Litnet

As die bene net wou praat – temas uit die Homo naledi-grafdiskoers Danie Kloppers, onafhanklike navorser, Koster Intermediate School LitNet Akademies Jaargang 22(3) ISSN 1995-5928 https://doi.org/10.56273/1995-5928/2025/j22n3b3 Die artikel is hier as PDF beskikbaar.

 

Opsomming

Hierdie bydrae ondersoek die sogenaamde “grafdiskoers” rondom die Homo naledi-fossiele wat in die Rising Star-grotte ontdek is. Die diskoers wentel om die vraag of Homo naledi, ’n hominien met ’n klein brein, sy afgestorwenes doelbewus begrawe het – gedrag wat as uitsluitlik menslik beskou word. Die navorsing het kritiese diskoersanalise (KDA) en rolspeler-netwerk-teorie (ANT) gebruik om die rol en die vloei van mag in die wisselwerking tussen menslike en niemenslike rolspelers (soos wetenskaplikes, media, taal, fossiele) te ondersoek.

Die bespreking is rondom vyf vrae gestruktureer: waaroor die diskoers handel, waarom dit belangrik is, en hoe taal, die keuse van publikasie en die media daarin funksioneer. Twee duidelike kampe word geïdentifiseer: die voorstanders van die grafhipotese, wat op argeologiese en geologiese bewyse steun, en die skeptici, wat die data as onvoldoende en metodologies gebrekkig beskou.

Die bydrae dui aan dat die grafdiskoers belangrik is omdat dit vrae oor menswees, ras, en Eurosentriese wetenskapsbeskouing te berde bring. As die voorstanders reg is, word die grense van menswees verskuif, en selfs bestaande magstrukture, soos rassisme, uitgedaag en bevraagteken. Dit ontleed ook die wyse waarop taal deur beide kampe gebruik word en hoe die mag van gevoelstaal en oorredende tegnieke gebruik word om wetenskaplike aansprake te versterk of te bevraagteken. Die teks beklemtoon dat mag nie net deur mense uitgeoefen word nie, maar ook deur ander rolspelers soos fossiele, die media en die diskoers.

Ander aspekte van die diskoers, insluitend die keuse van akademiese publikasie, ewekniebeoordeling en die toeganklikheid van vaktydskrifte, word ook oorweeg. Laastens val die soeklig op die rol van die media wat, as beide magsubjek en instrument, saam met die ander rolspelers in die diskoers ineengestrengel is.

Die artikel lewer ’n bydrae tot die grafdiskoers en wyer paleo-antropologiese en wetenskapsfilosofiese diskoers, met implikasies wat veel verder as die fossiele strek.

Trefwoorde: ewekniebeoordeling; grafdiskoers; Homo naledi; kritiese diskoersanalise; mag; media; menswees; rolspeler-netwerk-teorie; taalgebruik; wetenskaplike publikasie

 

Abstract

If only the bones could speak – themes from the Homo naledi burial discourse

The Homo naledi fossil discovery in South Africa’s Rising Star Cave System has sparked considerable attention and controversy since its announcement in 2015. What initially seemed to be just an addition to the hominin fossil record, has since evolved into a broader and complex discourse that encompasses themes such as what humanness means and how science should be practised and disseminated. This article critically explores the so-called burial discourse surrounding Homo naledi, focusing on the central controversy: Did this small-brained hominin species deliberately dispose of or even bury their dead? It investigates how power flows through and across the discourse network to shape knowledge, narratives and truth claims in the discourse and is structured around five interrelated research questions:

1. What is the burial discourse about?
2. Why is it important?
3. How is it conducted?
4. Where is it conducted?
5. What role does the media play?

The article is theoretically rooted in actor-network theory (ANT), which conceptualises the world as composed of networks of interrelated human and non-human actors. ANT posits that no single actor – whether a scientist, a rock formation, or a media narrative – has privileged access to truth or authority. Rather, knowledge and reality are emergent properties of these relational networks.

In this context, the burial hypothesis is understood not merely as an archaeological claim, but as an assemblage of actors (including academic articles, sediment samples, cave access routes, anatomical features, and peer review mechanisms) that together produce a certain “truth”. Power, within ANT, is not something possessed but something enacted through networked relationships. Therefore, understanding the burial discourse requires unpacking how actors align, resist, or transform each other to reinforce or contest dominant narratives.

The study utilises critical discourse analysis (CDA) to examine how the burial discourse unfolds across various platforms – particularly in academic literature. It focuses on the linguistic, structural, and contextual features of the texts to identify how authority is claimed, dissent is managed, and meaning is constructed. Sources were collected through open-access platforms such as Google Scholar, ResearchGate, and journal websites, given the author’s position as an independent researcher without institutional access. Preprints, peer-reviewed articles, and editorial feedback were systematically coded using thematic categories (e.g. scientific method, uncertainty, language use, rhetorical devices).

Crucially, the article does not assess the validity of the burial hypothesis per se, but rather the nature and dynamics of the discourse surrounding it. The study also reflects on the ethical use of AI (specifically ChatGPT) as a research assistant to help identify sources, test arguments, and refine textual output.

Key findings

a. What is the burial discourse about?

At its core, the burial discourse revolves around the question: Is there sufficient evidence that Homo naledi intentionally buried their dead? Two major camps have emerged:

• Proponents, led by Berger et al., argue that geological and anatomical evidence suggests intentional burial behaviour – graves dug, bodies placed before soft tissue decomposition, and specific cave chambers used for interment.
• Sceptics contest the strength of this evidence, pointing to alternative explanations such as water transport, accidental entrapment, or natural sedimentation. They argue that the interpretations rely on limited and ambiguous data.

This debate hinges not only on interpretation but on terminological shifts. The original claim referred to “deliberate disposal of the dead”. Over time, this was reinterpreted – by both critics and proponents – as implying full ritual burial, which carries significant cognitive and cultural implications. This shift illustrates how words themselves become actors, altering the trajectory of discourse and power.

b. Why does it matter?

The burial discourse holds deep implications for how we define humanness. If Homo naledi exhibited mortuary or ritual behaviour, it challenges the assumption that such practices are unique to cognitively advanced Homo sapiens. It raises questions about the evolution of religion, emotion, symbolic behaviour, and social complexity.

Beyond scientific implications, the discourse intersects with race, coloniality, and Eurocentrism. Historical views – stemming from Linnaean classification systems and colonial pseudoscience – have long equated African ancestry with primitiveness. Thus, for some audiences, accepting Homo naledi as a “burial-practising” hominin destabilises racialised hierarchies of cognition and culture. Conversely, others reject this precisely because it disrupts long-held assumptions about who counts as fully human.

c. How is the discourse conducted?

A major contribution of the study lies in its detailed analysis of language use in both camps. Using CDA and words and phrases from their texts, the contribution illustrates how both the proponents and sceptics rely heavily on:

• Emotive and persuasive language
• Hyperbole and rhetorical contrasts
• Appeals to scientific legitimacy
• Characterisations of opponents’ views as misleading or unscientific

Tables in the contribution document instances where sceptics use terms like “purporting”, “fallacious”, and “orchestrated exploitation”, while proponents invoke phrases such as “triumph in the democratisation of science” or “extraordinary cultural behaviour”.

This rhetorical strategy creates a polarised and performative discourse, where both sides seek to consolidate their authority through linguistic domination. The very nature of truth in palaeoanthropology becomes entangled with stylistic choices and discursive framing.

d. Where is the discourse conducted?

The burial discourse unfolds across multiple platforms, including scientific journals, preprint servers, and editorial commentaries. However, a noteworthy controversy has emerged around the peer review process itself. The proponents published key articles supporting the burial hypothesis in an open-access journal with a non-traditional editorial process where texts are made available to the public after peer review but before final acceptance. This led to accusations from sceptics that the proponents intentionally bypassed rigorous scrutiny by avoiding journals with stricter peer review standards. However, the new model could be a way to respond to the critique raised against the traditional peer review model whilst open-access journals could be a way to democratise the dissemination of knowledge and disrupt existing power structures. Thus, the discourse is not only about burial, but about who gets to validate science, and how. The publication venues themselves become actors in the network, shaping credibility, access, and scientific legitimacy.

e. What role does the media play?

The role of the media is central – and controversial – in the Homo naledi narrative. From the beginning, the discovery was unveiled through a well-coordinated media campaign involving National Geographic, press events, and an international documentary release. Sceptics have accused the team of creating a “media circus”, arguing that the science was orchestrated to suit the documentary format rather than academic integrity. This suspicion intensified in 2023 when the burial hypothesis was presented again with high media visibility alongside fresh publications. The article illustrates how the media, scientists, and power are continually interacting and changing with one another. Within ANT, the media is not a passive relay of information – it actively shapes the flow of power, legitimacy, and meaning in the network. The burial discourse thus exemplifies how the media, within ANT, becomes a powerful non-human actor, shaping the flow of influence, data interpretation, and public perception.

Conclusion

This article illustrates that the Homo naledi burial discourse is not merely a debate over archaeological data, but a complex, power-laden network of actors negotiating meaning, truth, and identity. The use of ANT and CDA provides an analytical framework for understanding how scientific narratives emerge not solely from empirical evidence, but from relationships, rhetoric, and power dynamics.

