|
||||||||
Opsomming
Die navorsingsbundel Geloofsreis herontdek, onder leiding van Malan Nel, het navorsing onderneem oor die stand van geloofsvorming in vier Afrikaanse kerke. Van die slotsomme waartoe die navorsers gekom het, is dat ’n stop-en-oorbegin-benadering gevolg sal moet word en dat radikale hervorming sal moet plaasvind as dit by geloofsvorming kom. Hierdie artikel vra of die bundel se eie teologiese vertrekpunte nie ’n meer radikale sakramentele hervorming vereis as wat die navorsers uitdruklik voorstel nie. Die argument is dat daar ’n interne spanning tussen hul aanvaarde beliggaamde antropologie en die behoud van kognitiewe voorvereistes vir Eucharistiese deelname bestaan. Die artikel werk vanuit ’n immanent-kritiese benadering as metodologiese raamwerk. Deur die navorsers se eie teologiese kategorieë as maatstaf te neem, toets dit of hul voorgestelde hervormings ver genoeg strek. Die gevolgtrekking is dat die herstel van die verenigde inlywingsritueel, wat doop, bevestiging en Eucharistie onmiddellik verbind, logies uit die navorsers se eie uitgangspunte volg. Hierdie gevolgtrekking impliseer ook die herposisionering van die nagmaal as weeklikse sentrum van die erediens, met volledige insluiting van alle ouderdomsgroepe in die voortgaande geloofsvorming van die gemeente.
Trefwoorde: doop; Eucharistie; Geloofsreis; geloofsvorming; inlywing; liturgiese teologie; Nederduitse Gereformeerde Kerk
Abstract
The worship service as the heart of faith formation: A liturgical-theological inquiry into the congruence between the Dutch Reformed Church’s theological commitments and its sacramental practice
The Geloofsreis herontdek research project, led by Malan Nel, undertook extensive research on the state of faith formation in four Afrikaans-speaking churches: the Dutch Reformed Church (NG Kerk), the Netherdutch Reformed Church (Nederduitsch Hervormde Kerk), the Reformed Churches (Gereformeerde Kerke), and the Afrikaans portion of the Uniting Reformed Church (Verenigende Gereformeerde Kerk). The researchers concluded that a radical “stop-and-restart” approach was necessary – not merely technical adjustments to existing models, but transformational change requiring fundamental systemic shifts in how these churches approach faith formation.
This article concurs with the diagnostic findings of the Geloofsreis researchers but argues that the transformation they propose does not go far enough. The recurring phenomenon identified in the research – adolescents “dropping out” after confirmation – may reflect something more fundamental than programmatic failure. The central argument is that these young people may never have been fully “inside” the faith community in the first place. When children are excluded from the Eucharistic table, and when the Eucharist itself occupies a peripheral rather than central place in weekly worship, the ecclesial practice communicates a theology of “partial belonging” that undermines formation from its very foundation.
The research question driving this reflection is: Why is the restoration of the unified initiation rite and the Eucharist to the heart of the worship service the radical reform that faith formation in the NG Kerk requires? The word radical is used here in its etymological sense – a return to the radix, the roots of patristic theology and the consistent practice of the early church.
This study employs a liturgical-theological approach structured around four foundational premises: first, the liturgical assembly is where the church most clearly manifests itself as the body of Christ; second, the liturgical gathering assembles the faithful in prayer around the altar, the Scripture read and proclaimed, and the meal shared; third, this liturgical assembly is both the source and summit of Christian life; and fourth, the core practices of the church flow from and return to the core practices of the liturgical assembly. Central to this approach is the principle of liturgical congruence – coherence between what is prayed and what is believed, captured in the ancient formula lex orandi, lex credendi. The methodological framework is one of immanent critique: the article does not argue from an external theological standpoint but evaluates the NG Kerk’s own stated theological commitments against its actual liturgical practice, identifying theory-practice inconsistencies.
The anthropological framework employed is that of James K.A. Smith’s liturgical anthropology, which holds that human beings are fundamentally desiring, embodied creatures whose identities and loves are shaped by the narratives embedded in daily and communal rituals. Christian liturgy, on this view, is not primarily the transfer of information but a formative pedagogy that cultivates a distinctively Christian imagination through rhythm, aesthetics, and repetition. This framework is particularly apt because it has played a significant role in shaping NG Kerk thinking on faith formation and the worship service, and is explicitly operative in the Geloofsreis researchers’ own understanding of the worship service as the heart of missional congregational life.
The article proceeds to demonstrate that the NG Kerk has, through its own synodal decisions, already committed itself to the theological principles that necessitate the sacramental reforms being argued for. The 2015 General Synod affirmed the importance of the worship service for faith formation; the church has approved children’s communion; and the Geloofsreis research itself proposes roetemerkers (milestone markers) as sacramentally inflected moments of faith affirmation across the life course. The argument is therefore not for the NG Kerk to adopt an alien theology, but for bringing the NG Kerk’s practice into congruence with its own stated convictions.
The article argues for the restoration of the unified initiation rite – baptism, confirmation, and Eucharist administered together – as was the consistent practice of the early church and as is still practised in the Orthodox tradition. This is not a primitivist archaeological argument that the most ancient is automatically normative. Rather, it is argued that the unified initiation rite is congruent with the NG Kerk’s own theological convictions about the nature of the sacraments, the covenant, and the full belonging of children within the body of Christ. When children are baptised but excluded from the Table, the ecclesial practice communicates a contradictory theology of conditional or deferred belonging that undermines the very formation the church seeks to nurture.
A further proposal concerns the reconceptualisation of roetemerkers as “baptismal affirmation” (doopbevestiging). Rather than functioning as a once-off rite of passage culminating in a first confession of faith, each roetemerker would serve as a renewed affirmation of the baptismal covenant, celebrated within the context of the Eucharist. This yields a comprehensive sacramental ecology spanning multiple temporalities: the weekly rhythm of Eucharistic celebration as implicit baptismal remembrance; the annual liturgical cycle, with its explicit baptismal emphases at Easter, Pentecost, and the Baptism of Christ; the personal rhythm of annual commemoration of one’s baptismal date; the pastoral rhythm of roetemerkers at life transitions such as early adolescence, young adulthood, marriage, retirement, and leadership; and, finally, the funeral service as the ultimate completion of baptism – dying finally into Christ to rise in him.
This sacramental ecology is not merely a liturgical programme; it represents a theological reorientation in which formation is understood as the lifelong unfolding of baptism within the Eucharistic community. It is congruent with the NG Kerk’s covenantal theology, with the holistic anthropology proposed by the Geloofsreis researchers, and with the model of faith formation as the unfolding of baptism advocated by Nel and his colleagues.
The article concludes that the possibility of the radical “restart” which the researchers envision lies not primarily in the development of new programmes, but in the radical – and orthodox – practice of restoring the unified initiation rite and restoring the Eucharist to the heart of weekly worship, in which all the baptised, including children, participate fully. In the words that close the Geloofsreis collection, the invitation is “to keep the main thing the main thing”.
