Dubbel vervreem: Die sosiale en literêre vervreemding van verslaafde kinders in vroeg-Christelike diskoers

  • 0

Dubbel vervreem: Die sosiale en literêre vervreemding van verslaafde kinders in vroeg-Christelike diskoers

Chris de Wet, Fakulteit Teologie en Religie, Departement Nuwe Testament en Verwante Literatuur, Universiteit van Pretoria

LitNet Akademies Jaargang 23(3)
ISSN 1995-5928
https://doi.org/10.56273/1995-5928/2026/j23n3c4

Die artikel sal binnekort as PDF beskikbaar wees.

 

Opsomming

Verslaafde kinders was oral in die laat-antieke wêreld teenwoordig, maar hulle is byna nooit die eintlike onderwerp van die tekste wat oor hulle praat nie. Hierdie artikel vra hoe vervreemding op sowel sosiale as literêr-diskursiewe vlak in vroeg-Christelike voorstellings van verslaafde kinders werk. Die vertrekpunt is Orlando Patterson se begrippe van vervreemding van herkoms en familiebande (“natal alienation”) en sosiale dood, wat ek doelbewus vir kindwees aanpas: omdat kindwees self struktureel op verwantskap, afhanklikheid en gemeenskap gebou is, tref die verbreking van daardie bande ’n kind wesenlik anders as ’n volwassene. Daarby voeg ek ’n tweede, minder erkende vlak van vervreemding. Wanneer vroeg-Christelike skrywers verslaafde kinders sigbaar maak, doen hulle dit as tekens van volwasse ondeug – hebsug, oordaad, woekerwins, nalatige maghebbers – sodat die kind uit sy of haar eie geskiedenis verplaas word na ’n retoriese huishouding waarin die kind die sedelike toestand van ander meet. Metodologies verbind ek sosiale geskiedenis met diskoersontleding en werk ek met ’n vernoude korpus: die leksikale oorvleueling van παῖς/παιδίσκη en puer/puella; kinderverkoop by Basilius, Ambrosius en Hieronimus; ontvoering en biskoplike optrede by Augustinus, Teodoretus en Viktor van Vita; en veral Basilius se teks Oor die Heilige Gees 20.51. Daar tref ek ’n skerp teenstrydigheid aan: dieselfde skrywer wat pathos om die bedreigde vrygebore kind opbou, verklaar elders dat die verslawing van “waardelose” kinders voorsienig en selfs ’n weldaad is. Ek betoog dat hierdie teenstrydigheid die diskursiewe logika self blootlê: medelye is aan status gekoppel en die meerderheid wettig verslaafde kinders word tegelyk sosiaal onsigbaar en teologies van medelye uitgesluit. Ek sluit af met ’n voorstel vir ’n kindgesentreerde geskiedskrywing wat weier om tekstuele sigbaarheid met sosiale gewig gelyk te stel en wat homilieë met papiri, regsbronne, inskripsies en materiële kultuur kruiskontroleer. Vroeg-Christelike tekste bewaar nie bloot getuienis oor verslaafde kinders nie; hulle help bepaal watter kinders hoegenaamd sosiaal en literêr sigbaar word en watter nie.

Trefwoorde: Ambrosius; Augustinus; Basilius van Sesarea; diskoersontleding; geskiedskrywing; hebsug; kinderjare in die oudheid; kinderslawerny; ontvoering; retoriek; sosiale dood; vervreemding; vroeë Christendom

 

Abstract

Twice estranged: The social and literary alienation of enslaved children in early Christian discourse

Enslaved children were a pervasive presence in the social world of Late Antiquity, yet they are remarkably difficult to recover from the surviving sources. They appear in sermons, letters, theological treatises and legal discussions, but almost never as subjects whose own experiences matter. This article examines that problem by asking how enslaved children were alienated not only socially, through slavery itself, but also within the literary and theological discourses that claimed to speak about them. Its central argument is that enslaved children in early Christian sources are “twice estranged”: first from family, ancestry and community, and secondly from their own histories when Christian writers transform them into rhetorical symbols of adult vice, virtue and social disorder.

The first form of estrangement draws on Orlando Patterson’s influential description of slavery as a condition of “social death”, particularly his concept of natal alienation. Enslavement did more than physically separate people from family members. It deprived enslaved persons of socially and legally recognised claims to ancestry, kinship and descendants. For children, however, this alienation was especially severe. Childhood itself depends fundamentally on relationships of care, kinship, dependency and social recognition. A child separated from parents and community therefore loses not simply relationships already formed, but the very social framework within which identity, belonging and status are meant to develop. For a freeborn child, family could also provide the witnesses, documentation and social memory necessary to prove free status. The destruction of those connections could consequently make enslavement practically irreversible.

Even identifying enslaved children in ancient texts is difficult because the vocabulary of childhood and slavery overlaps. Greek terms such as pais and paidiskē, and Latin puer and puella, could refer either to children or to enslaved persons, sometimes irrespective of age. This linguistic ambiguity reflects a broader social reality. Free poor children could work under conditions resembling those of enslaved children, while the boundaries between slavery, dependency, apprenticeship, debt and parental authority were not always clear. Language therefore did not simply describe an already stable social order; it helped naturalise a world in which childhood dependence and servile dependence could easily be associated with one another.

Early Christian preaching provides some of the most vivid descriptions of the sale of children. Basil of Caesarea, for example, imagines a destitute father during famine contemplating which of his children he should sell for food. Ambrose of Milan employs an almost identical scene. The emotional force of these passages lies in the destruction of the parent-child bond: the father sees his own likeness and future embodied in his children, yet hunger forces him to turn them into commodities. Such passages offer a powerful representation of the familial devastation produced by enslavement.

Yet their purpose is not primarily to condemn child slavery. The suffering child functions instead as evidence of some adult moral failure. For Basil, the scene exposes the consequences of greed and economic inequality. For Ambrose, the sale of children becomes an indictment of luxury, debt and usury. Jerome can go still further, interpreting the biblical image of boys and girls being exchanged for sexual pleasure and wine allegorically as a condemnation of corrupt ecclesiastical leaders. The child remains rhetorically powerful precisely because the child’s suffering can make another moral argument more shocking.

This is the article’s second form of alienation: literary or discursive estrangement. The child becomes highly visible in the text, but not as a historical subject. Enslaved children become instruments through which adult Christians are instructed about wealth, charity, episcopal responsibility, justice and sin. We consequently learn a great deal about the moral anxieties of bishops and preachers, but very little about the everyday worlds of enslaved boys and girls: their work, punishment, relationships, religious formation, emotional lives or strategies of survival.

The selectivity of early Christian compassion becomes even clearer in accounts of kidnapping and wrongful enslavement. Augustine describes slave traders operating in North Africa who abducted free persons and sold them overseas. Churches sometimes intervened dramatically to free such captives. Theodoret recounts the story of Maria, a freeborn North African girl of elite background who was captured and sold after the Vandal conquest of Carthage. Money was raised to redeem her, and she was eventually reunited with her father. Her enslaved female attendant, who was captured with her, simply disappears from the narrative. Similarly, Victor of Vita praises Bishop Deogratias for selling church treasures to ransom captives and reunite freeborn children with their parents.

The distinction is crucial. Christian outrage is repeatedly directed at the wrongful enslavement of those who ought to have been free, rather than at the enslavement of children as such. Freeborn children who had crossed the boundary into slavery became objects of sympathy and intervention. Children already regarded as legitimately enslaved largely remained outside the field of Christian compassion. The sources therefore establish what might be called a threshold of moral visibility: above it stands the freeborn child whose enslavement constitutes a scandal; below it stands the enslaved child whose condition is simply accepted.

Basil of Caesarea provides the article’s most striking test case. In his preaching on famine, Basil constructs intense pathos around the father forced to sell a beloved child. Yet in On the Holy Spirit he offers a radically different account of the enslavement of children. Some children, he states, are so lacking in judgement that it is actually beneficial for them to become the property of wiser and better persons. Their enslavement may therefore be understood not as a curse but as an act of providential ordering. Basil compares such persons to a chariot requiring a driver or a ship requiring a helmsman: the enslaved person supposedly receives from the master the rational direction that he or she lacks.

The contradiction is illuminating. Basil can regard the enslavement of one child as a profound violation of natural familial bonds while presenting the enslavement of another as beneficial. The decisive difference is not simply literary genre. It is the perceived status and value of the child. Compassion attaches itself to the threatened freeborn child, whereas the supposedly inferior child can be excluded from compassion altogether.

Basil’s reasoning is strengthened through his appeal to the biblical tradition surrounding Genesis 9 and the curse associated with Ham and Canaan. Within this interpretative framework, enslavement becomes connected to inherited guilt and divine providence. The social alienation of enslaved children can thus acquire theological legitimacy: servitude appears not as the consequence of human violence or exploitation, but as an appropriate destiny. The child is estranged not only from family and community, but also from the category of innocent victim.

