Jannie Pretorius lees graag oor die verlede en gebruik KI om ou foto’s ’n nuwe lewe te gee. Klik op die kleurfoto om dit te vergroot en sien die video hier onder.
Deneys Reitz se Commando: A journal of the Boer War, wat in 1929 gepubliseer is (in 1930 in Afrikaans), word wêreldwyd as een van die indringendste en lewendigste ooggetuieverslae van die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) beskou. Die boek begin met Reitz se jeugdige entoesiasme op sewentienjarige ouderdom toe hy die Ladysmith-beleg beleef. Sy tentmakkers val links en regs om hom, met die gevolg dat hy ná die Slag van Spioenkop rapporteer dat hy na ’n leë tent terugkeer omdat sy vier tentmakkers hom ontval het.
Wat Commando so uitsonderlik maak, is die eerlikheid en die rou perspektief van ’n jong man wat op so ’n brose ouderdom gekonfronteer word met die brutaliteit van oorlog. Reitz beskryf in besonderhede die aanvanklike konvensionele veldslae en die daaropvolgende uitputtende guerrilla-oorlog wat die Boere moes voer ná die val van die republieke.
Die hoogtepunt van die verhaal is Reitz se deelname aan generaal Jan Smuts se epiese en waaghalsige inval in die Kaapkolonie. Hierdie gedeelte skets ’n prentjie van ongelooflike fisieke ontbering, konstante hongersnood en die gevaar van Britse agtervolging. Reitz se beskrywings is besonder grafies en onthul die menslike sy van die konflik, nie net die militêre strategie nie.
Commando is meer as net 'n militêre geskiedenis; dit is ’n aangrypende persoonlike verhaal en literêre meesterstuk waarvan meer kopieë verkoop is as enige van die ander boeke oor die Boere-oorlog.
Wil jy hom sien beweeg? Klik op die knoppie, of klik hier.
(Só lyk die oorspronklike foto.)
Bronne
Badenhorst, D. 2017. Deneys Reitz (1882–1944). Afrikanergeskiedenis. https://afrikanergeskiedenis.co.za/deneys-reitz-1882-1944 (30 November 2025 geraadpleeg).
OpenAI. (2025). ChatGPT-reaksie op ’n versoek oor “Commando” van Deneys Reitz. https://chat.openai.com (30 November 2025 geraadpleeg).
Wikimedia Commons. S j. Deneys Reitz op kommando (Beeld). https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Deneys_Reitz#/media/File:Deneys_Reitz_op_kommando.jpg (30 November 2025 geraadpleeg).
Lees ook:
Pasverskyn: Deur die sterre gelei-trilogie deur Deneys Reitz
Ons Japie en die Anglo-Boereoorlog – relevant vir vandag se lesers?
Kommentaar
My oupa, Willem Stefanus Conradie (Willie Conradie), was 'n Kaapse rebel wat in die Vryheidsoorlog geveg het. Hy was afkomstig van die plaas Koelfontein in die Ceres-omgewing. Hy was 'n rapportryer vir Generaal Smuts en Denys Reitz was sy agterryer. My Pa het baie met Oupa gesels oor die Oorlog en daar is heelwat van die gebeure wat in Commando beskryf word wat met 'n knippie sout gelees moet word! Onder andere het hulle tydens Generaal Smuts se inval in die Kaapkolonie afgeklouter in Die Hel (Leeugamka kloof). Reitz het die inwoners as agterlik bekryf wat halfnaak in velklere rondgeloop het. Dit was heeltemal onwaar en in Sue vd Waat (ek hoop ek spel reg!) se boek, wat oor die Leeugamka-kloof handel, maak sy melding daarvan en ontken sy dit ten sterkste en haar bekrywing stem ook ooreen met my Oupa se vertellings.