Keywords: baptism; Dutch Reformed Church; Eucharist; faith formation; faith journey; initiation; liturgical theology
1. Inleiding
In die navorsingsbundel Geloofsreis herontdek is ons bevoorreg om nie net uit Malan Nel se lewenslange werk in jeugbediening te put nie, maar ook waardevolle insigte te ontgin uit ’n navorsingsprojek oor die stand van jeuggeloofsvorming in vier Afrikaanse kerke, te wete: die Nederduitsch Hervormde Kerk, die Nederduitse Gereformeerde Kerk, die Gereformeerde Kerke en die Afrikaanse gedeelte van die Verenigende Gereformeerde Kerk (Nel 2025a:1–2).
Die navorsingsbundel volg in die stroom van ’n herontdekking van die teologie van geloofsvorming as sodanig in die NG Kerk, en veral die werk wat rakende die kategumenaat en doopbevestiging gedoen is (Van der Merwe 2009:129–46; Burger 2023:351–66).
Hierdie artikel ondersoek of die huidige liturgiese praktyk van die NG Kerk ooreenstem met haar eie teologiese uitgangspunte oor geloofsvorming, die sakramente en die volle insluiting van gedoopte kinders binne die geloofsgemeenskap.
2. Die navorsingsprobleem
Die navorsers skroom nie om die waarheid te praat in hul diagnose van die stand van geloofsvorming in die genoemde kerke nie. Hulle voer aan dat die transformasie wat nodig is, radikaal mag wees; trouens, so radikaal dat ’n algehele “herinstelling” in sommige gevalle nodig mag wees (Nel 2025a:1). Met ander woorde, hier word nie van ’n tegniese verandering met stapsgewyse aanpassings aan ’n bestaande model gepraat nie, maar eerder van ’n transformasionele of aanpassende verandering wat ’n fundamentele sistemiese verskuiwing behels (Niemandt 2019:76).
Bogenoemde sentiment strook met die huidige artikel. ’n Totale herinstelling – om op te hou en van voor af te begin – is nodig. Die probleem wat hier aangespreek word, is dat die transformasie wat die navorsers voorstel nie radikaal genoeg is nie en nie die posisie voldoende aanspreek waarna geloofsvorming in die vier Afrikaanse kerke, spesifiek die NG Kerk, teruggebring moet word nie. Wanneer die woord “radikaal” hier gebruik word, verwys dit na die etimologiese sin van ’n terugkeer na die radix – die wortels van die patristiese teologie (Milbank, Pickstock en Ward 1999:14).
’n Herhalende tema in die navorsingsbundel was die verskynsel van jong adolessente wat ná belydenisaflegging “uitval” (Avenant 2025:2; Beukes 2025:8; Robinson 2025:2). Die probleem is egter dalk nog meer verstrengel. ’n Mens sou kon sê dat dit minder ’n vraag is van adolessente wat uit gemeentelike betrokkenheid “uitval” as dat hulle in die eerste plek nooit werklik “binne” was nie. Avenant (2025:5) voer aan dat ’n beduidende prys betaal word wanneer insluiting in die vormingsproses afwesig is en die sakrament van die doop verwater word. Wanneer daar ’n uitsluitende fokus op bekering is, word ’n hoë prys uiteindelik betaal, aangesien gedoopte individue binne ’n geloofsgemeenskap grootword terwyl hulle soos “uitgeslote” kinders en adolessente voel. Avenant (2025:5) betreur ook die feit dat talle gelowiges en gemeentes dalk met die beginsels van ’n verbondsteologie gewortel in insluiting saamstem, dog dikwels in die praktyk ’n uitsluitende lewenstyl handhaaf. In sulke gemeenskappe word kinders en adolessente apart van die breër bediening bedien en word hulle nie konsekwent aan hul identiteit in Christus of hul integrale rol binne ’n missionale gemeenskap herinner nie.
Hierdie sentiment verdien instemming, maar hier word aangevoer dat kinders en adolessente op ’n baie spesifieke manier uitgesluit word. Wanneer kinders van die Tafel geëkskommunikeer word, word hulle nie in die volle sakramentele sin aan hul identiteit in Christus herinner nie, en wanneer hulle wel ingesluit word, gebeur dit nie dikwels genoeg nie.
Dit is belangrik om te beklemtoon dat die probleem wat hier aangespreek word op ’n normatief-teologiese vlak lê. Met ander woorde, hier word nie aangevoer dat die herstel van die eenheid van die inlywingsritueel noodwendig die praktiese gevolg sal hê dat minder mense sal “uitval” nie, hoewel die hoop daarop gekoester word. Terugwerkend kan mense ook nie aanvoer dat die sakramentele uitsluiting en gebrekkige sakramentele viering dié (enigste) rede is vir die empiriese feit dat adolessente en jong volwassenes “uitval” nie. Die betoog hier is egter dat die hart van hierdie probleem aangespreek moet word alvorens al die ander legitieme probleme aangespreek word; of anders gestel, dat al die ander probleme nie sonder hierdie probleem aangespreek kan word nie.
Een van die artikels in die bundel is getiteld “Die erediens as hart van missionale gemeentewees: Kinders en adolessente”. Die probleem, soos hier geformuleer, is dat die transformasie van geloofsvorming wat in die navorsing voorgestel word nie die “hart” van die saak aanraak nie. Om dit anders te stel: dit wat veronderstel is om die hart van geloofsvorming in missionale gemeentes te wees – naamlik die erediens – is ’n hart waarvan slegs die helfte van die kamers behoorlik funksioneer. Of, gestel in ’n positiewe register as die tesis van hierdie argument: die “radikale transformasie” wat in die betrokke Afrikaanse kerke nodig is ten opsigte van geloofsvorming is dat die Eucharistie tot die hart van die erediens herstel word, dat die verenigde inlywingsritueel herstel word om die Eucharistie in te sluit, en dat die geheel van geloofsvorming in die lewensritme van dissipelskap uit hierdie hart vloei.
Die navorsingsvraag wat uit die probleem voortvloei, is: Hoekom is die herstel van die verenigde inlywingsritueel en die Eucharistie tot die hart van die erediens die radikale hervorming wat geloofsvorming in die NG Kerk nodig het?
3. Die navorsingskonteks
Hoewel die Geloofsreis-navorsingsprojek op vier denominasies gefokus het, word hier slegs op die NG Kerk gefokus. Die rede daarvoor is dat die verskillende denominasies verskillende standpunte oor die deelname van kinders aan die Eucharistie handhaaf, maar die hoop is dat die onderhawige bespreking nie net vir die NG Kerk nie, maar ook vir die breë ekumeniese kerk stof tot nadenke kan wees.
4. Die navorsingsbenadering
Metodologies gebruik die studie ’n kwalitatiewe, normatief-teologiese benadering binne die raamwerk van liturgiese teologie. Die artikel bring immanente kritiek deur die NG Kerk se amptelike besluite, die Geloofsreis-navorsing en bestaande liturgies-teologiese literatuur in gesprek ten einde moontlike teorie-praktyk-teenstrydighede aan te dui (sien Isaksen 2018:97–100).
Die navorsingsbenadering wat hier gevolg word, is dié van liturgiese teologie (Lathrop 1998; Rienstra 2019:1–28; De Bruin 2024:49–52). Twee aspekte is hier van belang: aan die een kant berus hierdie benadering op sekere vertrekpunte, en aan die ander kant het dit ’n sekere navorsingsoogmerk ten doel.