The article therefore calls for a more explicitly child-centred historiography of ancient slavery. Christian literary texts remain indispensable, but their rhetorical visibility cannot simply be equated with social reality. Sermons and theological writings should be read alongside papyri, contracts, legal sources, inscriptions and material evidence that preserve different kinds of information about enslaved children: ages, prices, labour, household arrangements and relationships. Such cross-checking makes it possible to read Christian texts both for what they say and for what they systematically leave unsaid.

Recovering enslaved children from antiquity ultimately requires historians to resist reproducing the priorities of their sources. Early Christian writings did not merely record which children were visible; they participated in deciding whose suffering counted. A child-centred history must therefore look beyond the dramatic child placed at the centre of a sermon and ask about the many enslaved children who remained at its margins. Only then can the enslaved child move from being a rhetorical sign of someone else’s morality towards becoming a historical subject in his or her own right.

Keywords: Ambrose; Augustine; avarice; Basil of Caesarea; child slavery; childhood in antiquity; discourse analysis; early Christianity; historiography; kidnapping; natal alienation; rhetoric; social death

 

1. Inleiding: probleem, vraag en argument

Kinderslawerny in die oudheid is vir die historikus ’n besonder ontwrigtende onderwerp. Dit is moeilik om te omskryf en nog moeiliker om te identifiseer, nie die minste nie omdat die antieke bronne die grens tussen kind en slaaf gereeld vertroebel. Tog is daar goeie rede om te vermoed dat ’n aansienlike deel van die verslaafde bevolking in die laat-antieke wêreld uit kinders en jongmense bestaan het. Demografiese werklikhede en markvoorkeure het die verslaafde bevolking na die jonger kant laat oorhel (Scheidel 1997:156–69), en teen die laat-keiserlike tyd was tuisgebore verslaafde kinders, die vernae, ’n toenemend belangrike bron van arbeid namate die aanvoer van gevangenes van buite opgedroog het (Harper 2011:67–99). Voeg daarby die wrede rekenkunde van lewensverwagting: met hoë baba- en kindersterftes en ’n gemiddelde lewensduur ver benede ons eie, het relatief min verslaafde mense werklik oud geword. Die geledere van die verslaafdes is voortdurend deur kinders aangevul. Om die geskiedenis van verslaafde kinders te skryf is dus geen randverskynsel nie; dit bring ons juis by die kern van antieke slawerny self.1

Die probleem is dat ons byna niks van hierdie kinders in hulle eie stem hoor nie. Die tekste wat hulle sigbaar maak, is deur volwassenes vir volwassenes geskryf, gewoonlik met ’n heel ander doel as om ’n kind se lewe te dokumenteer. Wanneer verslaafde kinders in vroeg-Christelike preke, briewe en verhandelinge opduik, is dit selde as onderwerp en byna altyd as voorbeeld. Hulle verskyn as die uiterste geval wat ’n sedelike punt moet beklink. Dit is ’n bekende probleem in die studie van die antieke slawerny in die breë, maar dit word by kinders skerper, omdat kinders in hierdie bronne dubbel stemloos is: eers as verslaafdes en dan as minderjariges wie se woorde selfs in vryheid selde neergeskryf is.

Die vraag wat ek in hierdie artikel stel, is gevolglik nie eerstens hoe wydverspreid kinderslawerny was nie, maar hoe vervreemding op sowel sosiale as literêr-diskursiewe vlak in vroeg-Christelike voorstellings van verslaafde kinders werk. My argument is dat verslaafde kinders in hierdie tekste dubbel vervreem word. Die eerste vervreemding is sosiaal: deur verkoop, ontvoering, oorlog of geboorte word die kind van ouers, verwante en gemeenskap losgeskeur – wat Orlando Patterson (1982:13) vervreemding van herkoms en familiebande (“natal alienation”) gedoop het. Die tweede vervreemding is literêr of diskursief: die vroeg-Christelike teks wat die kind oënskynlik sigbaar maak, verplaas die kind terselfdertyd uit sy of haar eie geskiedenis en maak van hom of haar ’n retoriese meetinstrument vir volwasse ondeug. Die kind word gesien, maar nie as subjek nie.

Hierdie tweede vervreemding is nie ’n blote newe-effek van slegte bronne nie. Dit is ’n produktiewe diskursiewe meganisme wat bepaal watter kinders hoegenaamd voorwerpe van medelye kon word. Die verskil tussen die twee vlakke is dus nie die verskil tussen werklikheid en verteenwoordiging nie, asof die eerste “eg” en die tweede bloot “tekstueel” sou wees. Albei dimensies is werksaam, en die tweede het praktiese gevolge: dit bepaal wie losgekoop word; wie in ’n basiliek gehuisves word; wie se naam in ’n brief beland; en wie stilweg in ’n huishouding verdwyn.

Om dit te demonstreer, hou ek my korpus doelbewus klein. Ek werk agtereenvolgens met vier stelle getuienis. Eerstens ontleed ek die taal van kindwees en verslawing in Grieks en Latyn, waar die konseptuele onvastheid reeds in die woordeskat self ingebou is. Tweedens lees ek ’n paar geselekteerde tonele van kinderverkoop by Basilius van Sesarea, Ambrosius van Milaan en Hieronimus, saam met die verwante briefliteratuur oor ontvoering en biskoplike optrede by Augustinus, Teodoretus van Sirus en Viktor van Vita. Derdens ontleed ek die retoriese werking van hierdie tonele as ’n stelsel wat sedelike sigbaarheid uitdeel. Vierdens gebruik ek Basilius se teks Oor die Heilige Gees 20.51 as toetsgeval, waar dieselfde skrywer wat elders pathos om die bedreigde kind opbou, die verslawing van sekere kinders as voorsienig en voordelig regverdig. Metodologies verbind ek sosiaal-historiese ontleding met diskoersontleding, en ek sluit af met ’n voorstel vir ’n kindgesentreerde geskiedskrywing.

Twee vooraf-verduidelikings is nodig. Die eerste betref my gebruik van “vroeg-Christelike diskoers”. Ek bedoel daarmee nie ’n enkele, samehangende leerstelling oor kinders of slawerny nie, maar ’n veld van tekste, genres en praktyke wat gedeelde begrippe, beelde en argumentvorme in omloop gebring het. Die tweede betref my korpuskeuse. Ek gee doelbewus voorkeur aan diepte bo omvang: die argument oor vervreemding word beter deur ’n noukeurige lees van enkele passasies as deur ’n inventaris van verwysings gedien.

 

2. Vervreemding en die verslaafde kind as historiografiese probleem

2.1 Herkoms- en familie-vervreemding en die grense van die begrip

Patterson (1982:13) se omskrywing van slawerny as ’n toestand van “sosiale dood” berus op drie saamgestelde elemente: die verslaafde persoon se blootstelling aan permanente, gewelddadige oorheersing; die ontkenning van eer; en herkoms- en familie-vervreemding – die afsnyding van die verslaafde van erfregtelike aansprake op voorgeslagte en nageslagte. Die derde element is die belangrikste vir my doel. Dit sê nie bloot dat verslaafde mense hulle families verloor het nie, maar dat die regsorde hulle geen erkende verwantskap toegelaat het nie. Die verslaafde persoon kon ’n moeder hê sonder ’n regserkende afkoms, ’n kind hê sonder vaderskap, ’n broer hê sonder erfreg. Vervreemding is in hierdie sin nie ’n gebeurtenis nie, maar ’n voortdurende toestand.

Ek gebruik hierdie begrip egter nie as ’n allesomvattende model van antieke slawerny nie, en dit is belangrik om die voorbehoude uit te spel. Onlangse werk het tereg beklemtoon dat verslaafde mense in die praktyk wél netwerke, gemeenskappe en identiteite gevorm het; dat huishoudings ruimtes van geneentheid sowel as geweld was; en dat slawerny beter as ’n bewegende stel strategieë, verhoudinge en onderhandelinge eerder as ’n statiese instelling verstaan word (Vlassopoulos 2021). Patterson se model loop gevaar om die verslaafde persoon deur die oë van die eienaar te beskryf en om die regsfiksie vir die geleefde werklikheid te verruil. Dié vlakke van vervreemding is dus nie ’n beskrywing van wat verslaafde mense werklik ervaar het nie, maar van die regs- en statusposisie waaruit hulle moes leef en waarteen hulle moes leef.

2.2 Waarom kindwees die begrip verskerp

Juis daarom moet die begrip vir kindwees aangepas word, en dít is die eerste teoretiese stap van hierdie artikel. Waar ’n verslaafde volwassene dikwels ’n herinnering aan herkoms, afkoms en behoort kon saamdra – ’n geheue waaruit weerstand, betekenis en gemeenskap opgebou kon word – word ’n kind wat op jong ouderdom verslaaf word, feitlik op die oomblik van die sosiale ontstaan van daardie bande ontneem. Kindwees is immers nie bloot ’n biologiese fase nie, maar ’n sosiale toestand wat struktureel op verwantskap, afhanklikheid, versorging en gemeenskaplike erkenning gebou is. Wie die kind se verwantskapsnetwerk verbreek, verbreek nie net ’n verhouding nie, maar die instelling waarbinne kindwees self moontlik is. Herkoms- en familie-vervreemding is by kinders daarom nie ’n verlies van iets wat reeds bestaan het nie, maar ’n verhindering van iets wat nog moes ontstaan.