Key insights include:

• The Homo naledi burial discourse reveals how scientific knowledge is shaped within complex networks of human and non-human actors. Central to this is the recognition that no single actor holds absolute authority. Instead, reality emerges through interdependent relationships where actors are products of network dynamics.
• The discourse highlights the importance of precise scientific communication, especially when claims are both empirically grounded and speculative. Scientists must remain conscious of their language choices, as persuasive and emotive rhetoric – though engaging – can blur the line between credible science and popular narrative.
• The media’s growing role in scientific dissemination means that researchers face increased pressure to share preliminary findings, while also benefiting from broader public engagement. This media presence reshapes expectations of transparency and accountability.
• Moreover, as science becomes more democratised, debates over peer review standards intensify. The burial discourse illustrates that review processes themselves are under contestation.
• Lastly, the discourse challenges anthropocentric views, reminding us that humanness does not imply superiority. Human actors, like all others in the network, are part of a shared ecosystem of meaning and responsibility.

The discourse about Homo naledi’s burial practices reveals as much about us and our epistemologies as it does about a long-extinct species. And, as the bones themselves are quiet, humans are bound to research and debate whether Homo naledi buried their deceased kin or not. If only the bones could speak for themselves.

Keywords: actor-network theory; burial discourse; critical discourse analysis; Homo naledi; humanness; language; media; peer review; power dynamics; scientific publication

 

1. Inleiding

2025 is ’n besondere jaar vir paleoantropologie in Suid-Afrika. Dit is presies ’n eeu sedert die skedel van ’n jeugdige Australopithecus africanus in 1925 ontdek is en ’n dekade sedert die bekendstelling van Homo naledi. In 2013 is mensagtige fossiele in ’n grotkamer diep in die Rising Star-grotte in die Wieg van die Mensdom naby Krugersdorp ontdek en deur ’n span onder leiding van prof. Lee Berger van die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) opgegrawe. Nadat die fossiele bestudeer is, is dit in 2015 as ’n nuwe spesie – Homo naledi – bekendgestel. Die spesie se brein is heelwat kleiner as ’n volwasse mens s’n, maar dit het eienskappe van beide die moderne mens – Homo sapiens – en ouer Homo-spesies (Berger, Hawks, De Ruiter e.a. 2015:3, 23). Die fossiele is waarskynlik tussen 241 000 en 335 000 jaar oud (Dirks, Roberts, Hilbert-Wolf e.a. 2017:34; Brophy, Bolter, Elliot, Hawks en Berger 2024:1), wat beteken dat Homo naledi nie ’n voorouer van die moderne mens was nie, maar dat die twee spesies op ’n stadium saam geleef het (Holloway, Hurst, Garvin e.a. 2018:5738). Die ontdekking van Homo naledi is uitsonderlik weens die groot aantal byna volledige geraamtes en dele van geraamtes in die Dinaledi- en Lesedi-grotkamers wat, op enkele uitsonderings na, slegs dié van Homo naledi is (Berger e.a. 2015:3,24; Randolph-Quinney 2015a:2; Lents 2016).

Die bekendstelling van Homo naledi het met wye mediadekking gepaard gegaan en is deur (op daardie stadium) adjunk-president Ramaphosa bygewoon. Die aanvanklike aankondiging by Maropeng op 10 September 2013 is opgevolg deur ’n lokvideo, artikels en ’n vollengte dokumentêr in National Geographic, wat ook die opgrawings finansieel ondersteun het. Tydens die bekendstelling maak Berger die opmerking dat Homo naledi opsetlik oor hul gestorwenes beskik het (Wits 2015:2:37). Hy herhaal hierdie stelling in die lokvideo:

Homo naledi was doing something that, until this moment, we thought was unique to modern humans. That is deliberate disposal of the dead. If this hypothesis holds true that’s an extraordinary thing. (Nova/NG 2015:2:37–2:52)

Dié stelling is die grondslag van die grafdiskoers wat in hierdie bydrae ontleed word.

Die ontdekking en bekendstelling van Homo naledi was van meet af aan in omstredenheid gehul en nie slegs oor die stelling dat Homo naledi oor hul gestorwe makkers beskik het nie. Van die ander redes was dat Berger net vroue gekies het om die aanvanklike opgrawings te doen, dat die fossiele nie ’n nuwe spesie was nie en dat die bestaande prosedure om ’n nuwe ontdekking aan te kondig, nie gevolg is nie (sien bv. Drake 2015; Lents 2016; De Robillard 2018:2; Pettitt en Wood 2024:1). Trouens, Berger en sy span is van “’n mediasirkus” verwyt met Tim White, ’n paleontoloog van die Universiteit van Kalifornië, wat gewaarsku het “[r]ushing things, in particular to suit film-makers, is very dangerous” (McKie 2015).

Die omstredenheid in die grafdiskoers het in 2023 nuwe momentum gekry nadat Berger en sy span in die elektroniese vaktydskrif eLife beweer het dat hulle bewyse gevind het vir hul grafhipotese. Die kortbegrip (“abstract”) van die artikel lui:

Recent excavations in the Rising Star Cave System of South Africa have revealed burials of the extinct hominin species Homo naledi. A combination of geological and anatomical evidence shows that hominins dug holes that disrupted the subsurface stratigraphy and interred the remains of H. naledi individuals. (Berger e.a. 2023a:1, kursivering ingevoeg)

Die grafhipotese is ondersteun deur twee bygaande artikels (Berger e.a. 2023b; Fuentes e.a. 2023). Saam gelees beweer die drie artikels dat, soos Pettitt en Wood (2024:1581) dit opsom, ’n hominien met ’n klein brein in staat was om vuur te gebruik om ’n lang en moeilike ondergrondse roete te verlig om sy gestorwenes in ’n vertrek wat met gravering versier was, te begrawe. Die wyse waarop die drie artikels gepubliseer is en die wye multimediadekking wat dit – soos met die aanvanklike bekendstelling – geniet het (Pickering en Kgotleng 2024:1; Price 2024:584), het weer eens die wenkbroue laat lig.

Hierdie bydrae ontleed die grafdiskoers vanaf die kantlyn en vra na die wyse waarop mag ’n rol binne die ineengevlegtheid en interafhanklikheid van rolspelers in die diskoersnetwerk speel. Om hierdie vraag te beantwoord is die bespreking in temas rondom vyf vrae gestruktureer: (i) Waaroor handel die grafdiskoers? (ii) Waarom is die grafdiskoers belangrik? (iii) Op watter wyse word die diskoers gevoer? (iv) Waar word die diskoers gevoer? en (v) Watter rol speel die media? Die bespreking neem ’n aanvang met die oorweging van die teoretiese grondslag van die navorsing in die volgende paragraaf. Daarna val die soeklig op die vyf W-vrae, ’n opsomming, implikasies van die navorsing en voorstelle.

 

2. Teoretiese en metodologiese raamwerk

Die bydrae is ontwikkel uit ’n kritiese diskoersanalise binne die teoretiese raamwerk van rolspeler-netwerk-teorie. Die teorie is beter bekend as die akroniem ANT (wat in die teks gebruik word) van die Engelse “actor-network theory”. ANT sien die wêreld as die somtotaal van die wisselwerking tussen verskillende rolspelers (“actors”). Die werklikheid word geskep deur die wisselwerking tussen mense, diere, plekke en dinge – Unsworth (2024:57) noem dit “stuff” – en nie deur ’n voorafbepaalde plan of slegs deur menslike handeling of interpretasie nie. Die verskillende rolspelers tree “simmetries” of gelykwaardig op om die werklikheid te skep waar “die mens ingesetel is in ’n komplekse web van lewe en alle lewensvorme altyd in die proses van wording en ontplooiing is” (Le Grange 2018:9). Daar is dus nie sprake van voorrang van een rolspeler (bv. ’n mens) bó ’n ander (bv. ’n dier, idee of houding) nie. Die rolspelers is ineenstrengel en voortdurend besig om mekaar se werklikheid te beïnvloed en aan te pas (Latour 2005:184; Unsworth 2024:57). Amzat en Bello (2021:319–20) meen dat rolspelers ondergeskik aan die netwerk en tegnies “netwerkskeppings” is, en dus slegs verstaan kan word in die konteks van die netwerk.

Binne hierdie ineengestrengelde wisselwerking word mag, beheer en die vermoë om te handel (“agency”) nie bepaal deur die identiteit van die rolspeler nie, maar deur die netwerke wat tussen rolspelers geskep word (“assemblages”). Die werklikheid word deur oordragte (“translations”) of pogings van rolspelers om die netwerke te karakteriseer of te verander, geskep (Law 1994:101). Omdat verskeie rolspelers gelyktydig in die netwerk betrokke is, is die werklikheid heeltyd besig om, soos ’n wolk, te beweeg, te rek, te krimp, te ontvorm en te hervorm (Mifsud 2024:2). ’n Navorser se taak is dus om die werklikheid te verduidelik aan die hand van die wisselwerking tussen die verskillende rolspelers (Unsworth 2024:57).