4.1 Vertrekpunte
Vir die liturgies-teologiese benadering wat hier gevolg word, is dit die liturgiese samekoms waar die kerk haarself die duidelikste as liggaam van Christus manifesteer. Tweedens versamel die liturgiese vergadering die gelowiges in gebed rondom die altaar, die Skrif wat gelees en verkondig word, en die maaltyd wat gedeel word. Derdens is hierdie liturgiese samekoms die bron en die hoogtepunt van die Christelike lewe. Vierdens vloei die kernpraktyke van die kerk voort uit en terug na die kernpraktyke van die liturgiese vergadering; hulle ontleen hul betekenis daaraan en gee betekenis daaraan. Die jeugbedieningspesialis Yaconelli gee ’n duidelike omskrywing:
Communal worship shapes and articulates our faith practices – it is the most fundamental of all Christian practices. The whole Christian life is expressed and experienced in the gathering before God. In the reading of scripture, the preaching of the gospel, the giving of the peace, the sharing of prayers, the offering of gifts, the hearing of confession, and the celebration of the sacraments lie all the rhythms of our life before God. In worship the meaning of Christian practices is distilled and held up for the whole community to see. Worship is the expression and formation of our communal spirituality – it is the space in which all practices are refined, reformed, and held accountable to the Spirit of Christ. (Yaconelli 2001:161)
Nog ’n aanname waarmee hier gewerk word, is dat die erediens die “sentrale gebeurtenis in die voortgaande lewe” van die gemeente is (Clasen, Bartlett, Carstens en Schoeman 2010:3). Hiermee word nie bedoel dat die erediens die enigste praktyk of dimensie is wat van belang is as dit by geloofsvorming kom nie, maar wel dat dit van deurslaggewende belang is en dat ander noodsaaklike hervormings rakende geloofsvorming in die NG Kerk hieruit sal voortvloei. Presies hoe die sakramentele erediens in die NG Kerk en ander dimensies en praktyke van die gemeente se lewe met die oog op ’n geïntegreerde praktyk met mekaar in verband gebring kan word, is navorsing wat nog onderneem kan word.
Belangrik vir ’n liturgies-teologiese benadering is ooreenstemming – liturgiese kongruensie. Daar moet ooreenstemming wees tussen dit wat gebid word en dit wat geglo word – in die bekende woorde van Prosper: legem credendi lex statuat supplicandi, verkort as: lex orandi, lex credendi (die wet van gebed bepaal die wet van geloof). Die meeste liturgiese teoloë sou egter met Kilmartin (1988:97) saamstem as hy die aksioom so vertaal: “the law of prayer is the law of belief, and vice versa”. Die taak van liturgiese teologie is dan volgens T.E. Johnson (2019) om te bepaal of dit wat ons sê, dit is wat ons doen, en dit wat ons doen, dit is wat ons sê. Glo ons wat ons doen, en doen ons wat ons glo? Wat wil ons met ’n ritueel bereik, teologies en pastoraal?
Hoewel dit nie die enigste geldige antropologie met die oog op geloofsvorming is nie, is die antropologie waarmee hierdie navorsing werk ’n liturgiese antropologie soos deur Smith uiteengesit (2009:37–74; 2013:28–73; 2016:1–16; 2017:267–303). Die rede daarvoor is dat Smith se denke ’n rigtinggewende rol gespeel het in die NG Kerk se denke rakende geloofsvorming en die erediens (Nederduitse Gereformeerde Kerk 2015:121), en eweneens in die denke van die navorsers in die Geloofsreis-bundel oor die erediens as die hart van missionale gemeentes (Botha en Dreyer 2025:5).
In hierdie opvatting van menswees is mense in die eerste plek nie denkende wesens nie, maar liefhebbers – liturgiese wesens wie se identiteit en begeertes gevorm word deur die narratiewe wat in daaglikse rituele opgesluit lê. Volgens Smith (2009:75–88) is Christelike liturgie nie bloot die oordrag van inligting nie, maar ’n vormende pedagogie wat deur ritme, estetika en herhaling ’n unieke Christelike verbeelding kweek.
Hierdie vorming is noodsaaklik omdat geen sfeer van die lewe, insluitend die politiek, neutraal is nie; sekulêre instellings het hul eie rituele wat ons visie van die goeie lewe beïnvloed. Deur deelname aan die liturgie van die kerk word gelowiges as pelgrim-burgers gevorm wie se liefde heroriënteer word na die koninkryk van God. Uiteindelik dien aanbidding as die primêre ruimte waar die Heilige Gees menslike gewoontes en die sosiale verbeelding hervorm, sodat elke aspek van die openbare lewe, etiek en gedrag uit hierdie hergeordende liefde voortspruit.
Dit is belangrik om daarop te let dat die punte van ooreenstemming waarop hier gefokus word, die navorsers in die bundel se vertrekpunte is, en spesifiek die besluite wat die NG Kerk geneem het rakende die erediens, geloofsvorming en die sakramente. As ’n reël word die vertrekpunte en gevolgtrekkings van die NG Kerk en die navorsers nie weer beredeneer nie, maar aanvaar as hervormings (in lyn met die Skrif) wat besluit is of aanbeveel word.
Die liturgies-teologiese benadering wat hier gevolg word, strook ook metodologies met immanente kritiek. Soos Isaksen (2018:98) dit duidelik omskryf: “At the most basic and applied level, immanent critiques may note theory-practice inconsistencies, more commonly known as performative contradictions. It is also possible to note theory–theory inconsistencies.”
Wat die NG Kerk se besluite betref, is die volgende van belang:
- Die NG Kerk het reeds die beginselbesluit geneem dat die beste (Bybelse) praktyk sou wees dat die Eucharistie in elke erediens gevier moet word, en het gemeentes aangemoedig om in hierdie rigting te beweeg (Nederduitse Gereformeerde Kerk 2023b:237).
- Met die goedkeuring van die kinderkommunie het die NG Kerk reeds die tradisionele orde van doop, belydenis en Eucharistie opgehef (Nederduitse Gereformeerde Kerk 2023b:238).
- Die NG Kerk het na aanleiding van haar besluite rakende roetemerkers die onderskeid tussen belydende en dooplidmate opgehef (Greyling en Nel 2025:2).
Om op te som: die ooreenstemming ter sprake in hierdie argument is dat, in soverre dit gaan oor die herstel van die Eucharistie tot die hart van die erediens, die NG Kerk haar praktyk by haar beginselbesluite moet uitbring. Hier het ’n mens met ’n teorie-praktyk-teenstrydigheid te doen.
Wat die opheffing van die eenmalige praktyk van geloofsbelydenis en die vervanging daarvan met die herhaalde viering van roetemerkers betref, word hier gevra vir ’n teologiese nuanseverskuiwing na “doopbevestiging”.
Waar daar wel vir meer ingrypende veranderinge gevra word, is ten opsigte van die herstel van die inlywingsritueel, wat in sommige, en waarskynlik die meeste, gevalle die sogenaamde suigelingsnagmaal sal behels. Wat hier onder die loep geneem word, is die gebrek aan ooreenstemming tussen die teologiese en antropologiese voorveronderstellings van die navorsers en die huidige praktyk, en die meer ooreenstemmende voorgestelde praktyk.