Hierdie onderskeid het gevolge wat verder strek as die begripsmatige. Vir die vrygebore kind was verwantskap die instrument waarmee status bewys kon word: ’n naam, ’n geboorteregister, getuies, ’n gemeenskap wat kon sê wie se kind hierdie kind is. Om die kind van verwante te skei, is dus terselfdertyd om die kind van die middele te ontneem waarmee hy of sy ooit weer vryheid kon bepleit. Die dokumentêre getuienis oor ontvoering en betwiste status, waarop ek later terugkom, wys presies dit: die stryd oor ’n kind se toekoms was ’n stryd oor bewys, en bewys was ’n funksie van verwantskap. Vervreemding was daarom nie net emosioneel verwoestend nie, maar juridies onomkeerbaar.

2.3 Kindwees-studies en die getuienis wat wél spreek

Die kindwees-studies van die afgelope twee dekades het hierdie punt op ’n ander manier bevestig. Deur kinders as sosiale medespelers eerder as passiewe ontvangers van volwasse handeling te lees, het navorsers gewys hoe sterk kinderlike ervaring van huishoudelike ruimte, arbeidsritme en versorgingsverhoudinge afhang (Laes en Vuolanto, reds. 2017). Vir verslaafde kinders in Romeinse Egipte het April Pudsey en Ville Vuolanto (2022) uit die papirologiese getuienis gewys hoe kinders binne huishoudings tegelyk as arbeiders, handelsware en versorgde afhanklikes kon funksioneer en hoe verkoopaktes, huurkontrakte en vakleerlingooreenkomste ’n heel ander soort inligting bewaar as wat homilieë oplewer: ouderdomme, pryse, take, tydperke, name. Christian Laes (2008:235–83) het weer die arbeidsvorme van verslaafde kinders in die Romeinse wêreld omvattend gekarteer, en Judith Evans Grubbs (2021) het die meganismes van kinderverslawing in die laat-oudheid en die Middeleeue oorsigtelik saamgestel.

Wat hierdie werk vir my argument beteken, is dít: die materiële en dokumentêre getuienis stel ons in staat om die sosiale vervreemding van verslaafde kinders redelik konkreet te beskryf, terwyl die Christelike literêre getuienis presies dáár die swakste is en op ’n ander vlak – die retoriese – die sterkste. Ons het met ’n omgekeerde verhouding tussen sigbaarheid en inligting te doen. Die tekste wat die meeste emosionele gewig aan die verslaafde kind gee, gee die minste feitelike gegewens; die tekste wat feitelike gegewens gee, gee die kind geen sedelike gewig nie. Enige historiografie wat net een van die twee stelle bronne gebruik, sal daarom ’n onvoltooide soort geskiedenis skryf.

2.4 Wie tel as kind?

Nog ’n vooraf-probleem is wie as kind tel. Antieke maatstawwe, soos die Romeinse regsdrempel van veertien jaar vir ’n manlike persoon se huweliksbevoegdheid, verskil aansienlik van die wydverspreide moderne maatstaf van agtien. Ek volg hier ’n bewustelike keuse: uit die oogpunt van ’n “geskiedenis van die hede”, soos Michel Foucault (1975) dit sou stel, soek ek in die tekstuele en materiële oorblyfsels van die verlede na diegene wat ons vandag as kinders sou reken (vgl. Garland 2014:365–84). Hierdie keuse is nie ’n anachronistiese oplegging nie, maar ’n uitdruklike erkenning dat die vraag “wie is ’n kind?” self ’n geskiedenis het en dat die antieke antwoord op daardie vraag deel van die verskynsel is wat ons wil verstaan.

Dit bly egter ’n keuse met koste. Die bronne gee ouderdomme selde presies aan; ouderdom is dikwels sosiaal eerder as kronologies beskryf; en in die slawehandel kon ouderdom om winsredes gemanipuleer word, onder meer deur verslaafdes jonger voor te stel as wat hulle was (Harrill 1999:97–122). Daarby was die oorgang uit kindwees vir verslaafde kinders anders as vir vrygeborenes: die verslaafde kind se “grootword” was nie ’n reeks statusdrempels nie, maar ’n verandering in arbeidswaarde. Waar die vrygebore seun se meerderjarigheid regsbevoegdheid gebring het, het die verslaafde seun se liggaamlike ontwikkeling bloot ’n prysverandering beteken. Ook dít is ’n vorm van vervreemding: die kind se lewensloop is nie deur die eie verwantskapsgeskiedenis bepaal nie, maar deur ’n ander se ekonomiese berekening geskandeer.

 

3. Die taal van kindwees en verslawing

3.1 Leksikale oorvleueling

Die konseptuele onvastheid waarmee ons werk, is nie net ’n gevolg van gebrekkige getuienis nie; dit is in die taal self ingebou. Die Griekse παῖς kon ’n manlike kind sowel as ’n manlike slaaf van enige ouderdom aandui en παιδίσκη net so ’n meisie of ’n slavin. Die Latynse puer (“seun”) en puella (“meisie”) is op dieselfde neerbuigende wyse as sinonieme vir “verslaafde persoon” gebruik, ongeag ouderdom. Wanneer ’n vroeg-Christelike teks iemand dus in ’n dubbelsinnige verband met een van hierdie woorde benoem, is dit nie altyd duidelik of jeugdigheid, verslaafde status, of albei bedoel word nie. Die tekste self is soms bewus van die dubbelsinnigheid en buit dit uit; meer dikwels is hulle onbewus daarvan, en juis daardie onbewustheid is vir die diskoersontleder betekenisvol.

Die verleiding is groot om dit as ’n blote filologiese ongerief af te maak. Dit is dit nie. Die leksikale nabyheid van “kind” en “slaaf” beskryf nie net ’n werklikheid nie; dit help daardie werklikheid wesenlik en natuurlik maak. Twee dinge gebeur gelyktydig. Eerstens dra die woordeskat van versorging oor vry en verslaafde afhanklikes heen, sodat dieselfde huishoudelike taal ’n seun en ’n huisslaaf kon benoem. Tweedens word verslawing in dieselfde beweging as ’n verlengstuk van kinderlike afhanklikheid voorgestel, met die gevolg dat oorheersing in die taal van sorg opgeneem word. Die grens tussen versorging en oorheersing word so gevaarlik dun. Hierdie ineenskuiwing is ’n sentrale meganisme in die vroeg-Christelike diskoers oor slawerny in die breë, waar die verslaafde herhaaldelik as ewig-onvolwasse voorgestel word en gehoorsaamheid as ’n vorm van sedelike opvoeding aangebied word (De Wet 2015:26–30; 2018).

3.2 Deurlaatbare sosiale grense

Daarby was die sosiale grense self deurlaatbaar of poreus. Arm vrygebore kinders kon onder toestande lewe en werk wat nie wesenlik veel van dié van verslaafde kinders verskil het nie, en antieke skrywers het minderjariges van verskillende status soms sonder onderskeid saam behandel (Laes 2008). Die regsomgewing het self ruimte vir dubbelsinnigheid gelaat: die Romeinse reg het sekere ouerlike verkope en langtermyn-verbintenisse toegelaat; verbintenisse tussen persone van verskillende status het ingewikkelde afkomsvrae opgelewer; eienaars kon vernae selektief vrylaat; en selfs ná vrylating kon hulle die vrygelate persoon steeds deur obsequium (die plig van eerbied en gehoorsaamheid teenoor die vorige eienaar, nou beskermheer) en operae (kontraktuele dienste wat ’n vrygelate persoon ná vrylating moes verrig) bind (Waldstein 1986; Hawkins 2016:146–57; vgl. Mouritsen 2011:224–6).

Wanneer briewe en homilieë dan met opvallende erns oor die bewys van “ware” status begin twis – wie is werklik liber en wie regmatig servus? – lê hulle nie ’n stabiele stelsel bloot nie, maar juis die onvastheid van die onderskeidings wat hulle wil handhaaf. Status was in die praktyk onderhandelbaar, afhanklik van bewys, voorspraak en mag, en die biskop het hom presies in daardie skemersone as ’n soort magistraat bevind (Humfress 2011:375–400). Taal doen hier grenswerk: hoe meer die woorde liber en servus, παῖς en παιδίσκη, bestry word, hoe duideliker blyk die onstabiliteit van juis die onderskeidings wat hulle veronderstel is om te bewaak.

3.3 Waarom dit vir die argument saak maak

Hierdie poreusheid herorganiseer ook hoe ons die homiletiese trope moet lees. Die afgryse van die verkoop van ’n vrygebore kind kry sy krag presies daaruit dat die kloof tussen vrye en verslaafde kindwees oorsteekbaar was. Die gehoor het geweet dat armoede ouers tot verkoop kon dryf, ongeag wat die reg gesê het. Daardie geloofwaardigheid is wat die retoriek laat byt. Omgekeerd ontstaan die administratiewe obsessie met “ware slawe” en “ware vrygeborenes” omdat die daaglikse praktyk die kategorieë vertroebel het.