Om sin uit die wisselwerking tussen rolspelers in die grafdiskoers te maak, is die diskoers met behulp van kritiese diskoersanalise (KDA) ontleed. Van Dijk (1995:17) beskou KDA as ’n besondere sosiopolitieke en opposisionele benadering tot woorde en tekste om taal, gesprekke en kommunikasie te ondersoek. KDA is probleem-georiënteerd, multidissiplinêr, krities en sistematies. Dit is op mag, dominansie en ongelykheid gerig en fokus op manipulering, legitimering, toestemming en ander metodes wat gebruik word om mense te beïnvloed. Dit veronderstel dus ’n kritiese en opposisionele benadering teen die magtiges en bevoorregtes, in die besonder dié wat hulle aan mag vergryp. Daarteenoor poog dit om die onmagtiges met strategieë en weerstand teen ideologie te bemagtig (Van Dijk 1995:18). Alhoewel KDA nie aan ’n spesifieke metode gebonde is nie, is die fokus daarvan om die teks binne sy konteks te ontleed om sosiale mag en die misbruik van mag te identifiseer. Teks, in hierdie verband, verwys nie slegs na ’n geskrewe teks nie, maar ook na ander media soos foto’s, simbole en video’s.

Van Dijk (1995:20) wys ook daarop dat die bevoorregtes dikwels beheer het oor die belangrikste diskoersgenres. Dus fokus KDA nie net op die diskoers nie, maar ook die wyse waarop dit gevoer word. Dit sluit alle aspekte van taalgebruik, soos woordkeuse en die formaat van die taalgebruik, hoe dit geïnterpreteer, verstaan en gebruik word om ander se denke te beïnvloed, in (Van Dijk 1995:22).

Vir die doel van hierdie bydrae is mag beide instrumenteel as ’n rolspeler se vermoë om sy eie optrede en die optrede van ander te beïnvloed, en outonoom as ’n produktiewe krag wat in die netwerk vloei (Postma 2009:42; Kloppers 2021:36). Iqani e.a. (2024:2, 4) merk op dat “mag weet waarmee hy besig is en nie vreeslik bekommerd is oor die gevolge van sy optrede nie. Mag gee nie om nie”. Dus kan mag as outonome rolspeler inligting en getuienis plooi om hom te pas, maar ook as ’n instrument deur ander rolspelers gebruik word om te manipuleer of voordele te bekom (Iqani e.a. 2024:4). Mag is ook belangrik in wetenskaplike navorsing, omdat wetenskap nooit bloot suiwer, neutraal en empiries is nie, maar altyd in ’n besondere agtergrond en gemeenskap ingesetel is (Ackermann, Pickering, Sahle en Schroeder 2025:2). In die konteks van ANT, kan KDA gebruik word om die vloei van mag binne die diskoersnetwerk te identifiseer en te bepaal hoe dit gebruik of misbruik word.

 

3. Metodiek

Die grafdiskoers word oor verskeie soorte media heen gevoer en was, ten tye van die skryf van hierdie bydrae, nog in volle swang (kyk bv. Berger e.a. 2025; Fuentes e.a. 2025). Omdat hierdie navorsing hoofsaaklik fokus op die diskoers soos in vaktydskrifte en deur vakkundiges soos paleoantropoloë gevoer, is die strekking van die navorsing en bronne beperk. YouTube-video’s en koerant- en tydskrifartikels is, op enkele uitsonderings na, nie ingesluit nie. Die vakliteratuur is, synde ek nie aan ’n hoëronderwysinstelling verbonde is nie en gegewe die buitensporige koste verbonde aan publikasies met betaalmure, beperk tot artikels wat op webtuistes soos Google, GoogleScholar, ResearchGate en die gratis webtuistes van die vaktydskrifte beskikbaar was. Die beskikbare bronne het egter voldoende inligting opgelewer om die grafdiskoers sinvol te bestudeer. Die verbandhoudende diskoers oor Homo naledi se vermoë om vuur te gebruik om lig te maak en graveerwerk te doen (Berger e.a. 2023b; Fuentes e.a. 2023), is eweneens uitgesluit. Die tekste het in sommige gevalle (bv. Berger e.a. 2023a en 2025; Foecke e.a. 2024; Fuentes e.a. 2023 en 2025; Van Rooyen, Berger, Hawks en Jinnah 2025) uit voordrukke bestaan aangesien die finale tekste nog nie tydens die navorsing gepubliseer was nie. Omdat die bydrae op die diskoers fokus, is die geldigheid van wetenskaplike bewyse nie getoets nie, hoewel daar na die verskillende kampe se menings oor die geldigheid van bewyse verwys word.

Die rol van mag is ’n deurlopende tema in die navorsing. Dus is inhoud, taalgebruik en konteks wat hierop kan dui, geïdentifiseer. Die navorsingsproses het, binne die “moeilike ambivalensie, gemors, veelheid en teenstellings” van ANT, die skep, afbreek en herskep van assosiasies om die rolspelers se werklikheid te verstaan, beteken (Fenwich en Edwards 2010:1; Mifsud 2024:1). Ek het aanvanklik Foecke e.a. (2024) en Berger e.a. (2023a) gelees en woorde en frases in die tekste in temas soos “doel van die teks”, “wetenskaplike proses” en “taalgebruik” en subtemas soos ”onsekerheid” en “geologiese redes” met behulp van ’n tabel in Microsoft Word gekodeer. Daarna het ek die grafdiskoers van die begin af bestudeer deur die beskikbare bronne sover moontlik chronologies te lees. Die temas en subtemas is tydens die lees en herlees van artikels uitgebrei soos die “veelheid en teenstellings” duideliker geword het en hierdie “rou” inligting is as basis vir die skryf van die teks gebruik. Die aanvanklike teks is daarna, soos wat nuwe bronne en voorstelle ter verbetering (ook vanaf die tydskrifredakteur en ewekniebeoordelaars) aan die lig gekom het, aangepas, uitgebrei en teruggesnoei.

Ek het ook van ChatGPT as ’n navorsingsassistent gebruik gemaak om bykomende bronne op te spoor, met taalnavrae te help, argumente te toets, as klankbord te dien en die manuskrip te beoordeel. Gedagtig daaraan dat onafhanklike navorsing gewoonlik stil en eensaam verloop, bied dit ’n interessante alternatief wat dit vir my moontlik gemaak het om kunsmatige intelligensie konstruktief, dog steeds eties, te gebruik.

Benewens die etiese gebruik van ChatGPT, is die navorsing en skryfproses ook binne die grense van voor die hand liggende etiese norme soos eerlike verwysings na bronne, geen plagiaat en geen misleiding gedoen.

 

4. Temas uit die navorsing

4.1 Inleidende opmerkings

Verskeie fasette van die grafdiskoers kan op mag en verwante fenomene soos gesag, dominansie en ongelykheid dui. Binne hierdie konteks is die fenomene nie net self rolspelers nie, maar hulle tree ook in wisselwerking met ander rolspelers op om die diskoersnetwerk te vorm. Die wyse waarop dit gedoen word, word in die bespreking aan die hand van die vyf W-vrae en verbandhoudende temas – wat binne ANT self rolspelers in die netwerk is, oorweeg. In die eerste vier afdelings val die soeklig op die “binne-lae” oftewel temas wat meer direk by die grafdiskoers betrokke is. Dit sluit die inhoud van die grafdiskoers, moontlike redes waarom die grafdiskoers belangrik is, taal en taalgebruik, akademiese publikasies en ewekniebeoordeling in. Weens die besondere wyse waarop die media as inligtingsbron en magstruktuur by die diskoers betrokke is, word die rol van die media in die laaste afdeling ondersoek.

4.2 Waaroor handel die grafdiskoers?

Die grafdiskoers kan opgesom word met die vraag of daar tans genoeg getuienis bestaan dat Homo naledi hul oorledenes begrawe het. Die twee kampe in die diskoers kan duidelik onderskei word. Die voorstanders ondersteun die grafhipotese met Berger e.a. (2023a:15) wat betoog dat die getuienis aandui dat iemand ’n holte in die grotvloer gegrawe het en die oorskot, voordat die sagte weefsel ontbind het, daarin geplaas het. Daarteenoor is die twyfelaars van mening dat die voorstanders se verduidelikings nie die eenvoudigste en mees gepaste teorie is nie.

Ter aanvang is die betekenis van die begrippe graf en begrawe in die diskoers belangrik. Volgens Randolph-Quinney (2015b:2) is die grafdiskoers deels aan ’n betekenisverskil toe te skryf. Hy meen dat kritici vassteek by die idee dat die begrafnisgedrag (“mortuary behaviour”) waarna Berger e.a. (2015) aanvanklik verwys het, “’n ritualistiese, simbool-belaaide teraardebestelling” beteken. Dit was, volgens hom, nooit die bedoeling nie. Die aanvanklike grafhipotese het nooit na “opsetlike teraardebestelling” verwys nie, maar eerder na ’n beskikking (“disposal”) van gestorwenes (Randolph-Quinney 2015a:3). Die voorstanders se aanvanklike “blote beskikking”-bedoeling het egter gedurende die afgelope dekade ’n betekenisverandering ondergaan. Fuentes e.a. (2023:6) verwys nie meer na ’n blote beskikking nie, maar na “’n patroon van begrafnisgedrag wat gesamentlike groepwerk, hoë vlakke van sosiale belegging en die een of ander vorm van kommunikasie” insluit. Van hier af maak hulle die denksprong dat die begrafnisgedrag na “’n gedeelde stel oortuigings of veronderstellings oor betekenis en aksie” verwys (Fuentes e.a. 2023:7). In die gewysigde weergawe van hul artikel betoog Berger e.a. (2025:1) trouens dat “begrafnisgedrag, wat kulturele teraardebestelling insluit, deel was van die repertoire van Homo naledi”. Fuentes e.a. (2025:9, 14) sluit hierby aan en redeneer dat Homo naledi nie bloot hul gestorwe makkers begrawe het nie (“mortuary behaviour”) maar dat die gedrag ook rituele ingesluit het om as ware begrafnisse (“funerary behaviour”) te kwalifiseer. Randolph-Quinney se beswaar is dus deur die voorstanders self weerlê.

