) het Hammerstein ’n vooreksemplaar van CTBC gelees, terwyl Ronald Taylor geskryf het dat sy dit nie gelees het nie, maar wel net daarvan gehoor het, en dat sy dit volgens daardie kennismaking aan Anderson voorgestel het (Sanders 1980:376, Taylor 1991:321).

¹⁹ In ’n essay getitel “The hope we have” (versamel in sy boek The essence of tragedy) teoretiseer Anderson oor die rol van teater as ’n “tempel vir demokrasie” (Anderson 1939:18–9). Die essay is in 1937 (voor publikasie) in toespraakvorm vir die Carnegie Instituut voorgedra. Toevallig maak Anderson in hierdie essay gebruik van ’n metafoor oor goddelike onverskilligheid wat ook prominent in LITS voorkom.

²⁰ Kazan was toevallig die verklikker wat berug sou word in die HUAC (House Un-American Activities Committee) ondersoek na kommunistiese invloede in Hollywood. Alhoewel hy ’n newekarakter in CTBC se ontvangs is, bly dit interessant dat hy ’n klein aandeel gehad het in die konsepsie van LITS terwyl sy teenpool, John Howard Lawson, een van die berugte “Hollywood Ten”, anoniem betrokke was by die konsepsie van die CTBC-rolprent. Dit is ook relevant omdat Anderson geheel en al teen kommunisme gekant was.

²¹ Volgens Toynbee was dit Jan Smuts se boek Holism and Evolution wat aan hom die teoretiese grondlegging gebied het wat nodig was vir A study of history (Toynbee 1967:170).

²² Teen 1948 was daar reeds ses volumes van A study of history beskikbaar. Die publikasie van verdere volumes is gestaak met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog. Verdere volumes het deur die loop van die 1950’s verskyn en is voltooi met die publikasie van die laaste volume in 1961, meer as twee jaar na Anderson se dood (Toynbee 1982:11).

²³ Maxwell Anderson was op 10 Desember 1934 ook die onderwerp van so ’n voorbladartikel in Time.

²⁴ Hy het in Duitsland saam met Bertolt Brecht soortgelyke praktyke aangepak in werke soos Der Jasager, Happy End, Die Sieben Todsünden en Dreigroschenoper. Vir ? diepgaande bespreking hiervan, insluitende konsepte soos Schuloper, Zeitoper, Gebrauchsmusik en gesellschaftsbildenden Kunst, sien Weill se versamelde musiekjoernalisme in Kurt Weill in Europe (Kowalke 1979:478–536).

²⁵ In die 40 jaar tussen die publikasie van CTBC en Paton se dood is nagenoeg 15 miljoen eksemplare verkoop, en daarna min of meer 100 000 eksemplare per jaar. In 2003 het die geselskoningin Oprah Winfrey Amerikaanse lesers aangemoedig om dit vir Oprah’s Book Club te lees. In die bestek van een dag (29 September) is daar nagenoeg 935 000 kopieë van CTBC opgeraap (Maryles 2003:16).

²⁶ David Lean was die regisseur van rolprente soos Dr. Zhivago, Lawrence of Arabia en Bridge over the River Kwai, maar in 1949 was hierdie rolprente nog toekomstige projekte. Toe Paton vir Benson leer ken het, was die romantiese Brief Encounter (1945) Lean se grootste lokettreffer.

²⁷ Volgens Freda Troup en Ross Devenish se doodsberig van Benson in die Britse Guardian het die boek haar aangespoor om met dieselfde energie die saak van swart menseregte in Suid-Afrika aan te pak as waarmee sy gewerk het om die haglike lewenstoestande van wit mense na afloop van die Tweede Wêreldoorlog in Europa te verbeter (Troup en Devenish 2000). Benson was tydens die oorlog aktief in Suid-Afrika se Vroue-hulptroepe, ’n adjudant vir verskeie Britse generaals in die Midde-Ooste, Noord-Afrika en Europa, en ook ’n vrywilliger wat gehelp het met die hervestiging van ontheemde persone (Alexander 2009:462).

²⁸ Scott was die groot liefde van Benson se lewe: hul verhouding het amper sewe jaar geduur.

²⁹ Dit was toevallig dieselfde jaar waarin Paton se paspoort gekonfiskeer is.