Die gevolgtrekking van hierdie afdeling is dus metodologies. Die woorde waarmee ons kinders in ons bronne moet opspoor, is dieselfde woorde waarmee die bronne verslaafdes benoem. Ons soekinstrument is deel van die probleem: elke oënskynlike verwysing na ’n kind kan ’n verslaafde persoon in die openbaar wegsteek, en elke bespreking van slawerny kan ontelbare minderjariges stilweg insluit. Ons kan hierdie probleem nie oplos nie, maar ons kan dit produktief maak deur die dubbelsinnigheid self as historiese getuienis te lees.

 

4. Die eerste vervreemding: gesin, status en sosiale dood

4.1 Die verkoop van ’n kind

Die eerste vervreemding word in die vroeg-Christelike bronne op sy skerpste in die tonele van kinderverkoop gedramatiseer. Basilius van Sesarea skryf in hongersnoodtyd oor die gevoelens van ’n verarmde vader wat sy kinders na die mark moet neem:

Hy laat sy oë op sy kinders val, en so, deur hulle na die markplein te bring, soek hy ’n soort troos teen die dood. Stel julle hier die stryd voor tussen die dwang van hongersnood en vaderlike liefde. Hongersnood dreig met die bejammerenswaardigste dood, maar die natuur trek hom terug en oorreed hom om saam met sy kinders te sterf. Baie kere begin hy, en baie kere hou hy op, totdat hy uiteindelik oorwin word. En watter oorweging hou die vader besig? “Watter een van hulle moet ek eerste verkoop? Watter een sal die koringhandelaar die aangenaamste vind? Moet ek die oudste bring? Maar ek deins terug voor sy senioriteit. Moet ek die jongste bring? Maar ek kry sy ouderdom jammer, wat die ramp nog nie verstaan nie.” (Basilius, Homilie 6 oor Lukas 12:18, 4)2

By Ambrosius van Milaan vind ons ’n bykans identiese retoriek:

Laat ons nou die innerlike storms van ’n vader se gemoed oorweeg, terwyl dit woed oor watter van sy kinders hy eerste moet oorgee. “Wie,” sê hy, “sal ek eerste verkoop? Ek weet dat die prys van een nie genoeg is om die res te voed nie. Wie sal ek aanbied? Watter een sal die koringhandelaar gunstig aanskou? Ek is beskaamd voor die ouer een, maar ek kry die jonger een jammer. In die een verkoop ek my beeld, in die ander verraai ek my hoop.” (Ambrosius, Oor Nabot 5.22)3

Twee sake tref ’n mens onmiddellik. Die eerste is die presiese aard van die vervreemding wat hier verbeeld word. Wat verbreek word, is nie in die eerste plek die kind se regsposisie nie, maar die natuurlike band self: die vader se blik, sy herkenning van sy eie gelaatstrekke in die kind, sy plek aan tafel, sy huis wat hy nou “kinderloos” moet bewoon. Hierdie skrywers weet presies waar die pyn sit, en hulle weet dat dit die verwantskapsband is wat verslawing vernietig. In hierdie sin gee die tekste ’n verrassend skerp voorstelling van herkoms- en familie-vervreemding en dan spesifiek in sy kindervorm: die kind se identiteit is nog niks anders as die verwantskap waaruit hy of sy losgesny word nie.

Die tweede saak is die noukeurig beheerde retoriese bou. Die vader se innerlike beraadslaging is ’n oefening in pathos-wekking, georkestreer deur antitese (ouer teenoor jonger, gelykenis teenoor nuttigheid), anafora (“Wie sal ek eerste verkoop?”) en prosopopeia, die toeken van spraak aan die verskeurde ouer. Die retoriese energie berus daarop dat die gehoor voor ’n keuse vasgekeer word wat geen aanvaarbare uitkoms het nie. Die opvallende ooreenkoms tussen Basilius en Ambrosius wys dat die verkoop van ’n vrygebore kind teen die vierde eeu ’n vaste toneel in Christelike sedelike oorreding geword het – ’n retories gedekte tafel eerder as ’n kliniese verslag (Holman 2001:64–98; Leyerle 2020).

Hierdie retoriese vaardigheid dui egter ook die grense van die getuienis aan. In Ambrosius se Oor Tobias 8.30 word die verkoop van kinders aan die vader se eie oordaad en aan woekerwins verbind: die kinders moet “die koste van hulle vader se tafel terugbetaal” en met hulle slawerny (servitute) sy vryheid koop. Die sedelike probleem is dus hebsug, woeker en onmatigheid – nie kinderslawerny nie (vgl. Samellas 2017:134–78). Wanneer Ambrosius die toneel bowendien met Isebel se beslaglegging op Nabot se wingerd in 1 Konings 21 verbind, word ’n huishoudelike tragedie in ’n profetiese aanklag teen die onteiening deur die magtiges omskep. Dat die regsposisie van kinderverkoop in werklikheid ingewikkeld en hoogs betwis was, blyk elders duidelik (Vuolanto 2003:169–207), maar dit is nie waarin hierdie skrywers belangstel nie. Selfs Augustinus, wat in sy Brief 24* met die status van kinders van ouers met gemengde status worstel, kom nie tot ’n helder juridiese posisie nie (Elm 2017:1–21; Alimi 2024:21–4).

By Hieronimus word die trope nog ’n stap verder van sosiale beskrywing weggeneem. In sy uitleg van Joël 3:3 – “Hulle het ’n seun vir ’n prostituut verruil en ’n meisie verkoop vir wyn om te drink” – word kinderverslawing ’n allegoriese aanklag teen korrupte kerkleiers: dié wat “onder die dekmantel van leer en priesterskap oor die klerus heers en dié wat aan hulle onderworpe is, verdruk”, is die mense wat “jongmans aan prostitute oorgee en meisies aan wellus verkoop”, omdat hulle ter wille van skandelike gewin nie oortreders bestraf nie (Hieronimus, Oor Joël3.3).4 Die kind het hier heeltemal figuurlik geword. Tog skemer agter die allegorie ’n verskriklike werklikheid deur: verslaafde kinders was buitengewoon blootgestel aan seksuele uitbuiting, en dít is ’n aspek van kinderslawerny wat in die Christelike sedelike diskoers byna slegs metafories ter sprake kom (vgl. Kamen en Marshall, reds. 2021).

Dat hierdie soort retoriek nie uitsluitlik Christelik was nie, blyk uit Ammianus Marsellinus (Res Gestae 31.4.9–10) se verslag dat verhongerende Gote hulle kinders vir hondevleis moes verkoop. Teen die agtergrond van die Gotiese oorsteek van die Donau in 376 n.C. en die Romeinse onvermoë om voedsel of beskerming te bied, dramatiseer hierdie groteske ruil die ineenstorting van natuurlike bande en veroordeel dit die sedelike mislukking van Romeinse militêre amptenare, veral Lupisinus. Die beeld word ’n metafoor vir die ontmensliking wat Romeinse korrupsie voortgebring het. Ook hier is die kind se lot die instrument van ’n aanklag teen volwassenes.

4.2 Ontvoering en biskoplike optrede

Naas die verkoop van kinders staan ontvoering, en hier verskuif die genre van preek na brief en die toon van pathos na administrasie. Die vroeë Christene het ontvoering nie net as onreg nie, maar as sonde beskou, ’n houding wat in Bybelse voorskrifte gewortel was, soos 1 Timoteus 1:10, wat mensediewe onder die wettelose mense reken (Harrill 1999). Die duidelikste voorbeeld is Augustinus se Brief 10*:

Ek voeg nog ’n punt by: so groot is die menigte in Afrika van dié wat gewoonlik slawehandelaars [mangones] genoem word, dat hulle na bewering die streek grootliks van sy mense ontledig deur dié wat hulle koop na oorsese provinsies te verskuif – en byna almal van hulle is vry persone [liberos]. Want daar word skaars enige gevind wat deur hulle ouers verkoop is, en selfs dié word nie as verbonde diensknegte vir vyf-en-twintig jaar gekoop nie, soos die Romeinse reg toelaat; hulle word eerder sonder meer as slawe [servos] gekoop en oorsee as slawe verkoop. Ware slawe [veros … servos] word egter baie selde deur hulle eienaars verkoop. Boonop het uit hierdie menigte handelaars ’n horde bedrieërs en rowers so vermetel geword dat hulle, in bendes en luidrugtig, geklee in skrikwekkende militêre of barbaarse drag, rondgaan; na berig word afgeleë landelike gebiede binnegeval waar min mense woon, en dié wat hulle daarna aan hierdie handelaars verkoop, word met geweld weggevoer. (Augustinus, Brief 10*.2)5

Wat Augustinus die meeste aanstoot gee, is nie slawerny as sodanig nie – hy betwis nie die geldigheid van alle vorme van slawerny nie, ook nie dié van kinders wat deur hulle ouers verkoop is nie – maar die gewelddadige en bedrieglike verslawing van vry persone. Sy verontwaardiging is spesifiek op die mangones gerig wat mans, vroue en kinders uit landelike dorpe wegvoer en oorsee verkoop. In een geval vertel hy hoe ’n jong meisie voor haar familie se oë ontvoer is; in ’n ander hoe 120 mense deur die kerk in Hippo vrygemaak is, van wie die meeste slagoffers van bedrog of geweld was. Die toon van die brief is nie net pastoraal nie, maar polities: Augustinus beroep hom op keiserlike wetgewing en dring by plaaslike leiers op regsoptrede aan. Sy sleutelonderskeid is egter juis die probleem: tussen “ware” slawe – en die enkele kinders wat ouers wettig verkoop het – en dié wat onwettig verslaaf is.