4.2 Navorsingsoogmerk
Die doel van hierdie navorsing is om, in gesprek met Geloofsreis herontdek, te argumenteer vir die radikale hervorming van geloofsvorming wat die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NG Kerk) moet onderneem ten einde die sakramenteel-ekklesiologiese wortels van die krisis wat in die Geloofsreis-navorsing geïdentifiseer is, aan te spreek. Dit sal behels:
- die herstel van die doop en die Eucharistie as deel van ’n enkele inlywingsritueel; en
- die herstel van die Eucharistie tot die hart van die erediens.
5. Waardering van die Geloofsreis-navorsing
Hierdie navorsingsbundel bied ’n transformatiewe visie op geloofsvorming deur dit as ’n lewenslange proses van “wording” en gelykvormigheid aan Christus – dissipelskap (Nel 2025a:5) te definieer. Sentraal hiertoe is die teologiese vertrekpunt dat geloofsontwikkeling die “lewenslange ontplooiing” is van die identiteit en beloftes wat tydens die doop verseël is (Greyling en Nel 2025:2; Avenant 2025:7). Ter ondersteuning van hierdie reis stel die navorsers ’n “teologie van roetemerkers” voor, wat natuurlike lewensoorgange benut om gelowiges te help om hulself te oriënteer, met God se verhaal te identifiseer, en herhaaldelik belydenis van hul geloof te lewer (Greyling en Nel 2025:1; Avenant 2025:1).
5.1 Die doop as inlywing
Die moontlikhede wat die navorsing vir geloofsvorming ontgin, lê veral op drie vlakke. Eerstens word die belang van die doop herontdek (Nel 2025b:1). Die feit dat die doop as die enigste inlywing tot lidmaatskap bevestig word (Greyling en Nel 2025:2), bevestig ons identiteit as Christene (Nel 2025a:6). Vir die navorsers is geloofsvorming ’n lewenslange ontvouing van dit wat gedurende die doop verseël is. Dit is ook krities belangrik om daarop te let dat die NG Kerk die teologies onsamehangende onderskeid tussen “belydende” en “dooplidmate” opgehef het (Greyling en Nel 2025:2).
5.2 Die Eucharistie as inblywing
Tweedens, en ook positief, is die feit dat die Eucharistie as “inblywing” binne die geloofsgemeenskap en die heilshandelinge van God aangemoedig word. Dit is die moeite werd om die volle formulering hier weer te gee:
Die individu(e) en geloofsgemeenskap bevestig saam hulle identiteit en God se verbintenis en beloftes by hulle doop, die inlywing. Tydens ’n roetemerker word hulle ook herinner aan God se heilshandelings deur Christus en die werking en teenwoordigheid van die Heilige Gees. Die heilshandeling moet gereeld by die viering van elke nagmaal as die inblywing bevestig word. (Greyling en Nel 2025:2)
Die hoop word uitgespreek dat die Eucharistie gereeld in gemeentes gevier word. Daar word aanvaar dat kinders tot die Eucharistietafel toegelaat sal word, dat daar gereeld na die Eucharistie se betekenis in die prediking verwys sal word en dat dit voorts deel sal vorm van ouers se gesprekke met hul kinders tuis (Avenant 2025:8).
Van kritieke belang vir die argument is ook dat navorsers dit eens is dat die begrip van die sakramente nie ’n voorvereiste vir die geldigheid daarvan is nie, maar dit wel verryk (Avenant 2025:8).
Kortom: die navorsing moedig gemeentes aan om “’n ryk sakramentele tradisie in die gemeente deur alle moontlike kanale” te ontwikkel (Avenant 2025:8).
5.3 Roetemerkers en geloofsvorming
Derdens – en dit is ’n ontwikkeling waarvan dalk nie so uitdruklik kennis geneem word nie – stel die navorsers nie net voor dat daar nóg roetemerkers naas die tradisionele belydenisaflegging moet wees nie. Daar word ook daarop gewys dat die ingrypende besluit geneem is om enersyds van belydenisaflegging ’n herhalende gebeurtenis in die lewe van ’n gedoopte en gemeente te maak, en andersyds die aard van belydenisaflegging te verruim om die klem nie net op belydenis (die reaksie van die gelowige) te plaas nie, maar om die handeling te verruim met ’n element van bevestiging – die herinnering van die geloofsgemeenskap aan die heilshandelinge van God, en dan spesifiek die werking en teenwoordigheid van die Heilige Gees (Yates en Avenant 2025:7).
Op die keper beskou, het die NG Kerk met die besluit rakende roetemerkers uitdrukking gegee aan dit waaroor Price en Weil in die Anglikaanse konteks geskryf het:
Yet if confirmation does not represent the gift of the Spirit once and for all, but rather represents a strengthening power to bring a person to fuller humanity, why should it be administered only once? Those who have received confirmation are not perfect in any obvious sense. If we may receive a further gift of the Spirit once after baptism, why not on a number of occasions when we especially need God’s grace? (Price en Weil 2000)
Gevolglik het die NG Kerk – in terme van die tradisionele rites van doop en bevestiging (wat in die NG Kerk die belydenis van geloof geword het) – ontwikkel vanaf die patroon van doop, belydenis en eerste Eucharistie na dié van doop, eerste Eucharistie en belydenis, en, uiteindelik, tot by ’n patroon waar die doop, die eerste bevestiging (roetemerker) en die eerste Eucharistie in dieselfde erediens kan plaasvind, waarna dit (belangrik) herhaalde geleenthede vir belydenis/bevestiging bied.
Liturgiese teoloog M.E. Johnson (2012:177) voer aan dat die Eucharistie beide die hoogtepunt van die inlywingsrites (die doop en bevestiging) en die herhaalbare sakrament van die inlywing is – wat die navorsers in die bundel met ’n mooi woordspeling die inblywing saam met die doop se inlywing noem. In wese het die NG Kerk met haar besluite rakende roetemerkers beide die bevestiging en die Eucharistie in herhalende gedeeltes van die inlywingsritueel omvorm. Daar is egter twee deurslaggewende verskille: in die NG Kerk funksioneer die bevestiging nie as ’n sakrament nie, en ook nie noodwendig as ’n bewustelike deel van die een verenigde inlywingsritueel nie.
Bevestiging funksioneer eerder om lidmate aan God se verbintenis aan hulle in die doop en aan God se heilshandelinge deur Christus en die werking van die Heilige Gees te herinner. Dit gebeur in die konteks van die viering van die Eucharistie (Avenant 2025:7).
Dit is opvallend dat die werk van die Gees juis deur die roetemerkerritueel bevestig word, tipies dít waarna confirmation in ander tradisies ook verwys. ’n Mens sou dan eerder van “doopbevestiging” as roetemerkers kon praat – maar later meer hieroor.
6. ’n Immanente kritiek van die Geloofsreis-voorstel
6.1 Die onvoltooide herstel van die inlywingsritueel
Ondanks al die goeie teologiese uitgangspunte en pastorale wysheid wat die navorsers in terme van geloofsvorming in die konteks van die sakramente met behulp van roetemerkers deel, is daar, soos genoem, twee fundamentele brûe wat hulle klaarblyklik nie wil oorsteek nie. Eerstens aanvaar die navorsers steeds stilswyend dat die bediening van die doop en die Eucharistie in die geval van kinders nie saam sal gebeur nie, maar dat die kind dit na verloop van tyd onder leiding van die gemeente sal “oorweeg” om die eerste keer die Eucharistie te gebruik. Met ander woorde, die navorsers pleit nie vir die herintegrasie van die inlywingsritueel van die doop, ’n vorm van bevestiging, en die Eucharistie nie.