³⁰ Haar boeke sluit in die eerste biografieë van Nelson Mandela, Albert Luthuli, Tshekedi Khama, ’n biografiese en geskiedkundige profiel van die ANC, en die eerste kritiese ontleding van Athol Fugard se toneelstukke.

³¹ John Howard Lawson was ’n stigterslid en ook die eerste president van die Writer’s Guild van die VSA. Nadat Lawson geweier het om oor sy politieke verbintenisse uit te praat, is hy tot een jaar tronkstraf veroordeel, ’n boete van $1 000 opgelê en in Hollywood se rolprentstudios geswartlys. Hy het in Meksiko gaan woon en daar, onder verskillende skuilname, voortgegaan met sy beroep as draaiboekskrywer (Coan 2003:55).

³² Lawson is in 1977 oorlede. In 1997 het die Writer’s Guild van die VSA krediet vir 23 rolprentdraaiboeke waaraan hy anoniem gewerk het, aan hom gegee, onder andere die CTBC-film van Korda (Coan 2003:55). Lawson se dokumentasie word in ’n argief van die Morris Library by Southern University Illinois Carbondale gehuisves. Dit bestaan uit meer as 100 houers korrespondensie en manuskripte, plakboeke, foto’s, bandopnames, kassette, klankopnames, dagboeke uit sy jeug en 46 boeke. Onder andere is daar briefwisseling tussen Lawson en Chaplin, ’n klankopname van Katharine Hepburn se toespraak ten behoewe van die Hollywood Ten en ook ’n lêer oor Lawson se deelname aan CTBC. http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=collections/controlcard&id=2129.

³³ Enkele van Paton se briewe aan Benson is in 2009 deur die Van Riebeeck-Vereniging gepubliseer, met Paton se biograaf as redakteur. Hierdie briewe vergemaklik die vasstelling van die inhoud en strekking van hul vriendskap.

³⁴ The third man is ’n suksesvolle film noir wat in 1949 vrygestel is met Orson Welles, Joseph Cotton, Alida Valli en Trevor Howard in die rolverdeling. Graham Greene het die draaiboek geskryf (net soos Paton is hy meer bekend as romanskrywer) en Carol Reed was die regisseur. Die film handel oor Duitse besetting- en rekonstruksieprobleme na die Tweede Wêreldoorlog.

³⁵ Soos in CTBC verskyn daar ook prostitusie in die storielyne van Paton se ander twee romans, Too late the phalarope (1955) en Ah, but your land is beautiful (1981). Opmerklik vir Paton en sy Suid-Afrikaanse agtergrond, is hierdie seksuele interaksie dikwels oor die kleurgrens.

³⁶ LITS was dus reeds amper voltooi terwyl die CTBC-rolprent nog in die ontwikkelingsfase was.

³⁷ Maxwell Anderson het vir sy draaiboek van LITS ’n agnostiese metafoor tot CTBC bygevoeg wat nie in die oorspronklike roman voorkom nie. Verdere inligting hieroor volg later in die artikel.

³⁸ Benson het uit haar werk by David Lean bedank om by Paton in New York aan te sluit (Alexander 1995:250).

³⁹ Eneas Africanus is in briefvorm geskryf en handel oor ’n slawe-eienaar se soektog na ’n verdwaalde slaaf in die onsekere omstandighede van die Amerikaanse burgeroorlog (Edwards 1940).

⁴⁰ In Santa Barbara het hy Luther Greene ontmoet, ’n produksievervaardiger wat ’n toneelstuk van hom verlang het. En in Los Angeles het hy vir Aldous Huxley ontmoet (Alexander 1995:259).

⁴¹ Collins was 33 jaar lank die domheer by die Sint Paulus-katedraal en het sy amp daar grootliks vir anti-apartheidsaktivisme gebruik. Hy was ’n stigter van die drukgroep Christian Action, die Defence and Aid Fund for Southern Africa en die Canon Collins Educational Trust for Southern Africa.

⁴² Dit is die siening van Paton se biograaf: die “bewysstukke” is ’n persoonlike onderhoud met Mary Benson in Londen op 29 April 1991 en in ’n gedig, “Meditation for a young boy confirmed”, wat Paton geskryf het (Alexander 1995:261, 467).