Twyfelaars soos Durand (2017) en Egeland, Pickering, Fadem en Domínguez-Rodrigo (2022:1) fokus op die geologie van die grotte. Hulle redeneer dat water vanaf die oppervlak deur die grotte na die ondergrondse watertafel gesypel het. Wanneer die water gestyg of sterk genoeg gevloei het, het dit die fossiele rond geskuif of met ’n lagie van grotvloerafsettings (“flowstone”) bedek (Durand 2017:4; kyk ook Pettitt 2022:2; Berger e.a. 2023a:74; Pettitt en Woods 2024:1580). Durand is van mening dat daar vroeër ’n ander ingang tot die grot was. Hy meen dat water moontlik vanaf ’n opening in die dak deur die twaalf meter-lange skag wat toegang tot die voorkamer (“ante chamber”) van die Dinaledi-grot verleen, gevloei het. Groot rotse het die opening toegeval en dit is met verloop van tyd deur kleiner klippe, sand en modder verseël. Hy stel voor dat ’n volledige seismiese ondersoek van die grotdak gedoen word (Durand 2017:5; kyk ook Foecke e.a. 2024:9). Een van die ewekniebeoordelaars (Berger e.a. 2023a:75) meen dit is moontlik dat liggame in die skag ingeval het of ingegooi is, en met verloop van tyd deur sedimente en ander liggame bedek is. Dit verklaar waarom ’n graf of put aan die onderkant van die skag gevorm het. Egeland e.a. (2022:1) verwys weer na die rol van die rots wat as die “Dragon’s Back” bekend staan en tans toegang tot die grotkamers versper. Geologiese datering dui aan dat dit in die tyd van Homo naledi moontlik nog deel van die dak was. Dus was toegang tot die grotkamers nie deur die rots versper nie en kan die fossiele om ander redes as die grafhipotese in die grot wees.

Laastens meen Durand dat die moontlikheid dat ’n hele groep Homo naledi deur ’n skielike ramp oorval is of die grotvloer onder hulle meegegee het, nie uitgesluit kan word nie. So ’n ramp verduidelik die groot aantal fossiele van een spesie en waarom dit uit individue van verskillende ouderdomme bestaan (Durand 2017:4). Die moontlikheid vervaag egter in die lig van Rossilo (2023:149, 153) se bevinding dat daar nie voldoende statistiese bewyse is dat die fossiele aan ’n naby-verwante groep behoort nie.

Die voorstanders is egter nie geneë met die twyfelaars se standpunte nie. Wat die Dragon’s Back betref, redeneer Van Rooyen e.a. (2025:12) dat die posisie van die Dragon’s Back nie toegang tot die Dinaledi-grotkamer beïnvloed nie omdat daar in elk geval ’n grotmuur tussen die twee grotkamers was voordat die rots uit die dak geval het. Randolph-Quinney (2015b:2) betoog dat hy die ander moontlikhede, soos die gebruik van die grot as ’n woonplek, dat die fossiele deur water daar geplaas is, dat die bene deur roofdiere ingedra is, dat ’n ramp die groep getref het of dat hulle in ’n valstrik beland het, oorweeg het maar dat nie een van die scenario’s by die beskikbare getuienis inpas nie. Die kritiek oortuig hom nie dat die voorstanders se werksteorie dat Homo naledi opsetlik oor hul gestorwenes se liggame beskik het, verkeerd is nie. Hy meen “[i]t smells to me like that’s a form of burial, and it’s a reasonable conjecture” (Randolph-Quinney 2015b:4). Fuentes e.a. (2023:4 en 2025:14) ondersteun hom en meen dat die beskikbare getuienis voorlopig aan Pettitt (2022:3) se drie vereistes vir ’n grafhipotese, naamlik getuienis dat daar geen ander ingang is nie, dat kunsmatige beligting gebruik is en dat volledige liggame in die grot ingedra is, voldoen.¹

Sommige twyfelaars beroep hulle op gesonde verstand en die onwaarskynlikheid van die grafhipotese:

So our prehistoric human had to climb down there, squeeze through the narrow cave in complete darkness while dragging a corpse belonging to a member of its own species. From a purely practical standpoint, that makes no sense whatsoever. (Randolph-Quinney 2015b:3, kyk ook Martinón-Torres e.a. 2024:7 en Berger e.a. 2023a:71,73–4, kursivering aangebring)

Fuentes e.a. (2025:12,13) draai egter hierdie argument om deur te redeneer dat die onwaarskynlike gedrag, wat “geen direkte voordele of funksionele stimuli” teweeggebring het nie, net verklaar kan word aan die hand van “sterk sosiale en emosionele bande” wat tussen die Homo naledi-individue bestaan het.

Foecke e.a. (2024) fokus op Berger e.a. (2023a) se eksperimentele bewyse. Wanneer iemand ’n graf grawe, word die grond in en rondom die graf versteur. Die bestaan van ’n graf kan dus aangetoon word deur monsters van die grond in, naby en rondom die graf te neem. Dit is wat Berger en die span met sedimentologiese en geochemiese toetse soos die verspreiding van die grootte van gronddeeltjies (“particle size distribution”) en die x-straal-fluoressensie van deeltjies, probeer doen het. Hulle het egter nie daarin geslaag nie want die geochemiese metings ondersteun nie hul gevolgtrekkings nie (Foecke e.a. 2024:7).

Laastens wys die twyfelaars daarop dat die voorstanders indrukwekkende afleidings uit beperkte data maak. Die “graf” wat in die Dinaledi-kamer opgegrawe is, beslaan ’n area van ongeveer 50 cm by 25 cm. Dit is skaars een persent van die kamer wat volgens Berger e.a. (2023a:3) ongeveer 15 vierkante meter groot is. Die “graf” aan die onderpunt van die 12 meter-skag in die voorkamer is ook slegs ’n vyfde van ’n vierkante meter groot. Dit is uitgegrawe, met gips bedek en geskandeer nadat dit verwyder is (Berger e.a. 2023a:13). Hulle verduidelik nie waarom daar steeds fossieldeeltjies op die oppervlak lê nie, behalwe om die stelling te maak dat dit moontlik aan ander Homo naledi-aktiwiteit te wyte kan wees (Berger e.a. 2023a:12, 78). Dit noop Martinón-Torres e.a. (2024:2) om te waarsku dat die grafhipotese onder verdenking gebring word deur die “diskresionêre uitsluiting” van data wat dit nie steun nie. Foecke e.a. (2024:11) meen dit is voortydig om die grafhipotese voor te staan voordat die ligging en tapofonie van die ander fossiele ook volledig ondersoek is.

Twee probleme waarmee die twyfelaars te kampe het, is eerstens dat daar, benewens die oorblyfsels van ’n meer onlangse nonnetjiesuil en heelwat vroeër bobbejaan (Kruger en Badenhorst 2018:2.4; Elliot e.a. 2021:6), nie ander fossiele saam met Homo naledi gevind is nie. As die grafhipotese verkeerd is, sou ’n mens kon verwag dat meer oorblyfsels van ander diere wat oor die verloop van tyd ook die grot gebruik het, saam met die Homo naledi-oorblyfsels gevind sou word. Tweedens het bene en fossiele gewoonlik tapofoniese tekens, soos breuke, insekbytmerke of verwering, wat nie by Homo naledi sigbaar is nie (Kruger en Badenhorst 2018:2).

Daarteenoor skep die opmetersmerker wat reeds in die grot was toe Neil Ringdahl die Dinaledi-grotkamer in die 1990’s bereik het (Tucker 2015:6) onsekerheid. Tucker (2024) spekuleer dat die merker moontlik deur wyle Jim Harris daar geplaas is omdat verskeie soortgelyke merkers al in dele van die grotte gevind is. Hy merk egter ook tereg op dat die moontlikheid nie meer bevestig kan word nie. Dus sal die oorsprong van die merker altyd ’n los skakel in die grafdiskoers bly en die moontlikheid dat die fossiele tydens die aanvanklike ontdekking geskuif is, of voorwerpe verwyder is, nooit uitgesluit kan word nie.