Teodoretus van Sirus se Brief 70 vertel ’n soortgelyke geskiedenis. Ná die Vandaalse inname van Kartago in 439 is Maria, ’n Noord-Afrikaanse meisie van hoë stand, saam met haar slavin gevange geneem en verkoop – eers deur barbare aan handelaars en toe aan kopers in Teodoretus se streek. Nuus van die vrygebore meisie se gevangenskap het versprei; plaaslike soldate het geld ingesamel om haar vry te koop; Teodoretus het skuiling gereël; en jare later is sy met haar vader, nou ’n hoë amptenaar in die Weste, herenig. Die lot van die getroue slavin bly onbekend (vgl. Schor 2011:133–55; Conant 2012:72–4). Die probleem in die brief is die vrygebore meisie; die teenwoordigheid van die “ware” slaaf is toevallig en van geen belang nie.

Dieselfde patroon herhaal by Viktor van Vita, wat vertel hoe Deogratias, biskop van Kartago, omstreeks 454 n.C. die goue en silwer liturgiese vate verkoop het om gevangenes los te koop, sodat hulle huwelike heel kon bly en kinders aan hulle ouers teruggegee kon word. Hy het twee groot basilieke met beddens en strooi ingerig en daagliks rantsoene toegeken (Viktor van Vita, Geskiedenis van die Vandaalse vervolging 1.25).6 Twee keer in daardie kort passasie beklemtoon Viktor dat die bevryde kinders vrygebore was – klaarblyklik sodat niemand Deogratias sou kon beskuldig dat hy wettig verslaafde kinders onwettig vrygemaak het nie. Ook in die Siriese verhaal Eufemia en die Goot, waar ’n Gotiese soldaat ’n jong Christelike meisie ontvoer en poog om haar te verslaaf, word die onreg deur goddelike ingryping herstel en is Christus self die bevryder (De Wet 2022). Die sosiale euwel wat aangeval word, is die ontvoering van ’n vry persoon, nie die verslawing van kinders nie.

Die getuienis oor ontvoering bring ons dus nader aan die administratiewe weefsel van die laat-antieke lewe: netwerke van handelaars; die aardrykskunde van rooftogte; die betrokkenheid van militêre mans; en die kerk se vermoë om liturgiese vate vir loskoop te ruil. Maar die beperking bly. Selfs op hulle mees besonderse is hierdie briewe met wat biskoppe moet doen gemoeid, nie met wat van kinders ná gevangeneming of verkoop geword het nie. Die toneel draai om statuskorreksie – die bewys dat iemand liber en nie servus is nie – en nie om die materiële en gevoelswêrelde van verslaafde kinders nie.

Die belangrikste beperking van hierdie hele afdeling is daarom dit: die kind in al die aangehaalde tonele is vrygebore. Die tragedie is die verlies van vrye status, nie die toestand van diegene wat reeds verslaaf is nie. Selfs Cassiodorus kon die verkoop van seuns en dogters op ’n Lukaniese jaarmark as ’n verbetering van hulle lewensvooruitsigte aanbied, omdat dit “nie gevangenskap nie, maar vryheid” was wat hulle te koop gestel het (Cassiodorus, Variae 8.33; vgl. Harper 2011:415–6; Silver 2016:81). Die wettig verslaafde kind kom in hierdie berekening eenvoudig nie voor nie.

 

5. Die tweede vervreemding: die kind as retoriese voorwerp

5.1 Enargeia en die drie doelwitte van die trope

Hier lê die kern van my argument. Die tonele wat ek hier bo aangehaal het, is sedelike retoriek eerste en sosiale beskrywing tweede. Hulle is as enargeia saamgestel, dit wil sê as lewende beelde wat bedoel is om ’n gehoor die skandaal van ondeug in die laat-Romeinse samelewing te laat sien en voel. Die krag lê in die vermoë om ingewikkelde ekonomieë tot ’n enkele krisistoneel saam te pers: verhongerde ouers wat weeg watter kind hulle moet verkoop; skuldeisers wat seuns en dogters na die mark sleep; biskoppe wat met ontvoeringsbendes te doen kry.

Die trope bereik gelyktydig drie dinge. Retories verower dit aandag en dwing dit empatie af. Pastoraal moedig dit weldadigheid en dissipline aan: die rykes moet hulle verbruik herorden, beskermhere en biskoppe moet ingryp. Teologies maak dit Christelike identiteit meetbaar aan die gemeenskap se behandeling van sy mees weerlose lede. Dit is ’n sedelike strategie met werklike pastorale integriteit, en dit sou onhistories wees om die skrywers te verwyt dat hulle preke gehou het eerder as sosiale opnames gedoen het.

5.2 Die koste van die trope

Presies daarin lê egter die tweede vervreemding. Omdat die verslaafde kind die retoriese draaipunt is, moet die kind die gewig van volwasse sedelike opvoeding dra en word die kind se eie ervaring uitgewis. Ons leer uit hierdie tekste baie oor kerklike verwagtinge van die rykes, oor die werking van biskoplike leierskap en oor die teologiese grammatika van “natuur”, “barmhartigheid” en “geregtigheid”. Ons leer bykans niks oor die daaglikse arbeid, dissipline en gevoelswêrelde van verslaafde seuns en dogters wat wettig verslaaf was en nooit kandidate vir loskoop was nie – en ook nooit waardige onderwerpe van ’n homilie of brief nie. Die kind word ’n stemlose katalisator van volwasse pastorale programme, ’n figuur wat sigbaar gemaak word deur dieselfde beweging wat hom of haar as historiese subjek laat verdwyn. Dit is wat ek literêr-diskursiewe vervreemding noem.

Die epistemiese koste is dus werklik: kinders word instrumente van volwasse deugvorming eerder as onderwerpe van historiese ondersoek. Die “ons” van die bronne – predikers, biskoppe, beskermhere – praat oor kinders om volwassenes te verander. ’n Kritiese lees moet hierdie volwassenegesentreerdheid uitdruklik uitwys, sodat dit nie ongemerk in ons eie rekonstruksies oorgaan nie. Dit is die enkele grootste gevaar in die geskiedskrywing oor verslaafde kinders: dat ons die retoriese ekonomie van ons bronne as die sosiale werklikheid oorvertel.

5.3 “Natuur” as sedelike maatstaf

Twee eienskappe van hierdie meganisme verdien nadere aandag. Die eerste is die gebruik van “natuur” as sedelike maatstaf. Die vader se innerlike monoloog wieg heen en weer tussen φύσις/natura (natuur) en ἀνάγκη/necessitas (noodsaak): die natuur trek hom na die kind, die noodsaak stoot hom na die verkoop. Die redenaars ontgin hierdie wisseling om “onnatuurlikheid” te dramatiseer. Die verkoop van ’n kind verbreek die mees basiese, Godgegewe bande en dui daarom op die onnatuurlike oormaat van ondeug – hebsug, luukse, dronkenskap of burgerlike nalatigheid – wat ’n huishouding tot op daardie afgrond gebring het. Retoriese vrae draai die skroef vaster: “Hoe kan ek in die huis woon nadat ek my eie kinderloosheid geskep het?” Die logika is onafwendbaar: as ondeug die natuur ontbind, moet Christelike deug die natuur deur aalmoese en skuldverligting herstel.

Dit is belangrik om te sien wat hier nié gebeur nie. Die beroep op natuur is nie ’n Aristoteliese leer van natuurlike slawerny nie – ’n leer wat grotendeels in die Christelike diskoers afwesig is (De Wet 2015:26–30) – maar ’n gebruik van natuur as sedelike indeks van orde en wanorde. Natuur is nie ’n handves vir verslawing nie, maar die register waarin die afgryse van kinderverkoop leesbaar gemaak word. Die “onnatuurlikheid” van die daad word aan die “oormaat” van ondeug gekoppel: hongersnood vererger deur opgaring; dronk skuldlas gedelg deur die verkoop van nageslag; luukse tafels betaal met kinderlywe. Verslaafde kindwees staan so as die korrelaat van volwasse gebrek in oormaat. Die trope is dus ’n spieël: dit weerkaats nie primêr die kind se toestand nie, maar die volwasse gemeenskap se karakter.