⁴³ Soos Paton dit waargeneem het, was Korda se respek vir werkersregte bloot “demokraties” en het hy Stalin en die USSR en die belydenis van kommunisme [met] intensiteit gehaat (Paton 1988:19). Dit beteken nie noodwendig dat Korda, soos Paton, ideologies liberaal was nie en dit kom voor of Paton die saak so verstaan het. Korda en Paton se teenkanting teen outoritarisme was gemeenskaplik, maar elkeen het die stryd teen daardie outoritarisme verskillend aangepak.

⁴⁴ Die mees volledige beskikbare biografie van Zoltan Korda tot op hede is ? biografiese skets deur die British Film Institute en is aanlyn beskikbaar by http://www.screenonline.org.uk/people/id/447068.

⁴⁵ Die filosoof Nietzsche word algemeen die skuld gegee vir die idee van “die dood van God”, maar in Zarathustra word daar eintlik geskryf van ’n God wat weghardloop of emigreer en wat gesmeek word om terug te kom (Armstrong 1993:420). Paton het in ’n Christadelfiese huis grootgeword, maar in sy volwasse lewe was hy ’n Anglikaan.

⁴⁶ Vanweë sy eie onsekerheid oor geloof kom die tema van spirituele verlies algemeen in Anderson se toneelstukke voor (Anderson 2000:206). Sy beeldspraak is altyd een van die mensdom wat op hulle klein planeet verdwaal is tussen die sterre, sonder enige leiding van hul Skepper. Die leerstelling van erfsonde word omgekeer: in plaas van menslike verantwoordelikheid vir ’n verbreekte kontrak in Eden, word die blaam op die Skepper gelê. Die beeldspraak van verlies en sterre kom voor in toneelstukke soos High Tor (Anderson 1937:56, 81), Joan of Lorraine (Anderson 1947:82–3), Both your houses (Anderson 1935:774), Key largo (Jackson 1973:28), Winterset (Zychowicz 1994:84) en Lost in the stars (Anderson 1951:60).

⁴⁷ Alhoewel Anderson in Gods of the lightning (1928) teen die verhoor van Sacco en Vanzetti, twee kommuniste wat onder verdagte omstandighede ter dood veroordeel is, kon skryf, was hy teen 1949 so konserwatief dat hy selfs geweier het om Paul Robeson (die swart Amerikaanse akteur en aktivis vir swart menseregte) die hoofrol in LITS te gee, omdat hy hom van kommunisme verdink het (Sanders 1980:378).

⁴⁸ Die teoretiese diskoers oor intermediale verwerkings is deurdrenk van seksuele beeldspraak: woorde soos getrouheid, promiskuïteit, skending, verminking, verkragting, verdorwenheid en verbastering (Naremore 2000:8, 9). Hierdie beskrywings dui altyd op die verbrokkeling van ’n sogenaamde “outentieke” essensie van die oorspronklike werk.

⁴⁹ In Kontakion for you departed (’n intieme huldeblyk aan Dorrie na haar dood) skryf Paton oor ’n ander buite-egtelike verhouding, met die gevolgtrekking dat dit vir hom “nie maklik is om hieroor te skryf nie” (Paton 1969:96). Paton se Christenskap, sy status as morele aanwyser vir sy samelewing en sy innige liefde vir Dorrie het dit vir hom onmoontlik gemaak om nie uiteindelik skuldgevoelens te hê nie. Die ontduikings rondom die Benson-verhouding was ook nie noodwendig in sy eie en in Dorrie se belang nie. Benson het duidelik ook die stilte verkies.

⁵⁰ Kurt Weill se biograwe is dit eens dat Gershwin se Porgy and Bess as model vir LITS gedien het (Hirsch 2002:135, McClung en Laird 2002:169, Taylor 1991:218). Weill was teenwoordig by een van die laaste repetisies van Gershwin se opera in die Alvin-teater, net voor die opera se eerste vertoning wêreldwyd op 10 Oktober 1935. Vanweë Weill se agtergrond met “jazz”-musiek en sy stigmatisering in Duitsland as Jood en komponis van sogenaamde Entartete Musik was dit vir hom wonderlik om te sien hoe dit in Amerika moontlik was om ’n “jazz”-opera met swart rolspelers op die planke te bring (Sanders 1980:219).

⁵¹ Soos in die artikel aangedui word, is dit hoe Paton en Anderson die stryd verstaan het. Tog het hulle dit so verskillend geïnterpreteer.

 

 

---

LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer by die SA Departement Onderwys en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of Approved Journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel vir LitNet Akademies en kwalifiseer vir subsidie deur die SA Departement Onderwys.

---