In die voorafgaande bespreking is beide menslike (soos die grotklimmers en wetenskaplikes) en nie-menslike (bv. mag, die fossiele, die grot, geologie en tegnologie) rolspelers betrokke en die vraag is hoe mag binne die diskoersnetwerk verstaan kan word. Beide kampe plooi die data om hul standpunt te pas en gebruik ’n beroep op wetenskaplike waarheid as magsinstrument. So, byvoorbeeld, gebruik Berger e.a. data wat uit ’n klein area bekom is om die grafhipotese op te bou, terwyl die twyfelaars nie die gebrek aan ander fossiele deeglik verreken nie. Dit is egter nie net die menslike rolspelers wat mag uitoefen nie. Durand (2017) en Egeland e.a. (2022:1) se verwysing na die fisiese mag van water en die rol wat die Dragon’s Back-rots moontlik gespeel het, wys op die mag van natuurkragte in die geskiedenis van die grotte. Voorts beklemtoon die dispuut oor die betekenis van begrawe dat die (verkeerde) betekenis van ’n woord ’n lewe van sy eie kan kry as dit nie van die begin af duidelik omskryf word nie. Binne die konteks van ANT is begrawe en begrafnisgedrag afsonderlike rolspelers wat in staat is om die diskoers aan te vuur en tweespalt te saai. Die verskuiwing in die betekenis van die twee woorde het ook die wyse waarop mag vloei, beïnvloed. Randolph-Quinney (2015b:2) kon aanvanklik van ’n magsbasis af die twyfelaars van ’n verkeerde interpretasie verwyt. Die voorstanders het egter hierdie magsposisie verloor toe hulle self die “verkeerde interpretasie” aanvaar het. Daarby kan geredeneer word dat, al “gee hulle nie daaroor om nie” (vgl. Iqani e.a. 2024:4), die mag van Homo naledi – in die sin van al die tyd, hulpbronne en denkvermoë wat dit van rolspelers in die netwerk verg – die belangrikste in die diskoers is omdat die hele netwerk bepaal word deur die teenwoordigheid van hul fossiele.

Waar staan die feitlike grafdiskoers tans? Randolph-Quinney (2015b:3) verwys na die vyf vereistes van die Daubert-standaard waaraan ’n hipotese moet voldoen. Dit bepaal dat die wetenskaplike getuienis getoets kan word, ewekniebeoordeel is, geen of ’n bekende foutmarge het, deur professionele standaarde beheer word en wyd in die betrokke wetenskaplike gemeenskap aanvaar word. Hy redeneer, soos Berger e.a. (2025) en Fuentes e.a. (2025) in hul hersiene artikels, dat die grafhipotese hierdie toets slaag. Die voorstanders se optimisme is egter voortydig in die lig van die ander moontlikhede wat nog nie uitgesluit is nie en die wetenskaplike bewyse wat, volgens Foecke e.a. (2024), tans nie aanvaarbaar is nie.

Om die bespreking oor die inhoud van die grafdiskoers af te sluit, is dit raadsaam om ’n drietal onduidelikhede uit die weg te ruim. Eerstens dui navorsing in die Bruniquel-grot in die suide van Frankryk daarop dat Neandertalmense reeds ongeveer 180 000 jaar gelede 330 meter diep in die grot aktief was (Fuentes e.a. 2025:22). Dit is dus nie onmoontlik dat Homo naledi hul makkers 80 meter diep in die Rising Star-grotte begrawe het nie. Tweedens dui die geologie van die “graf” (Berger e.a. 2023a:3) daarop dat die moontlike begrafnisgedrag waarskynlik net so oud soos die fossiele is. Hier is dus nie sprake van Homo sapiens of ’n ander spesie wat meer onlangs (bv. 50 000 jaar gelede) op die fossiele afgekom en dit begrawe het nie – alhoewel hierdie moontlikheid nie direk deur die twee kampe ondersoek is nie. Derdens kan die voorstanders nie die moontlikheid uitsluit dat mense wat destyds saam met Homo naledi gelewe het, die liggame in die grotte gebêre of begrawe het nie, hetsy as ware begrafnisgedrag of as, byvoorbeeld, kos vir die winter of buite die bereik van roofdiere nie.

In die lig van die beskikbare inligting en leemtes kan enigeen van die twee kampe dus nog as oorwinnaars uit hierdie stryd tree.

4.3 Waarom is die grafdiskoers so belangrik?

Die belangrikheid van die grafdiskoers word goed opgesom met die vraag in Psalm 8: “Wat is die mens?” Met die aanvanklike bekendstelling van Homo naledi is die stelling gemaak dat die hominien “amper ’n mens” is. Gedurende die afgelope dekade het die “ampermens”-beeld ’n interessante dimensie tot die grafdiskoers gebring, nie net oor wat Homo naledi gedoen het nie, maar ook oor menswees en ongelykheid.

Soos reeds in afd. 4.2 gemeld, het die grafdiskoers oor die afgelope dekade verander van Homo naledi wat bloot oor sy afgestorwenes beskik het (NNG 2015:2:37 e.v.; Wits 2015:2:37) tot die “ingewikkelde kulturele praktyke” waarna Berger e.a. (2023a:18, 84 en 2025:72) verwys. Die vraag is: Waarom is die vraag oor beskik of begrawe so belangrik? Black e.a. (2025:49) verduidelik dat begrafnisgedrag, vanuit ’n argeologiese oogpunt, tasbare bewys lewer van geestelike en betekenisvolle gedrag. Dit stel wetenskaplikes ook in staat om die ontstaan en ontwikkeling van geloof, waardes en ander komplekse idees te bestudeer. Durand (2017:9) meen dat die “geromantiseerde weergawe” van die grafhipotese die publiek se behoefte aan die bonatuurlike voed en daarom openbare belangstelling aanvuur. Fuentes (2022:1) verwys na hierdie behoefte en meen dat geloof en die vermoë om te glo die mens se hele menswees deurdrenk en so eg menslik is soos wat vingers deel van hande is. As Homo naledi dus primitiewe geestelike of godsdienstige gedrag getoon het, het hulle ’n eg menslike eienskap openbaar (Chung 2018:486). Homo naledi se menswees kry ook ondersteuning uit ’n onverwagse oord. Die jong-aarde-kreasioniste erken die spesie as mense. Volgens Wood (2016:4) bestaan die genus Homo uit menslike en nie-menslike hominiene. Hy gebruik statistiese berekeninge om tot die gevolgtrekking te kom dat Homo naledi ’n menslike wese – en dus ’n afstammeling van Adam en Eva – is (Wood 2016:9).

Vir die voorstanders gaan dit nie soseer oor die bonatuurlike of godsdiens nie, maar oor kultuur en breingrootte. Volgens hulle bewys die grafhipotese dat ingewikkelde kulturele handelinge nie ’n funksie van breingrootte is nie. Hulle lei dan af dat begrafnispraktyke baie vroeër ontstaan het as die 100 000 jaar-oue praktyk van die mens, maar later as dié van die Neandertalmense (Berger e.a. 2023a:18). Hulle redeneer dat begrafnispraktyke menslike kognitiewe vaardighede voorveronderstel en meld dat die feit dat die oorledenes oor verskeie generasies heen na die grot gedra is, beteken dat “besondere sterk sosiale en emosionele bande en ’n gedeelde verstaan van betekenis” deur die individue gedeel is. Dit is moontlik dat vroeë mense hul begrafnispraktyke van Homo naledi kon geleen het, of omgekeerd (Fuentes e.a. 2023:4, 6, 9, 11). Dus beteken hul betoog dat Homo naledi die kognitiewe vaardighede en emosies van ’n mens gehad het, en as ’n mens eerder as ’n ampermens beskou moet word. Dit beteken dat Homo sapiens nie die enigste “mens” is wat op aarde geleef het nie. Dit impliseer verder dat die androsentriese benadering dat die mens (Homo sapiens) die “kroon van die skepping” is, verkeerd is en dat hy hom nie meer op die ingesetelde en bevoorregte heersersmag kan beroep nie. Daarteenoor ondersteun dit ’n ANT-benadering dat die mens slegs een van die rolspelers is wat simmetries met ander rolspelers in die diskoersnetwerk optree.

Ras en rassisme is ’n ander bevoorregte diskoers wat indirek ’n rol in die grafdiskoers speel. Om die verband tussen ras en Homo naledi te verstaan moet die bespreking eers na Linnaeus, die vader van wetenskaplike klassifikasie, terugkeer. In sy Systema Naturae² het hy ’n klassifikasie van organismes voorgestel wat steeds gebruik word. Hy deel mense in vier groepe of rasse wat min of meer met die vastelande verbind kan word en dig aan elke groep spesifieke eienskappe toe (Linnaeus 1792:45). Afrikane is, volgens hom, mense “met slinkse, lui en sorgelose aard en word in hul optrede deur wispelturigheid beheer” terwyl Europeërs (Homo albus) mense is “met sagte maniere, skerp oordeel, vinnige vindingrykheid, wat deur vaste wette beheer word”.

Alhoewel Linnaeus ’n kind van sy tyd en konteks is, is sy beskrywing van mense openlik bevooroordeeld en rassisties. Dit het daartoe gelei dat ras en dierlike eienskappe gebruik is om mense van diere te onderskei – jy is ’n mens omdat jy nie dierlike eienskappe het nie (Kim 2015:18, De Robillard 2018:5). Hoewel ras geen biologiese basis het nie (Wolpoff en Caspari 2013:322, 327), is die raskern van Linnaeus se klassifikasie steeds lewendig. Ernst Haeckel het in die eerste helfte van die vorige eeu betoog dat die natuurlike meerderwaardigheid van die “Europese ras” mettertyd deur natuurlike seleksie daartoe sal lei dat alle ander rasse vernietig word (Wolpoff en Caspari 2013:324). Said (1979:35,40) verwys na die rassistiese meerderwaardigheid waarmee die Britte die boorlinge van Egipte bejeën het en betoog dat Oosterlinge nie net deur die dominante Westerse wetenskap beskryf is nie, maar geskep is. Aansluitend hierby spekuleer Ackermann e.a. (2025:16) dat Dart se beskrywing van die Taung-skedel as “’n skakel tussen lewende aapmense en die mens” op sy rassistiese sienings van Afrikane gegrond is. Die voorbeelde toon duidelik aan hoe mag en beheer instrumenteel in die rasnetwerk gebruik is om heerskappy te bepaal en die identiteit van ander skepsels te skep.