6.2 Die posisie van die Eucharistie
Tweedens: ofskoon die navorsers vir ’n gereelde viering van die Eucharistie pleit, word daar nie uitdruklik vir die herstel van die Eucharistie tot die hart van die erediens betoog nie.
Binne ’n liturgies-teologiese raamwerk is die uitsluiting van die Eucharistie nie bloot een van verskeie faktore nie, maar die deurslaggewende handeling wat alle ander vorme van uitsluiting moontlik maak. Wanneer gedoopte kinders van die Tafel weerhou word, verkondig die gemeenskap se liturgie ’n teologie van “gedeeltelike behoort” wat na die voortvloeiing van geloofsvorming deursyfer.
7. Die herstel van die inlywingsritueel
Ruimte ontbreek hier om ’n breedvoerige argument vir die herstel van die inlywingsritueel en die inherente sakramentele aard van die erediens te voer. Veral die eksegetiese debat oor 1 Korintiërs val buite die bestek van hierdie studie. Vir argumente na aanleiding van hierdie brief teen kinders se deelname, sien onder meer Venema (2009:127–50), en vir ’n heroorweging ten gunste daarvan, sien Buitendag (2001:558). Om weer eens te beklemtoon: dit gaan in hierdie beredenering veral oor liturgiese ooreenstemming en die implikasies daarvan vir geloofsvorming in die NG Kerk.
7.1 ’n Histories-teologiese grondslag
Dit is welbekend dat Calvyn teen die kindernagmaal was – wat nog te sê die suigelingsnagmaal. En tog: hierin was Calvyn, soos Buitendag (2001:541) aandui, nie konsekwent in sy teologie nie. Vir Calvyn dui die doop op ons aanneming as God se kinders, en hy skryf aangrypend oor hoe die nagmaal as God as Vader se versorging van sy kinders dien:
Nadat God ons eenmaal in sy huisgesin opgeneem het, nie as sy diensknegte nie maar as sy kinders, neem Hy ook, soos ’n goeie huisvader wat oor sy kinders besorg is, dit op Hom om ons ons lewe lank te voed. En daarmee nie tevrede nie het Hy ons ook ’n pand gegee om ons van sy onafgebroke milddadigheid te verseker. Vir hierdie doel het Hy deur sy Seun aan sy kerk ’n tweede sakrament gegee. Dit is die geestelike maaltyd waarby Christus die lewendmakende brood is, soos Hyself betuig. (Calvyn en Duvenage 1978:499)
Geloofsvorming, sê die navorsers tereg in ’n eggo van Calvyn hier, is ’n lewenslange reis “wat deur God geïnisieer is en onderhou word” (Nel 2025a:3). Dit is God wat ons onderhou, ook deur ons te voed. Volgens hierdie wortelmetafoor van die geloof van aanneming en van moeder- en vaderskap, is dit ondenkbaar dat kinders wat deur God aangeneem is – uit God gebore is – eers ’n mate van kognitiewe begrip van of verbale instemming met geloofsinhoud moet toon voordat hulle aan hierdie lewegewende maaltyd mag deelneem.
Dit gaan ook nie net oor ’n emotiewe aanspraak nie, maar oor die wese van geloofsvorming wat die navorsers in die vooruitsig sien. In aansluiting by die liturgiese mensbeeld wat vroeër geskets is, stel Botha en Dreyer (2025:5) dit onomwonde: geloofsvorming is ’n alomvattende saak wat die hele mens betrek. Dit is die moeite werd om Botha en Dreyer se redenasie hieroor aan te haal:
Rituele en tradisies wat tot uitdrukking kom in die liturgie kan ’n sleutelrol speel in hierdie sambreel-aspek van menswees. Dit gaan oor méér as studie, leer-en-onderrig, kennis van die verstand. Die titel van James Smith se bydrae in die tydskrif Christianity Today, wat in 1956 gevestig is deur die bekende Billy Graham, sê dit onomwonde: “You can’t think your way to God.” Die liturgie in die erediens is dan ’n tasbare en beliggaamde manier om die geloofsverhaal en die betekenis daarvan vir ’n mens se lewe holisties te ervaar. Niemandt beklemtoon: deur nie net met die verstand daarvan te leer nie, maar ook met die liggaam deel te neem, kan kinders en adolessente die kernwaardes van die geloofsverhaal nie net met die verstand begryp nie, maar diep in hulle menswees internaliseer. (Botha en Dreyer 2025:7)
Daar sou aangevoer kon word dat die huidige posisie van die NG Kerk tog aan ’n meer alomvattende geloofsvormingsmodel voldoen as middelweg tussen streng geslote kommunie totdat daar ’n formele geloofsbelydenis afgelê is en suigelingsnagmaal. Tog is die Nederduitse Gereformeerde Kerk se kognitiewe en subjektief waarneembare vereistes opvallend:
Kinders word nie outomaties tot die nagmaal toegelaat nie; en
met kinders, wat vir die eerste keer nagmaal wil gebruik, moet ’n gesprek gevoer word waarin vasgestel word of die merktekens van die geloof in die kind se lewe sigbaar is en of hy die betekenis van die nagmaal verstaan. Elke kerkraad is verantwoordelik vir die gesprek en besluit in die lig van plaaslike omstandighede, hoe om dit te voer. (Nederduitse Gereformeerde Kerk 1998:119)
7.2 Kinders en die Eucharistie: ’n Normatiewe argument
Om van kinders ’n kognitiewe verduideliking en “verstaan” te verwag vóór hulle die nagmaal kan gebruik – en nie dadelik ná hul doop, waar hulle volledig by die geloofsgemeenskap ingesluit word nie – is egter om presies dít te doen, te wete: om te verwag dat kinders hulself tot God se sorg en voorsiening moet “dink” en “verstaan”.
Want soos De Bruin en Ludwick-Venter (2025:30–1) dit ook stel, is die viering nie net ’n viering van die verhaal van die plaasvervangende offer van Christus nie, maar by uitstek die beliggaming van God se sorg en liefde vir sy kinders. Die nagmaal en geloofsvorming word dan juis ook in die tradisie vergelyk met moedersmelk (De Bruin en Ludwick-Venter 2025:31).