5.4 Die selektiwiteit van medelye

Die tweede eienskap is die selektiwiteit van medelye. Die bronne organiseer simpatie rondom die vrygeborenes: dié wat deur ontvoering, bedrog of misbruik van skuld onregmatig verslaaf is. Die uitroep is regs-sedelik van aard: ’n ingenuus is verkeerdelik as servus behandel. Dít is verstaanbaar, want juis hier het die reg en die gewoonte ’n hefboom gebied waarmee kerke kon ingryp, bewyse kon lewer en kon loskoop. Ontleedkundig trek dit egter die rekord skeef. Die oorgrote meerderheid verslaafde kinders – vernae, oorlogsgevangenes, dié wat na die reg se maatstawwe “wettig” deur ouers verkoop is, dié wat geërf, in bruidskatte oorgedra of vir arbeid verhuur is – kom selde in die sedelike kollig. Hulle word veronderstel eerder as bevraagteken. Ons bronne oorverteenwoordig die randgevalle en onderverteenwoordig die alledaagse, met ’n wye gaping tussen retoriese verontwaardiging en sosiale werklikheid.

Die diskursiewe gevolg is dus nie neutrale stilte nie, maar aktiewe uitsluiting. Die vroeg-Christelike diskoers oor kinderverslawing skep ’n drumpel van sedelike sigbaarheid: bo die drumpel is die vrygebore kind, wat beklaag, verhaal en soms losgekoop word; onder die drumpel is die wettig verslaafde kind, wie se toestand nie ’n verhaal is nie, maar ’n gegewe. Om onder daardie drumpel te wees, is om in ’n toestand buite erkenning te verkeer, waar nóg verlossing nóg medelye te wagte is. Dit is die tweede vervreemding: nie net weggeneem van verwante nie, maar weggeneem van die moontlikheid om as slagoffer erken te word.7

Wat kan ons dan verantwoordelik uit hierdie tekste haal? Drie dinge, meen ek. Eerstens ’n kaart van sedelike angs: hongersnood, skuld en woeker is beleef as kragte wat selfs “natuurlike” geneentheid kon breek. Tweedens ’n register van gemeenskapsverwagtinge: die rykes moes hulle verbruik herorden; biskoppe en beskermhere moes ingryp. Derdens ’n teologie van natuurlike bande: laat-antieke Christelike etiek het gesinsbreuk as ’n diagnose van sistemiese sonde gelees. Hierdie winste is werklik, maar hulle is nie ’n sosiale geskiedenis van verslaafde kindwees nie. Hulle is ’n sosiale geskiedenis van die Christelike sedelike verbeelding, waarin kinderverkoop ’n kode vir ondeug is.

 

6. Basilius as toetsgeval: van medelye tot teologiese uitsluiting

6.1 Die passasie

Hierdie drumpel is nêrens skerper te sien nie as by Basilius, en juis daarom stel ek hom hier as toetsgeval. In sy werk Oor die Heilige Gees 20.51 skryf hy:

Soms, volgens ’n wyse en onuitspreeklike voorsienigheid [οἰκονομία], is diegene onder die kinders wat waardeloos is, op bevel van hulle vaders daartoe verwys om dié as slawe te dien [δουλεύειν] wat verstandiger en beter is. En dit sou ’n mens nie tereg ’n verdoemenis kon noem nie, maar eerder ’n weldaad, indien ’n mens ’n regverdige beoordelaar van gebeure was. Want vir hom wat, weens ’n gebrek aan verstand, nie die natuurlike beginsel van heerskappy in homself besit nie, is dit voordeliger dat hy die eiendom [κτῆμα] van ’n ander word, sodat hy, gerig deur die oorweging [λογισμῷ] van die een in gesag, kan wees soos ’n strydwa wat ’n wadrywer ontvang het, of ’n skip met ’n stuurman by die roer. (Basilius, Oor die Heilige Gees 20.51)8

Die kontras met Basilius se eie homiletiese toneel wat ek in afdeling 4 aangehaal het, kan skaars groter wees. Daar raam pathos en medelye die kind se vervreemding as ’n tragedie; hier is daar geen jammerte hoegenaamd nie. Basilius herformuleer slawerny as voorsienige orde; verklaar sekere kinders “waardeloos” en van nature onbekwaam om te heers; en lei daaruit af dat hulle die κτῆμα (eiendom) van ander behoort te word.

6.2 Die beeldspraak van instrument en stuur

Die Platoniese beelde van strydwa en skip verdien noukeurige aandag, want hulle doen ’n bepaalde begripsmatige werk. Albei is werktuie wat sonder ’n bestuurder nutteloos, selfs gevaarlik is. Deur die kind so voor te stel, word twee gevolgtrekkings gelyktydig ingesmokkel: dat die kind sonder ’n ander se leiding nie ’n eie rigting kan hê nie, en dat die ander se gesag ’n diens is wat aan die kind gelewer word. Die verhouding word dus nie as roof of dwang nie, maar as voltooiing en begeleiding aangebied. Die kind se vervreemding van verwante en gemeenskap word nie net geregverdig nie; dit word ’n “weldaad” genoem.

Let ook op waar die λογισμός (oorweging, redelike beslissing) in hierdie prentjie geplaas word. Dit sit nie in die kind nie, maar in die eienaar. Die kind se innerlike lewe word dus nie ontken nie – dit word eenvoudig na buite verplaas, in ’n ander se hoof. Dít is ’n presiese diskursiewe bewerking: die verslaafde kind se subjektiwiteit word nie stilgemaak nie, maar georganiseer as ’n tekort wat deur ’n ander se gesag aangevul moet word. Dieselfde beweging maak die kind se uiteindelike weerstand onverstaanbaar: ’n strydwa wat sy wadrywer weier, is nie bloot ’n opstandeling nie, maar ’n gebrekkige voertuig.

6.3 Is dit bloot ’n genreverskil?

Dit is nie ’n toevallige teenstrydigheid nie, en dit help nie om dit met ’n beroep op genre weg te verklaar nie. ’n Mens sou kon aanvoer dat ’n hongersnoodpreek pathos vereis en ’n dogmatiese verhandeling nie en dat Basilius se twee uitsprake dus onvergelykbaar is. Twee oorwegings weerlê hierdie beswaar. Eerstens is die verwysingspunt in albei gevalle dieselfde: ’n vader se besluit oor sy kind se verslawing. In die preek is daardie besluit ’n tragiese noodsaak; in die verhandeling is dit ’n redelike beoordeling wat “op bevel van hulle vaders” uitgevoer word. Basilius gebruik dieselfde sosiale gegewe twee keer, met teenoorgestelde sedelike waarde. Tweedens is die onderskeidende faktor nie genre nie, maar die kind se veronderstelde waarde en status. Die kinders in die preek is vrygebore en kosbaar; die kinders in die verhandeling is “waardeloos”. Die twee uitsprake staan dus in een en dieselfde diskursiewe stelsel, en hulle onderskei tussen kinders op grond van status en veronderstelde waarde.

Wat by Basilius gebeur, is dat die verbreking van verwantskapsbande in ’n teleologie van afhanklikheid omgeskakel word: vervreemding word as die kind se eie behoorlike bestemming voorgestel. Sonde en vervreemding word korrelate. Dit is vervreemding tot die tweede mag – nie net die afsnyding van familiebande nie, maar die retoriese uitwissing van onskuld, wat ek sedelik-teologiese vervreemding sou noem, omdat die kind se onderwerping as voordelig en in ooreenstemming met die goddelike wil geraam word.

6.4 Die Bybelse begronding

Wat die argument nog kragtiger maak, is dat Basilius dit Bybels begrond. Deur na Genesis 9:25–7 te verwys, bind hy sy redenasie aan die breër Christelike toe-eiening van die vloek van Gam, wat kinderverslawing in ’n oorgeërfde teologie van skuld vasgelê het (Goldenberg 2003; De Wet 2018:104–45). Die uitwerking van hierdie skakel is beslissend. Die vloek van Gam is immers ’n verhaal oor ’n kind wat vir ’n ouer se oortreding boet en oor ’n straf wat oor geslagte heen dra. Wanneer die verslawing van kinders in daardie raamwerk gelees word, verskuif die vraag na skuld weg van die eienaar en die handelaar, na die kind se herkoms. Die kind is dan nie ’n slagoffer van ’n stelsel nie, maar die draer van ’n vooraf-vasgestelde lot.

In daardie uitlegtradisie word die vervreemding van verslaafde kinders opnuut dubbel ingeskryf: sosiaal, in die verlies van familie en gemeenskap; en teologies, in die erflike logika wat hulle diensbaarheid as voorsienig en verdiend laat voorkom. Waar die homiletiese pathos van hongersnoodgedrewe kinderverkoop die afgryse van verbreekte verwantskap dramatiseer, maak die Gam-diskoers die vervreemding self goddelik georden. Die twee bewegings is mekaar se keersy: die een maak van verwantskap ’n heilige band wat nie verbreek mag word nie; die ander van verwantskap ’n kanaal waarlangs skuld oorgedra word.