Hierdie rassistiese netwerkskepping is belangrik om die weersin wat die bekendstelling van Homo naledi onder sommige Afrikane gewek het, te verstaan. Eenvoudig gestel is die argument dat Homo albus die enigste suiwer menslike spesie is en dat alle ander mense “amper” mense is. Dit het beteken dat “wit” ’n mens in die Westerse bestaansverbeelding beteken, terwyl alles anders “dierlik” is. Die aap het beelddraer van die “dier” geword (Kim 2016:15,17). “Aapmense” is dus enigiemand wat nie Homo albus of “ware mens” is nie. John Gurche se voorstelling van Homo naledi (https://gurche.com/homo) wys ’n ouerige man wat duidelik as ’n mens geïdentifiseer kan word, hoewel dele, soos sy voorkop, aan die groot ape herinner. Dus: ’n aapmens. En as Afrikane soos Homo naledi uit Afrika kom, beteken dit dat hulle nakomelinge van aapmense – en dus nie ware mense nie – is (De Robillard 2018:12). Dit is dus geen wonder dat die ontdekking van Homo naledi weersin eerder as vreugde in sommige kringe gewek het nie.

Waar pas rassisme in die grafdiskoers in? Die grafhipotese redeneer dat Homo naledi – ’n aapmens volgens die raskerndefinisie – die kulturele en kognitiewe vermoë van ’n mens gehad het en dus as mens beskou moet word. Daarteenoor, as Homo naledi nié ’n mens was nie, beteken die hipotese dat ingewikkelde kulturele praktyke nie uitsluitlik menslik is nie, en die onderskeid tussen mens en dier moet verval. Beide argumente bewys dat Linnaeus se verontmensliking van alles wat nie wit is nie, nie korrek kan wees nie. Dit ontwrig nie net die mag van rassisme in die samelewing nie, maar bevestig ook dat Homo albus nie ’n bevoorregte rolspeler is nie. Die weersin wat Homo naledi gewek het herinner egter ook daaraan dat die raskern na bykans 300 jaar steeds baie moeilik uitgewis kan word en dat die tentakels van ras steeds diep in ons samelewing reik. As die voorstanders se hipotese korrek is, sal die grafdiskoers egter help om die mag van Eurosentrisme en rassisme te begrawe.

4.4 Hoe word die grafdiskoers deur vakkundiges gevoer?

In afd. 4.3 is moontlikhede vir die waarom-vraag in die grafdiskoers oorweeg. In hierdie afdeling val die soeklig op die taalgebruik van die twee kampe. Die bespreking word beperk tot die akademiese literatuur en die diskoers in die media word, op enkele uitsonderings na, weens die omvang daarvan, buite rekening gelaat. Taalgebruik in wetenskaplike vakliteratuur is dikwels “kompak, gedronge, formeel en moeilik om te lees” met taal wat soms so uitsluitend soos betaalmure om vakliteratuur is (Ryba e.a. 2021:2). Alhoewel die grafdiskoers soms van hierdie eienskappe toon, kan dit allermins van eentonigheid beskuldig word. Trouens, daar steek waarheid in Pickering en Kgotleng (2024:1) se verwysing na ’n “dikwels bittere” debat en Randolph-Quinney (2015b:1) se “ugly truths at the heart of a dispassionate and logical scientific debate”. In hierdie afdeling val die soeklig op taal en taalgebruik in die diskoers.

Taal is magtig. Dit kan as die ruggraat van magsverhoudings in alle gemeenskappe beskou word (Thobejane 2017:60). Dit is ’n belangrike rolspeler wat die werklikheid in netwerke as beide magsubjek en magsobjek beïnvloed. KDA het ten doel om strukture van die tekste te ontleed om die verband tussen taal en mag te bepaal (Van Dijk 2015:470). Hierdie mag is reeds in die diskoerstaal sigbaar. Die grafdiskoers word feitlik volledig in Engels gevoer. Lukianenko (2024:21) wys daarop dat die dominante posisie van Engels nie net navorsing in ander tale beperk nie, maar ook die verspreiding van kennis beïnvloed. Mag gee inderdaad, as taalmag, nie om wat met ander tale gebeur nie. Dit was dus belangrik om te oorweeg of dit sinvol is om in ’n ander taal tot die diskoers toe te tree. Ek moes deeglik besin of dit sin maak om hierdie bydrae in Afrikaans voor te berei, gedagtig daaraan dat al die literatuur in Engels geskryf is en dat ’n Afrikaanse publikasie die leserstal kan beperk. Daarteenoor is die Engelse opsomming en verskeie taalbotte beskikbaar en word Afrikaans steeds wyd gelees. ’n Afrikaanse teks ontwrig ook die mag van Engels, wat op sigself een van die doelwitte van KDA is (Van Dijk 1995:18).

Alhoewel wetenskaplike literatuur dikwels “onverstaanbaar” is (Ryba e.a. 2021:2), gebruik wetenskaplikes steeds taal- en stylfigure om ander van hul standpunte te oortuig. Taal is ’n magtige instrument om mense te oorreed om ’n sekere plan van aksie te volg of standpunte te ondersteun, dus om houdings en handelinge te beheer (Van Dijk 2015:472; DBO 2018:17). Sprekers of skrywers gebruik dus oorredende taal om hul gehoor se emosies eerder as hul rede aan te spreek (DBO 2018:17). Corneille e.a. (2022) bespreek 22 stylfigure waarmee navorsers hul lesers kan mislei, hul eie navorsing beklemtoon, deursigtigheid en debatvoering striem en gesaghebbende werke en menings misbruik, terwyl DBO (2018:19) na metodes soos retoriese vrae, gevoelstaal en kritiek op opponente se standpunte verwys. Sebeka (1997) wy trouens haar hele verhandeling aan die gebruik van gevoelstaal en sy dui aan dat dit verwys na emosie of waardeoordeel van die spreker wat deur die taal oorgedra word (Sebeka 1997:6). Aansluitend hierby verwys Reyna (2021) na die kern (“gist”) van ’n teks of ’n gesprek. Die kern is die wesenlike of basisinhoud van ’n teks en word van die verbatim besonderhede soos direkte woorde onderskei. Die kern is gewoonlik ’n vae idee van wat gesê is en mense gebruik hierdie vae idee, eerder as die feitelike inligting, om besluite te neem. Hulle is bevooroordeeld en dink, so lank as wat die kern behoue bly, dat hulle die teks verstaan (Reyna 2021:1). Sy waarsku verder dat mense die kern, en nie die feite nie, onthou (Reyna 2021:3). Die gevaar bestaan dus dat die mag van ’n teks op ’n onakkurate kern kan berus.

Beide kampe in die grafdiskoers maak van oorredende taal gebruik om hul lesers van hul standpunte te oortuig. In die eerste tabel word ’n aantal voorbeelde van die twyfelaars gebruik. Die betrokke woorde is gekursiveer.