Soos De Bruin dit formuleer:
Om proposisionele en abstrakte kennis as die voorwaarde te stel om die liggaamlike bevestiging van God se liefde in Jesus Christus binne die gemeenskap van die Gees te beleef, is om op ’n tragiese wyse die kar voor die perde in te span. (De Bruin 2018)
Botha en Dreyer (2025:5) plaas juis die klem daarop dat betekenis deur ervaring onontbeerlik is. Daarom sou ’n mens tereg ook saam kon vra:
Hoe anders sal ons kinders leer om te onderskei dat dit die liggaam van Liefde is wat ek in ontvangs neem en wat my ontvang, as juis deur die belewenis van daardie liggaam se intiemste nabyheid? Hoe anders sal ons leer vertrou (want dit is tog wat geloof beteken) as ek nie die betroubare Een nie ook (eers!) op ’n nie-verbale wyse leer ken nie? Die begeerte tot nabyheid en aanraking word tog vervul en aangewakker deur die aanraking self. (De Bruin 2018)
Hierdie intuïsie sluit aan by die antropologie wat reeds aan die begin genoem is. Om die beliggaamde sakrament(e) in die hart van die erediens te plaas, is om met die hart van mense as affektiewe, beliggaamde wesens (Veldsman 2026:14–20) om te gaan.1
Die sakrament van die nagmaal is ’n manier waarop kinders en volwassenes die liefde van die Drie-enige God ervaar, waarop kognitiewe begrip vanuit die beliggaamd-affektiewe ritueel kan ontwikkel, en nie andersom nie.
Die nagmaal is juis gegee om die “merke van geloof” in kinders en volwassenes te laat groei, en nie as ’n beloning vir merke wat reeds ten toon gestel kan word nie.
Dit is soos Smith (2013:38) dit na aanleiding van Merleau-Ponty stel: ’n wete sonder denke wat deur die liggaam verwerk word. Dit is ’n lees van die wêreld wat in ons bene, in ons “gut”, gesetel is. Om steeds intellektuele begrip van die sakramente as ’n voorvereiste vir deelname daaraan te stel, is om nog nie verlos te wees van dit wat Smith (2013:38) die “intellektualisme van die moderniteit” noem nie. Om die sakrament van die nagmaal insidenteel tot die erediens te maak en van die inlywingsritueel van die doop te skei, is om die antieke sakramentele wysheid van die historiese Christelike erediens te vergeet – ten koste van die erediens en Christelike pedagogie, of, in die taal van die navorsing waarmee tans in gesprek getree word, geloofsvorming.
Dit is belangrik om daarop te wys dat hoewel Van der Merwe (2009:131) aanvoer “die Oosterse kerk het deurgaans die meer oorspronklike patroon gehandhaaf, te wete die enkelvoudige ritueel van doop, bevestiging en nagmaal as deel van één inlywing-liturgie”, berus die argument hier nie op wat Billings (2014:136) ’n “primitivistiese argeologiese benadering” noem, waar die mees antieke noodwendig die normatiewe moet wees nie. Weer eens: die argument is dat die verenigde inlywingsritueel wat steeds in die Ortodokse tradisie neerslag vind, ooreenstem met die teologiese oortuiginge rakende geloofsvorming wat in die NG Kerk ontwikkel het.
Mikoski (2009) voer aan dat liturgiese praktyke die primêre vormende praktyke vir Christelike gemeentes is, en dat alle Christelike praktyke hul betekenis en funksie ontleen aan hul verhouding tot die kernpraktyke wat met die gesamentlike aanbidding van die gemeenskap verband hou – spesifiek praktyke wat met die Woord, sakramente en gebed verband hou. Byvoorbeeld: die praktyk van gasvryheid vind sy diepte, rigting en betekenis primêr in verhouding tot die meer basiese praktyk van die viering van die Eucharistie. Die breër punt wat Mikoski dan maak, is dat die hele subgroep van godsdienstige praktyke wat te doen het met hoe mense tot die Christelike geloof kom, in daardie geloof groei en dit uitleef, hul behoorlike begronding en oriëntasie in die kern-vormende praktyke van die Woord en sakramente vind.
As die vormende praktyk van praktyke – naamlik die erediens, die hart van geloofsvorming – kinders nie van die begin af volledig sakramenteel in die geloofsgemeenskap insluit nie, en kinders nie alomvattend, beliggaamd en affektief van die begin af en as ’n reël in geloofsvorming laat deel nie, kan die geloofsvorming wat vanuit die erediens vloei – en daarheen terugvloei – kwalik alomvattend en beliggaamd wees.
Ook: as die navorsers aanvoer dat die erediens die hart van geloofsvorming is, dan kan dit ook nie wees dat so ’n alomvattende, sensories ryk, simboliese en feestelike byeenkoms as ’n parallelle erediensagtige program as alternatief vir die meer kognitief-gedrewe kategese-program kan funksioneer nie.
8. Van roetemerkers tot doopbevestiging
As ’n mens aanvaar dat die Eucharistie die deel van die verenigde inlywingsritueel van die geloofsgemeenskap is wat herhaal word – met ander woorde, dat kinders, volwassenes en adolessente volledig en ongekwalifiseerd deel is van die geloofsgemeenskap – kan ’n mens weer stilstaan by die rol wat roetemerkers in alomvattende geloofsvorming vervul.
8.1 Roetemerkers in die navorsing
Vir die navorsers is roetemerkers nodig vir gelowiges se lewensreis (Greyling en Nel 2025:1). Dit is nodig omdat mense se lewensreis natuurlike oorgange het waar mense hulself in ’n liminale toestand bevind. Soos die navorsers dit beskryf:
Die reis ... bevat deurgange of drumpels – ’n “oorstaptyd” vanaf die bekende na die onbekende, wat lewensfases soos adolessensie insluit. Ander deurgange of oorgange waarna die verslag verwys, sluit die volgende in: om vir die eerste keer skool toe te gaan, skoolverwisseling, skoolverlating, die eerste werk, werkverwisseling, die huwelik, om met ’n gesin te begin en aftrede. (Greyling en Nel 2025:1)
Juis om hierdie mense in hierdie “oorstaptye” te ondersteun, beveel die navorsers die oprig van roetemerkers aan. Roetemerkers het die funksie om mense deur die fases van losmaking, liminaliteit en herintegrasie te begelei (Greyling en Nel 2025:2). Die funksie van ’n roetemerker is oriëntering, waar daar gevra word: “Waar bevind ek my op die lewensreis as deel van die geloofsfamilie?”; identifisering, waar daar gevra word: “Aan wie verbind ek my en wie is aan my verbonde?”; en belydenis en bevestiging, waar daar gevra word: “Wat bely/bevestig ek en saam met wie bely/bevestig ek dit?” (Nederduitse Gereformeerde Kerk 2023a:299).
Daar is ’n paar handelinge wat aanbeveel word vir mense wat die roetemerkers meemaak (Greyling en Nel 2025:2):
- Individue kyk terug op die verlede en vorentoe na die toekoms, en word bewus van die hede;
- individue of geloofsgemeenskappe antwoord op die vraag oor hul identiteit – wie hulle is en aan wie hulle behoort; en
- hulle bely dat hulle deel is van die geloofsfamilie en verbind hulle daartoe.
Die belangrikste aspek wat die navorsers egter uitlig, is reeds in afdeling 5.2 aangehaal: “Die individu(e) en geloofsgemeenskap bevestig saam hulle identiteit en God se verbintenis en beloftes by hulle doop, die inlywing” (Greyling en Nel 2025:2).
8.2 Die roetemerker as handeling van die geloofsgemeenskap
Die punt hier is dat die kern van die roetemerker is – of behoort te wees – dat dit in die eerste plek ’n handeling van die geloofsgemeenskap is. En wat is hierdie handeling? Dit is waar die geloofsgemeenskap die individu tydens ’n lewensoorgang daaraan herinner dat sy of hy gedoop is.