6.5 Wat die teenstrydigheid blootlê

Hierdie spanning word in bronne soos dié van Basilius nooit opgelos nie, en dit is ’n bevinding en nie ’n verwyt nie. Die punt is dat die spanning die diskursiewe logika blootlê. Medelye is nie ’n algemene houding teenoor verslaafde kinders nie, maar ’n gerigte, statusgebonde reaksie. Die kind wat reeds verslaaf is, is nie net sosiaal onsigbaar nie; hy of sy word deur die uitleg self tot ’n sedelike buitestander herklassifiseer en daarmee van medelye gediskwalifiseer. Die verslaafde kind, reeds stemloos in die sosiale werklikheid, word verder stilgemaak deur ’n uitleg wat hom of haar as sedelike buitestander herbenoem.

Die gevolg is ’n stelsel wat kerklike besorgdheid uitsluitlik na “verkeerdelik” verslaafde vrygebore kinders herlei en die meerderheid verslaafde kinders dubbel vervreem laat: sosiaal onsigbaar en teologies van medelye gediskwalifiseer. Die vroeg-Christelike teks bewaar dus nie bloot getuienis oor verslaafde kinders nie; dit help bepaal wie hoegenaamd as ’n slagoffer kan geld.

 

7. Van trope na subjek: ’n kindgesentreerde geskiedskrywing

Wat volg hieruit vir die praktyk van die geskiedskrywing? My voorstel is nie dat ons hierdie tekste as bronne moet laat vaar nie. Homilieë, verhandelinge en briewe is self fragmente en artefakte van sosiale geskiedenis: hulle is sosiale realia in eie reg, omdat hulle die sosiale diskoerse van hulle tyd verteenwoordig. Wat wél nodig is, is ’n bewuste metodologiese verskuiwing in vier stappe.

7.1 Sigbaarheid is nie betekenis nie

Eerstens moet ’n kindgesentreerde sosiale geskiedenis weier om tekstuele sigbaarheid met sosiale betekenis gelyk te stel. Dat ’n groep gereeld in ons bronne verskyn, sê iets oor die belange van die skrywers, nie noodwendig oor die groep se getalle of gewig nie. Omgekeerd is die stilte oor wettig verslaafde kinders nie ’n aanduiding van hulle onbelangrikheid nie, maar van hulle onbetwiste plek in die orde. Hierdie omkering van die bewyslas is die enkele belangrikste korrektief wat ek voorstel, en dit het praktiese gevolge vir hoe ons statistiek uit literêre bronne hanteer: die frekwensie van ’n motief in preke is ’n meting van homiletiese behoefte, nie van sosiale voorkoms nie.

7.2 Kruiskontrole van getuienis

Tweedens benodig ons kruiskontrole van die getuienis. Kerklike tekste moet saam met papiri (verkoopaktes, huurkontrakte, vakleerlingooreenkomste), regsversamelings (oor ouerlike bevoegdhede en vrylating), inskripsies (huishoudelike gedenktekste) en materiële kultuur (huisruimtes, speelgoed, werktuie) gelees word, sodat die daaglikse wêrelde van verslaafde minderjariges gerekonstrueer kan word: werksritmes, strafpraktyke, bande van geneentheid, kategese en die oorgange na jeugarbeid. Die papirologiese werk oor verslaafde kinders in Egipte wys wat hierdie soort kruiskontrole kan oplewer, juis omdat dit ’n ander soort inligting bewaar: ouderdomme, pryse, take en tydperke eerder as sedelike waarde (Pudsey en Vuolanto 2022; vgl. Laes 2008). Kruiskontrole is hier nie ’n manier om die literêre bronne te “korrigeer” nie, maar om hulle in hulle regte genre te lees en hulle stiltes teen ander getuienis af te meet.

7.3 Ander vrae aan die Christelike tekste

Derdens moet ons ander vrae aan die Christelike tekste stel. In plaas daarvan om net te vra wat die trope oor ondeug bewys, moet ons vra hoe die huishoudings wat hierdie preke gehoor het, kinderarbeid werklik georden het; wat van kinders geword het wat nie losgekoop is nie; hoe minderjariges in huishoudings opgelei, gestraf of ingelyf is; hoe kategetiese praktyk verslaafde kinders aangespreek het; hoe doopsdissipline gehoorsaamheid, kuisheid en eiendom vir minderjariges sonder regsbevoegdheid onderhandel het; en hoe asketiese metafore van “kinders as slawe van Christus” met die geleefde werklikheid van diensbare seuns en dogters ingemeng het (vgl. Glancy 2006; De Wet, Kahlos en Vuolanto, reds. 2022). Die bronne bied nie geredelik antwoorde op hierdie vrae nie, maar dit is presies die punt: die vrae dwing ons om die tekste téén hulle eie doelstellings te lees.

7.4 Die genealogiese taak

Vierdens is daar die genealogiese taak. In Foucault se sin gaan dit nie net daaroor om te herwin wat laat-antieke Christene “werklik” gedoen het nie, maar om die genealogieë na te spoor waardeur sekere subjekte binne magsverhoudinge en kennisordes sigbaar of onsigbaar word (Foucault 1975; Garland 2014). ’n Kindgesentreerde benadering vra hoe diskursiewe praktyke – homilieë, briewe, hagiografieë, die reg – “die verslaafde kind” as sedelike teken voortbring en terselfdertyd verslaafde kinders as historiese subjekte verduister, en hoe daardie vorming ons eie etiese waarneming steeds mede-bepaal. In Foucaultiaanse terme ondersoek ons die problematisering van kinderverkoop en ontvoering – wat gedink, gesê en gedoen kon word – om die oorgeërfde drumpels van diskursiewe verstaanbaarheid in ons eie hede te ontstel.

Om kinders in die studie van die laat-oudheid te hersentreer is dus nie ’n anachronistiese oplegging nie; dit is ’n geskiedkundige korreksie in verhouding tot die wanbalans van die bronne self. En dit is meer as ’n tegniese hervorming. Dit vra van die historikus ’n bepaalde soort aandag: die bereidwilligheid om te let op wat ’n teks veronderstel eerder as op wat dit betoog, en om die stil figuur in die hoek van die toneel as ’n historiese persoon te reken.

 

8. Gevolgtrekking

Die verslaafde kind in die vroeg-Christelike sosiale etiek is ’n figuur van buitengewone retoriese krag en tegelyk ’n aanduiding van die grense van ons getuienis. Ek het betoog dat hierdie kinders dubbel vervreem word. Die eerste vervreemding is die herkoms- en familie-vervreemding wat Patterson beskryf het, maar wat in die geval van kinders skerper sny, omdat kindwees self op die verwantskapsbande gebou is wat verslawing verbreek. Die tweede vervreemding is die werk van die bron self: die teks wat die kind sigbaar maak, verplaas hom of haar in dieselfde beweging na ’n retoriese huishouding waarin die kind die sedelike toestand van volwassenes meet.

Die getuienis wat ek ontleed het, wys hoe konsekwent hierdie tweede beweging is. In die preke van Basilius en Ambrosius is die kind die maatstaf van hebsug; by Hieronimus word die kind ’n allegorie vir korrupte kerkleiers; by Ammianus ’n aanklag teen Romeinse wanbestuur; in die briewe van Augustinus en Teodoretus en in Viktor van Vita se verhaal ’n aanleiding tot biskoplike optrede en ’n toets van kerklike gesag. In elke geval is die kind se lot betekenisvol omdat dit iets van volwassenes sê. En in elke geval is die kind wat tel, vrygebore.

Basilius is die duidelikste toetsgeval en daarom die spil van hierdie artikel. Dieselfde skrywer wat die pathos van ’n vader by die koringmark tot volmaakte werking bring, kan elders die verslawing van “waardelose” kinders as voorsienige weldaad regverdig en dit met ’n beroep op Genesis 9 begrond. Die teenstrydigheid is nie ’n vlek op ’n andersins samehangende posisie nie; dit ís die posisie. Medelye is statusgebonde, en die drumpel van sedelike sigbaarheid loop tussen die vrygebore kind wat onregmatig verslaaf is en die kind wie se verslawing die orde self veronderstel.

Die gevolgtrekking is dus sterker as die gewone waarskuwing dat ons bronne bevooroordeeld is. Vroeg-Christelike tekste bewaar nie bloot getuienis oor verslaafde kindwees nie; hulle neem deel aan die bepaling van watter verslaafde kinders hoegenaamd sedelik sigbaar word. Om dít te erken, is die voorwaarde vir ’n geskiedskrywing wat van trope na subjek kan beweeg – sonder om die kritiese etiese ondervraging prys te gee wat die trope in die eerste plek so oortuigend gemaak het.

 

Bibliografie

Adriaen, M. (red.). 1969. S. Hieronymi presbyteri opera. Pars I: Opera exegetica 6: Commentarii in prophetas minores. Corpus Christianorum, Series Latina 76. Turnhout: Brepols.

Alimi, T. 2024. Slaves of God: Augustine and other Romans on religion and politics. Princeton, Oxford: Princeton University Press.

Baker, B. 2002. The hunt for disability: The new eugenics and the normalization of school children. Teachers College Record, 104(4):663–703.