Tabel 1. Oorredende en gevoelstaal van die twyfelaars

Teks	Taal en stylfiguur	Kommentaar
purporting to show evidence of deliberate burial (Foecke e.a. 2024:2).	Geringskatting	Purporting is ’n waardeoordeel wat reeds aan die begin van die teks uitgespreek word, voordat die werk van Berger e.a. ontleed is.
almost unanimously negative (Foecke e.a. 2024:2).	Kontrasterende pare	Unanimously beteken dat al die kritiek negatief was. Almost beteken egter dat dit nie eenparig was nie. ’n Konstruksie soos “mostly negative” sou dieselfde betekenis oordra maar nie die foutiewe kerngedagte van eenparigheid laat nie.
peer reviews were unanimous (Martinón-Torres e.a. 2024:1).	Hiperbool	Die frase is bykans dieselfde as Foecke e.a. (2024:2). Dit is feitelik verkeerd – een van die beoordelaars het nie die artikels afgekeur nie (Pickering en Kgotleng 2024:1).
large-scale peer-reviewed comment (Foecke e.a. 2024:2). long, detailed, meticulous reviews of all aspects of the data (Pickering en Kgotleng 2024:2).	Hiperbool	Large-scale, long, detailed en meticulous skep almal ’n beeld van volledigheid. Die kommentaar waarna verwys word, beslaan ongeveer vyf bladsye teks.
per our exhaustive analysis (Foecke e.a. 2024:7).	Hiperbool, beklemtoon eie navorsing, teenstelling	Exhaustive dui aan dat alle stappe en moontlikhede oorweeg is. Dit is in teenstelling met die purported werk van Berger e.a.
particularly conspicuous in its absence (Foecke e.a. 2024:17).	Paradoks, teenstelling	Beklemtoon die afwesigheid van inligting en verwys terug na purporting vroeër in die teks. Dit skep die beeld van slordige navorsing, teenoor die skrywers se exhaustive analysis.
fallaciously, PCA is a poor choice for visualization and assessment (Foecke e.a. 2024:8).	Afkeur, wantroue, veragting	Fallaciously is “misleidend” of “bedrieglik”. Dit is egter bloot ’n opinie, en “poor choice” dui aan dat dit wel ’n moontlikheid – en dus nie ’n leuenagtige stelling – is nie.
we categorically reject this statement (Foecke e.a. 2024:18).	Hiperbool, afkeur, veragting	Categorically is onnodig maar word gebruik om afkeur te beklemtoon.
a huge, coordinated, and thorough media coverage a blitz of media interviews (Pickering en Kgotleng 2024:1).	Wantroue, hiperbool	Byvoeglike naamwoorde word gebruik om die beeld van ’n grootse en, in die lig van die res van die artikel, verdagte, mediapoging te skep.
we view as the deliberate exploitation of this model (Pickering en Kgotleng 2024:1).	Afkeur, veragting	Exploitation het ’n negatiewe konnotasie. Deur dit saam met deliberate te gebruik, word die beeld van koloniale stropers opgeroep. Die beeld word versterk deur die herhaling van “exploited” en “deliberate and well-planned exploitation” in die teks.
deliberate steps to curate and promote their version (Pickering en Kgotleng 2024:1). orchestrate a press release and Netflix documentary (Pickering en Kgotleng 2024:2).	Afkeur, wantroue	Curate beteken opsetlik skep of vorm. Saam met deliberate en orchestrate skep dit die gevoel van konkelwerk.
a slow, rigorous, traditional approach to researching this cave and its associated fossils will yield exciting new results (Pickering en Kgotleng 2024:3).	Teenstelling, bewondering	Byvoeglike naamwoorde word gebruik om die deeglikheid van die tradisionele benadering teenoor Berger e.a. se metode te stel.
there is no demonstrable need to peddle an unreviewed narrative to the public (Pickering en Kgotleng 2024:3).	Afkeur	Beide no demonstrable need en peddle versterk afkeur. Die verwysing na unreviewed narrative is feitelik foutief. “Unrevised” is meer gepas.

 

Die vraag kan gevra word waarom die twyfelaars emosie-belaaide woorde gebruik, veral as Foecke e.a. (2024:17) self hul kritiek as bloot ’n “hipotese” beskou. ’n Moontlike antwoord hierop is geleë in wat Corneille e.a. (2022) overselling noem: waar navorsers die waarde van hul eie navorsing beklemtoon deur ongeregverdigde byvoeglike naamwoorde te gebruik. Beoordelaars en redakteurs is gewoonlik bedag hierop en versoek dat die woorde verwyder word (Corneille e.a. 2022:3). Aansluitend hierby is die vraag oor wie beheer van die waarheid in die grafdiskoers het, en wie die lesers die beste kan oortuig dat hulle die waarheid beheer (Van Dijk 2015:472). Sommige twyfelaars poog om beheer te neem deur oorredende en gevoelstaal, terwyl ander soos Durand (2017) en Pettit (2022) baie meer besadigde en feitelike taal gebruik.

’n Derde moontlikheid is die ontwrigting en ontvorming van die bestaande diskoersnetwerk, omdat taal juis die wyse is om bevoorregte diskoerse te konfronteer en te vervang (Thobejane 2017:58). ’n Voorbeeld hiervan is patriargie wat steeds deur verskeie samelewingstrukture in stand gehou word (Gupta, Madabushi en Gupta 2023:1, 5). Manlike beheer is nog nie ten volle in die paleontologie verbreek nie, alhoewel minstens ’n derde van paleontoloë tans vroue is. Hulle staar egter steeds bedreigings soos ras- en geslagsongelykheid, ouderdom, onvoldoende ondersteuning, gesinsaangeleenthede en seksuele teistering in die gesig (Turner 2021:6; Ackermann e.a. 2025:17). As die manlike voorstanders (soos Berger, Randolph-Quinney, Hawks, Dirks en Fuentes) teenoor die vroulike twyfelaars (soos Foecke, Pickering, Kgotleng en Martinon-Torres) gestel word, ontstaan die moontlikheid dat die grafdiskoers ’n poging (bewustelik of onbewustelik) is om die mag van patriargie te breek of in stand te hou. Die moontlikheid word ondersteun deur die twyfelaars se gebruik van gevoelstaal om die voorstanders se metodes en etiek aan te val. Dit is nie bloot ’n aanval op patriargie nie, maar verskuif ook die rigting van magsvloei in die diskoersnetwerk.

Die twyfelaars moet hulself egter die vraag afvra of die gevoelstaal effektief is, en of dit eerder binne die feitelike en besadigde konteks van die wetenskap lesers sal afskrik.

Die voorstanders is ook nie sonder blaam wanneer dit by die gebruik van oorredende en gevoelstaal kom nie, soos in Tabel 2 aangetoon.

Tabel 2. Oorredende en gevoelstaal van die voorstanders

Teks	Taal en stylfiguur	Kommentaar
revealed burials of the extinct hominin species Homo naledi (Berger e.a. 2023a:1).	Oorverkoop	Die grafdiskoers word as ’n feitelike gegewe gestel hoewel dit nog nie bewys is nie.
the evidence demonstrates that this complex cultural behavior was not a simple function of brain size (Berger e.a. 2023a:18). taking seriously the possibility of deep cultural dynamics of hominins (Berger e.a. 2023a:85).	Hiperbool, denksprong, oorvereenvoudiging	Die skrywers gebruik ’n denksprong in die argument. Burials is nou nie meer bloot ’n deliberate disposal nie, maar ’n komplekse kulturele handeling.
we will encourage other teams to meet the highest standards of excavation (Berger e.a. 2023a:85).	Beklemtoon eie navorsing, teenstelling, ironie	Die span se siening van hul vakmanskap is in teenstelling met Foecke e.a. se fallaciously, particularly conspicuous in its absence en unreviewed narrative.
triumph in the democratisation and dissemination of data (Randolph-Quinney 2015b:1).	Bewondering, aanmoediging	Die frase dra ’n gevoel van vergenoegdheid oor.
ugly truths at the heart of what we might like to think is a dispassionate and logical scientific debate (Randolph-Quinney 2015b:1).	Afkeur, hiperbool	Die skrywer se afkeur in die wyse van debattering is duidelik aan te voel. Dit is amper profeties omdat hy hierdie opmerking reeds byna ’n dekade voor Foecke e.a. en Pickering en Kgotleng gemaak het.
but unfortunately seem fixated on the act of burial, on ritualistic symbol-laden interment, which we never suggest H. naledi as undertaking (Randolph-Quinney 2015b:3).	Afkeur, teenstelling	Alhoewel dit met fixated aandui dat die ander kamp nie objektief en logies optree nie, is die stelling deur die verandering in die debat ingehaal.

 

Soos by die twyfelaars, gebruik die voorstanders oorredende taal om hul standpunt aan die lesers te verkoop. Dit is egter eerder op die versterking van hul eie sienings, as op die opponente se standpunte, gerig.

Benewens die gebruik van oorredende taal word die woorde misleading en parsimonious ook in die grafdiskoers gebruik. Die betekenis van eersgenoemde is duidelik en het ten doel om aan te toon dat inligting verkeerd is of lesers mislei word (Berger e.a. 2023a:78; Foecke e.a. 2024:4,7,11). Dit word twee keer deur Martinón-Torres e.a. (2024:7) gebruik om hul misnoeë uit te spreek: “The selective reporting [...] is misleading for the readers and the general public” en later “[t]he authors have built a misleading, but persuasive discourse”. Hulle koppel die misleiding aan die wyse waarop Berger e.a. hul lesers oorreed, maar hulle gee nie direkte voorbeelde daarvan nie.

Parsimonious het in die wetenskap ’n ander betekenis as spaarsaam en suinig. Dit verwys na die eenvoudigste teorie of hipotese wat uit ’n stel data afgelei kan word (Bhattacherjee 2012:28). Dit word gebruik om aan te dui dat die grafhipotese die eenvoudigste verklaring vir die fossielversamelings is (Hawks e.a. 2017:40; Berger e.a. 2023a:17 en 2025:74; Fuentes e.a. 2023:32) terwyl ander (Durand 2018:8; Pettitt 2022:2; Berger e.a. 2023a:71,72; Foecke e.a. 2024:10; Martinón-Torres e.a. 2024:7; Pettitt en Wood 2024:4) van mening is dat daar eenvoudiger moontlikhede is.