Ofskoon daar geargumenteer kan word dat dit niks anders sê as dit waarvoor die navorsers in die bundel ook betoog nie (en dit is sekerlik so), word ’n sekere klem met die formulering hier gelê. In die formulering van die Geloofsreis-navorsing mag dit voorkom asof die klem lê op die handeling van die individue of groepe wat aan die roetemerker deelneem – dit is húlle wat bely, wat húlle verbind, wat antwoord en húlle oriënteer. Hierdie element is onlosmaaklik deel van die ritueel, maar hier word aangevoer dat dit sekondêr is tot die kern van die ritueel, naamlik dat dit ’n handeling van die geloofsgemeenskap is wat aan die individu gerig is.
Om hierdie rede word daar voorgestel dat die benaming van hierdie ritueel na “doopbevestiging” moet verander, in eggo van die ekumeniese term confirmation. As ’n kantaantekening sou ’n mens ook kon sê, hoewel ’n mens ook die beperkinge van benamings moet erken, dat die term roetemerker die klem op die reis lê, eerder as op die een wat die reis onderneem.
Hierdie konseptualisering kan ook die dinamika van die belangrike uitgangspunt van die navorsers duidelik maak: “By elke roetemerker is die viering van die sakramente betrokke, alhoewel roetemerkers op sigself nie sakramente is nie” (Greyling en Nel 2025:3).
8.3 ’n Sakramentele ekologie
Die argument tot dusver kan tot ’n geïntegreerde sakramentele bediening lei – om Wepener (2014) se titel te gebruik, Van voor die wieg tot na die graf – waar mense in die “ontvouing van die doop en nagmaal in die lig van die Woord – as wegwysende begeleiding op die weg van die lewe” (Nel 2025a:8) begelei kan word, wat daaruit bestaan om God te verheerlik en Hom vir ewig te geniet (Mikoski 2025:6).
- In hierdie sakramentele ekologie sal die eerste bevestiging van die persoon by haar doop wees, waar ’n bevestiging dan nie die voltooiing van die doop, of nog ’n sakrament sou wees nie, maar ’n “verduidelikende” ritueel wat saam met die doop bedien word, in die lyn van die oorhandiging van die doopkers of verwysing na die dooprok (sien byvoorbeeld De Bruin, Schoeman, Van der Westhuizen en Van Niekerk 2018:10–13). In hierdie selfde erediens sal die dopeling saam met die geloofsgemeenskap met die Eucharistie bedien word.
- Die navorsers in die bundel is in die kol as hulle aansluit by die tradisie dat die viering van die nagmaal altyd ’n bevestiging van die doop is (Greyling en Nel 2025:2; Nel 2025a:8). Daar is dan die weeklikse ritme waar die geloofsgemeenskap saam is, maar waar die individu ook op ’n meer stilswyende wyse aan haar doop herinner word deur die tekens van die liggaam en bloed van Christus in ontvangs te neem.
- Daar is dan ook die jaarlikse liturgiese siklus waar die klem daarop val dat die geloofsgemeenskap op ’n meer uitdruklike wyse daaraan herinner word dat hulle gedoop is. Hier word by uitstek gedink aan geleenthede soos Paasfees, Pinkster en die doop van Christus, wat verskillende dimensies van die doop ook uitlig (Martin 2025:3–15).
- Dit is die gebruik in vele gemeentes om vir die gesin wat doop ’n doopkers te gee, met die aanmoediging dat die kers as herdenking van die doop jaarliks op die doopdatum aangesteek word. Hierdie praktyk sou ook binne die hart van die geloofsgemeenskap, naamlik die erediens, tot sy reg kom. Een manier om dit te doen, is om rekord te hou van wanneer mense gedoop is en dan op die Sondag die naaste aan die doopdatum die persoon of persone se doop te vier. In ’n aanpassing hiervan kan die gebruik om lidmate met hulle geboortedag geluk te wens, aan hul doopidentiteit gekoppel word.
- Dan kom ’n mens by die rol wat navorsers vir roetemerkers sien om lidmate tydens lewensoorgange soos vroeë adolessensie, jong volwassenheid, aftrede, leierskap, ensovoorts aan hulle doop te herinner.
- Die finale bevestiging van die lidmaat se doop is dan die roudiens, waar die persoon haar doop finaal voltooi deur finaal in Christus te sterf, om ook in Hom op te staan (T.E. Johnson 2007:55).
In hierdie ekologie is daar dus nie net sprake van ’n individuele lewensreis nie, maar ook van ’n samevloeiing en deurkruising van verskillende belewenisse van tyd: weekliks, jaarliks, seisoenaal, by geleentheid en eenmalig. Dit vind ook plaas binne die verband van, aan die een kant, die klem op gemeenskap en, aan die ander kant, die klem ook op die individu.
Vanuit hierdie bediening in die erediens vloei dan ook ’n bediening van begeleiding, viering en diens voort, wat eweneens op al bogenoemde belewenisse van tyd en verskillende groepsverbande gerig kan wees.
Hierdie liturgiese praktyk stem ooreen met die NG Kerk en die navorsers se verstaan van die aard van die sakramente en hul onderlinge verhouding, met die alomvattende mensbeeld wat hulle voorstel, en met die geloofsvormingsmodel van die ontvouing van die doop wat hulle voorstaan.
Die moontlikheid van ’n radikale “oorbegin” wat die navorsers in die vooruitsig stel, lê dan nie in die eerste plek in die ontwikkeling van nuwe programme nie, maar in die radikale (ortodokse!) praktyk van die herstel van die verenigde inlywingsritueel om doop en nagmaal in te sluit, en die herstel van die Eucharistie tot die hart van die erediens waaraan almal deelneem.
Of in die woorde van die laaste artikel in die bundel: dit is die uitnodiging “to keep the main thing the main thing” (Mikoski 2025:1).
9. Gevolgtrekking
Hierdie studie het geargumenteer dat die Geloofsreis-navorsing implikasies bevat wat verder strek as die hervormings wat uitdruklik voorgestel word. Indien die NG Kerk se eie uitgangspunte oor doop, geloofsvorming, die erediens en die volle insluiting van kinders ernstig opgeneem word, dui ’n liturgies-teologiese lesing op die noodsaaklikheid van groter sakramentele ooreenstemming. ’n Immanente kritiek van die Geloofsreis-voorstel toon dat die navorsers se eie teologiese vertrekpunte die herstel van ’n verenigde inlywingsritueel – doop, bevestiging en Eucharistie saam gevier – sowel as die herstel van die Eucharistie tot die hart van die erediens impliseer. Die herstel van die verenigde inlywingsritueel en die herstel van die Eucharistie tot die kern van die erediens, word daarom voorgestel as ’n moontlike radikale, maar tegelykertyd diep ortodokse vertrekpunt vir die vernuwing van geloofsvorming in die NG Kerk.
Bibliografie
Avenant, J.C. 2025. Roetemerker begeleiding as deel van missionale gemeentes. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3302. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3302.
Beukes, J.W. 2025. Herbesoek en herontwikkeling van leermateriaal en kurrikulum vir geloofsvorming. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3311. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3311.