Conant, J. 2012. Staying Roman: Conquest and identity in Africa and the Mediterranean, 439–700. Cambridge: Cambridge University Press.

Courtonne, Y. (red.). 1935. Saint Basile: Homélies sur la richesse. Édition critique et exégétique. Parys: Firmin-Didot.

De Wet, C.L. 2015. Preaching bondage: John Chrysostom and the discourse of slavery in early Christianity. Oakland: University of California Press.

—. 2018. The unbound God: Slavery and the formation of early Christian thought. Londen, New York: Routledge.

—. 2022. Slavery in Euphemia and the Goth. In De Wet, Kahlos en Vuolanto (reds.) 2022.

De Wet, C.L., M. Kahlos en V. Vuolanto (reds.). 2022. Slavery in the late antique world, 150–700 CE. Cambridge: Cambridge University Press.

De Wet, C.L. en W. Mayer (reds.). 2019. Revisioning John Chrysostom: New approaches, new perspectives. Leiden, Boston: Brill.

Divjak, J. (red.). 1981. Sancti Aureli Augustini opera: Epistolae ex duobus codicibus nuper in lucem prolatae. Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum 88. Wene: Hoelder-Pichler-Tempsky.

Elm, S. 2017. Sold to sin through origo: Augustine of Hippo on slavery and freedom. Studia Patristica, 98:1–21.

Evans Grubbs, J. 2021. Child enslavement in late antiquity and the Middle Ages. In Perry, Eltis, Engerman en Richardson (reds.) 2021.

Foucault, M. 1975. Surveiller et punir: Naissance de la prison. Parys: Gallimard.

Garland, D. 2014. What is a “history of the present”? On Foucault’s genealogies and their critical preconditions. Punishment & Society, 16(4):365–84.

Glancy, J.A. 2006. Slavery in early Christianity. Minneapolis: Fortress Press.

Goldenberg, D.M. 2003. The curse of Ham: Race and slavery in early Judaism, Christianity, and Islam. Princeton, Oxford: Princeton University Press.

Gori, F. (red.). 1985. Sant’Ambrogio: Opere esegetiche VI. De Nabuthae, De Tobia. Milaan, Rome: Biblioteca Ambrosiana, Città Nuova Editrice.

Harper, K. 2011. Slavery in the late Roman world, AD 275–425. Cambridge, New York: Cambridge University Press.

Harrill, J.A. 1999. The vice of slave dealers in Greco-Roman society: The use of a topos in 1 Timothy 1:10. Journal of Biblical Literature, 118(1):97–122.

Hawkins, C. 2016. Roman artisans and the urban economy. Cambridge: Cambridge University Press.

Holman, S.R. 2001. The hungry are dying: Beggars and bishops in Roman Cappadocia. Oxford, New York: Oxford University Press.

Humfress, C. 2011. Bishops and law courts in late antiquity: How (not) to make sense of the legal evidence. Journal of Early Christian Studies, 19(3):375–400.

Kamen, D. en C.W. Marshall (reds.). 2021. Slavery and sexuality in classical antiquity. Madison: University of Wisconsin Press.

Laes, C. 2008. Child slaves at work in Roman antiquity. Ancient Society, 38:235–83.

Laes, C. en V. Vuolanto (reds.). 2017. Children and everyday life in the Roman and late antique world. Londen, New York: Routledge.

Leyerle, B. 2020. The narrative shape of emotion in the preaching of John Chrysostom. Oakland: University of California Press.

Mouritsen, H. 2011. The freedman in the Roman world. Cambridge: Cambridge University Press.

Papadogiannakis, Y. 2019. Homiletics and the history of emotions: The case of John Chrysostom. In De Wet en Mayer (reds.) 2019.

Patterson, O. 1982. Slavery and social death: A comparative study. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

Perry, C., D. Eltis, S.L. Engerman en D. Richardson (reds.). 2021. The Cambridge world history of slavery. Volume 2: AD 500–AD 1420. Cambridge: Cambridge University Press.

Pruche, B. (red.). 1968. Basile de Césarée: Sur le Saint-Esprit. 2de uitgawe. Sources chrétiennes 17bis. Parys: Cerf.

Pudsey, A. en V. Vuolanto. 2022. Enslaved children in Roman Egypt: Experiences from the papyri. In De Wet, Kahlos en Vuolanto (reds.) 2022.

Ramsey, B. 1997. Ambrose. Londen, New York: Routledge.

Samellas, A. 2017. The anti-usury arguments of the Church Fathers of the East in their historical context and the accommodation of the Church to the prevailing “credit economy” in late antiquity. Journal of Ancient History, 5(1):134–78.

Scheidel, W. 1997. Quantifying the sources of slaves in the early Roman empire. Journal of Roman Studies, 87:156–69.

Schor, A.M. 2011. Theodoret’s people: Social networks and religious conflict in late Roman Syria. Berkeley, Los Angeles: University of California Press.

Silver, M. 2016. At the base of Rome’s peculium economy. Fundamina, 22(1):67–93.

Vlassopoulos, K. 2021. Historicising ancient slavery. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Vössing, K. (red.). 2011. Victor von Vita: Historia persecutionis Africanae provinciae. Kirchenkampf und Verfolgung unter den Vandalen in Africa. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.

Vuolanto, V. 2003. Selling a freeborn child: Rhetoric and social realities in the late Roman world. Ancient Society, 33:169–207.

Waldstein, W. 1986. Operae libertorum: Untersuchungen zur Dienstpflicht freigelassener Sklaven. Forschungen zur antiken Sklaverei 19. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

 

Eindnotas

1 Alle vertalings van antieke tekste is my eie. Hierdie artikel vorm deel van ’n groter navorsingsprojek oor kinderslawerny in die vroeë Christendom. ’n Breër oorsig van die Griekse, Latynse en Siriese getuienis oor kinderverkoop en ontvoering behandel ek elders; die argument wat ek hier ontwikkel, is toegespits op die begrip vervreemding en op Basilius as toetsgeval, en dit maak van ’n doelbewus vernoude korpus gebruik.

2 Basilius, Homilie 6 oor Lukas 12:18 (“Ek sal my skure afbreek”) 4; teks in Courtonne (red.) 1935; bespreking in Holman 2001:102–6. Die volledige Afrikaanse vertaling van die res van die passasie lui: “Hierdie een bewaar die gelaatstrekke van sy ouers duidelik; daardie een is besonder geskik om te leer. Ag, hierdie penarie! Wat moet ek doen? Aan wie moet ek geweld doen? Watter soort dierlike gemoed moet ek aanneem? Hoe kan ek die natuur vergeet? As ek weier om enige van hulle te verkoop, sal ek hulle almal in hulle lyding sien omkom. As ek een verkoop, met watter oë kan ek na die ander kyk, terwyl hulle my nou van verraad verdink? Hoe kan ek in die huis woon nadat ek my eie kinderloosheid geskep het? Hoe kan ek aan tafel sit, wat nou weens sulke rede oorvloedig voorsien is? En so bring hy, met ’n oorvloed trane, sy geliefdste kind na die mark om te verkoop. Maar u word nie deur sy lyding geraak nie.”

3 Ambrosius, Oor Nabot 5.22; teks (Schenkl) in Gori (red.) 1985:146; vergelyk ook Ramsey 1997:123–4. Die aangehaalde gedeelte is verkort; die volledige passasie ontwikkel die vergelyking tussen die kinders verder in terme van ouderdom, gestalte, insig en nut. Vir Oor Tobias 8.29–32, hier onder bespreek, sien Gori (red.) 1985:226.

4 Hieronimus, Oor Joël 3.3; teks in Adriaen (red.) 1969:200. Die Latyn lui: “Tradunt autem adolescentes meretricibus, et puellas vendunt luxuriae.” Oor die seksuele weerloosheid van verslaafde kinders in die Romeinse letterkunde is die bydraes in Kamen en Marshall (reds.) 2021 besonder nuttig.

5 Augustinus, Brief 10*.2; teks in Divjak (red.) 1981. Oor hierdie belangrike brief, sien Harper 2011:92–5, Elm 2017 en Alimi 2024:21–4.

6 Viktor van Vita, Geskiedenis van die Vandaalse vervolging 1.25 (in party nommeringe 1.30); teks in Vössing (red.) 2011:46–8.

7 Vir die begrip anoptisisme – die toestand van onder die drumpel van sigbaarheid te val – sien Baker 2002. Vir die emosionele werking van sulke homiletiese drumpels, sien Papadogiannakis 2019 en Leyerle 2020.

8 Basilius, Oor die Heilige Gees 20.51.11–20; teks in Pruche (red.) 1968:426–8. Vir gedetailleerde bespreking, sien De Wet 2018:94–6 en 104–45, asook Goldenberg 2003. Die Griekse οἰκονομία word hier as “voorsienigheid” weergegee, hoewel die term ook “bestel” of “huishoudelike ordening” kan beteken; die dubbelsinnigheid is in Basilius se argument werksaam.

 

 

LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding.
  • 0

Reageer

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


 

Top