Ek weet nie of "agterlik" korrek is nie. Die volgende is 'n aanhaling uit Reits se Kommando:
"Dit het donker geword en swaar begin reën. Ons het ’n entjie van die kruin af afgesak om skuiling vir die nag te soek. Dit was te koud om te slaap en ons moes toe daar sit en bewe tot die oggendskemer aangebreek het. In ’n digte mis het ons ons pad van die berg af gevoel-voel. Teen vieruur die middag was ons onder die wolkkombers en kon ons ’n lang smal kloof onder ons sien lê waarvan daar aan die kante loodregte kranse was. Op die bodem van die afgrond, ’n duisend voet ondertoe, kon ons ’n paar hutte sien. Ons het gereken dit kon miskien swartmense wees wat ons as gidse kon gebruik en so het ons almal afgegaan om te gaan uitvind. Ons perde het ons in ’n kloof gelos om na hulself om te sien. Ons het deur ’n spleet in die kranse afgeklim en die bodem kort na sononder bereik. Toe ons die hutte nader, het ’n reus van ’n man in velklere te voorskyn gekom en met ons in ’n vreemde krom Afrikaans gepraat. Hy was ’n wit man met die naam van Cordier wat daar met sy vrou en ’n klomp half wilde kinders gewoon het. Hulle was geheel en al afgesonder van die wêreld daarbuite. Hy het alles van ons af geweet, want een van sy seuns was die oggend met die berg op waar hy ons stilletjies bekruip het toe hy die geluid van mense en perde gehoor het. Hy het waargeneem watter taal ons gepraat het en hoeveel daar van ons was voor hy oor die kranse verdwyn en sy pa van ons gaan vertel het. Ons is met lompe maar opregte gasvryheid ontvang, en het met groot dankbaarheid weggelê aan die bokvleis, melk en wilde heuning wat ons voorgesit is. Cordier het ons vertel dat geen Britse troepe al ooit sy vesting binnegedring het nie, en ons was die eerste Boere wat dit gedoen het. Hy het iets gehoor van die oorlog, maar sy kennis van die gebeure van die laaste twee jaar was maar vaag. Ons het daardie nag en die volgende dag saam met hierdie seldsame “Swiss family Robinson” deurgebring. Daardie aand het ons weer, saam met ons gasheer en ’n paar van sy lewendige jongelinge, die berg op geswoeg. Hulle het die nag saam met ons om ons kampvure deurgebring en ons die volgende oggend oor die ruwe berge gelei. Teen die aand het ons uitgekyk oor die noordelike vlaktes. Ons het beplan om af te daal na die oop vlaktes en die berge aan ons linkerkant te hou; weswaarts vandaar na die distrikte van die Wes-Kaap al langs die Atlantiese kus tweehonderd myl verder. Ons het gehoop om generaal Smuts uiteindelik daar teen te kom.
Reitz, Deneys. Kommando - Van Perde en Manne . The House of Emslie. Kindle Edition.
Ek is 'n groot Deneys Reitz en Kommando-/Commando-aanhanger, het reeds sewe verskillende publikasies van die boek. Ek sluk swaar aan Willem se 'agterryer-storie'.
In die Prins Albert-museum is 'n mes en skede wat per ongeluk deur een van Reitz se manne by Koot Cordier in Oktober 1901 agtergelaat is. Koot het dit aan Asja Murphy oorhandig wat dit op sy beurt aan Hansie Odendaal gegee het.
Baie dankie vir die uitstekende animasie.
Baie dankie vir die positiewe terugvoer, Dirk. Ek gebruik 'n app genaamd Capcut daarvoor en hy het ons verstom met wat hy met Reitz gedoen het.
Jannie, vanweë my rekenaaronkunde kuier ek maar min op die internet, en het toevallig op jou skrywes oor Roland Schikkerling, Jan Celliers, Deneys Reitz en Eugène Marais afgekom. Maar dankie vir jou helder brokkies wat die verlede met empatie belig.
Dankie vir jou deurlopende positiewe terugvoer oor die projek, Fransjohan. As jy 'n kansie het, stuur asseblief 'n e-pos na pretoriusjph@ufs.ac.za - ek wil graag enkele gedagtes wissel/vrae vra oor dagboeke en briewe uit die Boere-oorlog.