Beukes, J.W. (red.). 2024. Practical theology and mission studies: Understand, contemplate and do! South African perspectives. Johannesburg: UJ Press.
Billings, J.T. 2014. Catholic and Reformed. Pro Ecclesia, 23(2):132–46.
Botha, A. en Y. Dreyer. 2025. Die erediens as hart van missionale gemeentewees: Kinders en adolessente. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3280. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3280.
Buitendag, J. 2001. Saam een liggaam (1 Kor. 10:17) – Deelname van kinders aan die nagmaal. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 57(1/2):531–62.
Burger, C.W. 2023. Kategumenaat vandag: Wat ons by vroeë gemeentes kan leer. In Burger, Havenga, Van den Munckhof en Wepener (reds.) 2023.
Burger, C.W., M.J. Havenga, J. van den Munckhof en C. Wepener (reds.). 2023. Om te word wie ons is: Oor geloofsvorming in en deur gemeentes. Wellington: Bybel-Media.
Burger, C.W., C. Wepener en J. van der Merwe (reds.). 2009. Ontdekkings in die erediens. Wellington: Lux Verbi.BM.
Calvyn, J. en A. Duvenage. 1978. Institusie, of, onderwysing in die Christelike godsdiens. 2de druk. Pretoria: NG Kerkboekhandel.
Clasen, F., A. Bartlett, C. Carstens en F. Schoeman (reds.). 2010. Handleiding vir die erediens. Wellington: Bybel-Media.
Dean, K.C. (red.). 2001. Starting right: Thinking theologically about youth ministry. Grand Rapids, MI: Zondervan. YS Academic Series.
De Bruin, D. 2018. Teen die bors van liefde. Kerkbode. https://kerkbode.christians.co.za/2018/08/13/teen-die-bors-van-liefde/ (25 Augustus 2026 geraadpleeg).
—. 2024. Betwixt and between (and beyond?) two Barnards: An invitation to liturgical research as synergistic assent. In Beukes (red.) 2024.
De Bruin, D. en O. Ludwick-Venter. 2025. The ordination of women: Part of the Dutch Reformed Church’s Mariological gift. Acta Theologica, 45(1):26–42.
De Bruin, D., L.-L. Schoeman, M. van der Westhuizen en W. van Niekerk. 2018. Watermerk: Voorberei vir die doop. Wellington: Bybel-Media.
Greyling, A. en M. Nel. 2025. Geloofsontwikkeling: ’n Geloofsreis met roetemerkers. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3304. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3304.
Isaksen, K.R. 2018. Without foundation or neutral standpoint: Using immanent critique to guide a literature review. Journal of Critical Realism, 17(2):97–117.
Johnson, M.E. (red.). 2012. Sacraments and worship: The sources of Christian theology. Louisville, KY: Westminster John Knox Press.
Johnson, T.E. 2007. Hoping to death: Baptism, eschatology and ethics. Liturgy, 22(1):55–62.
—. 2019. Liturgical theology as ritual congruence. In Taylor en Schmemann (reds.) 2019.
Kilmartin, E.J. 1988. Christian liturgy: Theology and practice. Kansas City, MO: Sheed and Ward.
Lathrop, G.W. 1998. Holy things: A liturgical theology. Minneapolis, MN: Fortress Press. Kindle-uitgawe.
Martin, C.G. 2025. Liturgy and scripture in dialogue in the baptismal feasts of the Episcopal Church. Religions, 16(6):770.
McGilchrist, I. 2019. The master and his emissary: The divided brain and the making of the Western world. Nuwe uitgebreide uitgawe. New Haven, CT: Yale University Press.
Mikoski, G.S. 2009. Baptism and Christian identity: Teaching in the Triune name. Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans. Kindle-uitgawe.
—. 2025. Keeping the main thing, the main thing: An overview of a United States ecumenical study of confirmation. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3294. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3294.
Milbank, J., C. Pickstock en G. Ward (reds.). 1999. Radical orthodoxy: A new theology. Londen, New York, NY: Routledge.
Nederduitse Gereformeerde Kerk. 1998. Agenda vir die tiende vergadering van die Algemene Sinode van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. Pretoria: Algemene Sinode.
—. 2015. Agenda vir die 16de vergadering van die Algemene Sinode van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. Pretoria: Algemene Sinode.
—. 2023a. Agenda vir die 18de vergadering van die Algemene Sinode van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. Boksburg: Algemene Sinode.
—. 2023b. Kerkorde van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. Boksburg: Algemene Sinode.
Nel, M. 2025a. Die wese van onderrig. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3277. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3277.
—. 2025b. Geloofsreis – nuut ontdek. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3398. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3398.
Niemandt, C.J.P. 2019. Missional leadership. Durbanville: AOSIS.
Price, C.P. en L. Weil. 2000. Liturgy for living. Hersiene uitgawe. Harrisburg, PA: Morehouse. Perlego-uitgawe.
Rienstra, R.A. 2019. Church at church: Jean-Jacques von Allmen’s liturgical ecclesiology. Eugene, OR: Pickwick Publications.
Robinson, C.B. 2025. Toerusting van ouers. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3289. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3289.
Smith, J.K.A. 2009. Desiring the kingdom (Cultural Liturgies): Worship, worldview, and cultural formation. Grand Rapids, MI: Baker Academic.
—. 2013. Imagining the kingdom (Cultural Liturgies): How worship works. Grand Rapids, MI: Baker Academic.
—. 2016. You are what you love: The spiritual power of habit. Grand Rapids, MI: Brazos Press.
—. 2017. Awaiting the king (Cultural Liturgies): Reforming public theology. Grand Rapids, MI: Baker Academic.
Taylor, P.C. en S. Schmemann (reds.). 2019. We give our thanks unto thee: Essays in memory of Fr. Alexander Schmemann. Eugene, OR: Pickwick Publications. Perlego-uitgawe.
Van der Merwe, J. 2009. Ontdek die doop en geloofsbevestiging. In Burger, Wepener en Van der Merwe (reds.) 2009.
Veldsman, D.P. 2026. At the heart of our life’s stories lies the heart: On making (fictional) sense of reality. Stellenbosch Theological Journal, 12(1):14–30.
Venema, C.P. 2009. Children at the Lord’s table? Assessing the case for paedocommunion. Grand Rapids, MI: Reformation Heritage Books.
Wepener, C. 2014. Van voor die wieg tot na die graf: Rituele roetemerkers vir die drumpels van die lewe. Wellington: Bybelkor.
Yaconelli, M. 2001. Focusing youth ministry through Christian practices. In Dean (red.) 2001.
Yates, H. en J.C. Avenant. 2025. Ouers se primêre rol in geloofsvorming. Verbum et Ecclesia, 46(2):a3321. https://doi.org/10.4102/ve.v46i2.3321.
Eindnotas
1 Om weer by die metafoor van die hart aan te sluit: McGilchrist skryf in sy invloedryke The master and his emissary:
Emotion and the body are at the irreducible core of experience: they are not there merely to help out with cognition. Feeling is not just an add-on, a flavoured coating for thought: it is at the heart of our being, and reason emanates from that central core of the emotions, in an attempt to limit and direct them, rather than the other way about. (McGilchrist 2019:185)
- Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Pavel Danilyuk en is verkry op Pexels.
| LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. |