Die skryfstyle van die verskillende deelnemers dui ook aan hoe taal aangewend kan word om ’n boodskap oor te dra. Pickering en Kgotleng (2024) en Foecke e.a. (2024) maak dikwels van emosionele byvoeglike naamwoorde gebruik. Die skryfstyl van eersgenoemde artikel dui aan dat die skrywers van mening is dat Berger e.a. paleontologie bedryf eerder as bestudeer en hulle maak ’n sterk emosionele appèl op hul lesers om dit te verwerp, soos uit die titel “[w]hat is happening in South African human evolution research?” en die vraag “[h]ow did all of this happen?” blyk. Die Foecke-artikel skep die gevoel van verskillende skrywers wat dele van die teks geskryf het. Die wetenskaplike bespreking is meer feitelik en objektief as die vetgedrukte gevolgtrekkings, eerste en laaste gedeeltes van die teks. Die skryfstyl van die voorstanders verskil ook. Randolph-Quinney volg ’n tipiese redenaarstyl. Hy staaf sy standpunt met feitelike waarnemings en onverklaarbare afwesighede (Randolph-Quinney:2015a:3) en deur sy teenstanders se argumente te stel en dan te weerlê met bewyse en deskundige menings (Randolph-Quinney: 2015b). In teenstelling daarmee word Berger e.a. (2023a) fel oor hul skryfstyl gekritiseer. Een van die ewekniebeoordelaars merk op dat die teks nie goed geïntegreer is nie en ’n ander verwyt die span daarvan dat hul woordkeuse dui op “storytelling for a popular news article”, terwyl die skryfstyl “inkonsekwent” en die artikel “uiters swak geskryf is” (Berger e.a. 2023a:73,78). Alhoewel die skryfstyl nie so informeel is as waarna die beoordelaar (sonder enige voorbeelde) verwys nie, kon die uitleg en woordkeuse inderdaad beter gewees het. Een van die probleme, uit ’n lesersoogpunt, is die diagramme wat in die teks geplaas is en self heelwat teks bevat. Die teks is ook nie altyd naby die diagramme nie en belangrike inligting is in die bylae, eerder as in die teks, geplaas. Die kritiek geld beide die oorspronklike en gewysigde artikels. Dit skep die indruk van ’n saamgeflanste teks en benadeel die oorredingskrag van hul argument. Dit sal die span baat om meer aandag aan taalversorging te gee.

Die bespreking dui aan dat beide kampe oorredende taal as ’n magsinstrument gebruik. Omdat rolspelers deur die netwerke waarin hulle funksioneer, bepaal word (Amzat en Bello 2021:320) beteken dit dat hulle deur hul taalgebruik geïdentifiseer kan word as “oorredende taalgebruikers” eerder as wetenskaplikes. Dus word die menslike deelnemers aan ’n wetenskaplike diskoers, wat op waarnemings en feite gegrond moet wees, vervlak tot blote redenaars. Hierdie vervlakking word duideliker as die kernidees van die tekste oorweeg word. Gedagtig daaraan dat die kern soms vaag, maar uiteindelik die basis van besluitneming is (Reyna 2021:2), kan die kernidees van die diskoers tot die volgende verskraal word:

• Berger e.a. (2015). Ons het ’n nuwe spesie ontdek.
• Randolph-Quinney (2015a en 2015b). Die spesie het oor sy dooies beskik. Baie teenstanders gebruik persoonlike aanvalle om ons bevindings te kelder.
• Berger e.a. (2023a en 2025). Ons het genoeg bewyse dat Homo naledi sy dooies begrawe het.
• Foecke e.a. (2024). Berger e.a. mislei die publiek. Indrukwekkende kommentaar bewys hul bevindings is verkeerd.
• Pickering e.a. (2024). Berger e.a. het die media berekend gebruik om hul leuens te verkoop.

So gesien, word die magspel dus uiteindelik deur twee woorde bepaal: waarheid en leuen. Taal en woordgebruik, eerder as die beskikbare inligting, word gebruik om lesers se houdings en handelinge te beheer. En dit is jammer, want, in die woorde van regter Blackmun:

[...] arguably, there are no certainties in science. Scientific conclusions are subject to perpetual revision [...] those that are incorrect will eventually be shown to be so, and that in itself is an advance. (Daubert v Merrel Dow 590, 597, kursivering aangebring)

Die wetenskap het ten doel om kennis en artikels te skep wat met almal gedeel kan word, maar in ’n atmosfeer wat net so mededingend is as wat dit samewerkend is (Strevens 2003:55). Wetenskaplikes het dus beide ’n wetenskaplike en maatskaplike verpligting in die wyse waarop hulle die wetenskap beoefen en bekendmaak (Martinon-Torres e.a. 2024:7). Natuurlik is die betoog nie dat wetenskaplike kennis verhewe bo of belangriker as ander vorms van kennis is nie. Binne die konteks van die grafdiskoers, waar Jan Alleman afhanklik is van geldige waarnemings en feite om waar van wolhaar te onderskei, is dit egter belangrik dat vakkundiges hulle by die tans beskikbare feite (of gebrek daaraan) eerder as gevoel, hou. In die lig van ANT beteken dit dat taalmag nie gebruik of misbruik mag word nie, maar sinvol gedeel word om die werklikheid met die tans-beskikbare inligting te verklaar. As beide kampe hulle by hierdie doel kan hou, sal nare waarhede en bitterheid nie die grafdiskoers oorheers nie.

4.5 Waar word die grafdiskoers hoofsaaklik gevoer?

’n Aspek wat tot die nare waarhede en bitterheid bydra, is die keuse van publikasies waarin die grafdiskoers gevoer word.

Die “publish or perish”-beginsel vereis van navorsers om hul navorsing te publiseer, nie net vir kennisname nie, maar ook omdat hoëronderwysinstellings dit vereis en die navorser se akademiese statuur en fondse vir verdere navorsing daardeur beïnvloed word (Grimes, Bauch en Ioannidis 2018:1). Daarby bepaal die prioriteitsbeginsel dat dit tot ’n navorser se voordeel is om nuwe navorsing eerste te publiseer (Strevens 2003:56; kyk ook Ackermann e.a. 2025:16). Hierdie twee beginsels bied ’n agtergrond vir die publikasies in die grafdiskoers.

Berger e.a. (2015) het die aanvanklike ontdekking van Homo naledi in die elektroniese tydskrif eLife gepubliseer. Een van hul redes was die spoed van publikasie. Dit het minder as drie maande geneem vandat hulle die manuskrip voorgelê het totdat dit – op dieselfde datum waarop Homo naledi bekendgestel is – gepubliseer is. Om dit in perspektief te stel: Die finale publikasie van Martinón-Torres e.a. (2024) het 16 maande geduur en die finale artikel van Foecke e.a. (2024) is eers in Januarie 2025 gepubliseer, hoewel die teks reeds in Junie 2024 aanvaar is.

Teen die einde van 2022 het eLife besluit om hul publikasiemodel te verander sodat lesers die manuskrip vroeër kan lees. Ingevolge hul nuwe model word die aanvanklike publikasie op die webblad geplaas sodra dit beoordeel is, maar voordat die skrywers wysigings aangebring het. Hierdie besluit het nie net die tydskrif nie, maar ook die grafdiskoers beïnvloed. Die tradisionele praktyk, wat ook deur LitNet Akademies gevolg word, is dat ’n manuskrip aan die redakteur voorgelê word. Die redakteur oorweeg die teks en kan dit onmiddellik verwerp of aan deskundiges stuur vir ewekniebeoordeling. Na aanleiding van die beoordelaars se verslae kan die manuskrip verwerp of na die skrywers terugverwys word vir wysigings (Pickering en Kgotleng 2024:1). Die proses het ten doel om die kwaliteit en geloofwaardigheid van die artikel te verseker en is, hoewel tydrowend en soms frustrerend, ’n belangrike “hekwagter” wat navorsers aanspreeklik hou vir die gehalte van hul manuskripte (Tennant en Ross-Hellauer 2020:1; Pettitt en Wood 2024:1582; Pretorius 2024:1). Ewekniebeoordeling word egter gereeld gekritiseer (Tennant en Ross-Hellauer 2020:1). Dit is ’n duur en tydsame proses wat soms maande en selfs jare kan neem (Pretorius 2024:1). Die beoordelaars kan ook bevooroordeeld ten opsigte van sekere navorsers, instellings en selfs ras of geslag wees, wat mag meebring dat belangrike wetenskaplike navorsing nie “gehoor” word nie omdat die manuskripte nie gepubliseer word nie. Redakteurs poog om bevooroordeling uit te skakel of te beperk deur ’n “dubbel-blinde”-proses te gebruik waar nóg die skrywers nóg die beoordelaars van mekaar se identiteit bewus is (Pretorius 2024:4). Dit skakel egter nie die beoordelaars se bevooroordeeldheid oor die inhoud van ’n artikel uit nie. So, byvoorbeeld, is Pettitt en Wood (2024:6) se twee beoordelaars uitgesproke twyfelaars en in Foecke e.a. (2024:19) se lys van ondersteuners opgeneem. Daar kan tereg gevra word watter mag hul standpunte op die finale teks uitgeoefen het en wie se standpunt werklik in die artikel verwoord word.

Ewekniebeoordeling is ook nie ’n waarborg van kwaliteit en geloofwaardigheid nie. Hollenbeck en Write (2017:8) verwys na verskeie voorvalle waar hoë-impakvaktydskrifte soos Nature gepubliseerde ewekniebeoordeelde artikels moes terugtrek en Fanelli (2013:149) waarsku teen ’n “epidemie van valse, bevooroordeelde en vervalste bevindings”. Dit lyk dus of die hekwagters die hek oop laat lê en vanuit ’n ANT-oogpunt is dit duidelik dat die mag oor wat gepubliseer word en wat nie, grootliks by rolspelers soos redakteurs en beoordelaars lê en nie by die navorsers of ontdekkers nie.

Binne hierdie werklikheid plaas eLife se nuwe model meer mag in die hande van die navorser en skep ook die moontlikheid dat nuwe stemme gehoor word, al dui die ewekniebeoordelaars daarby aan dat hulle nie daarmee tevrede is nie. Dit is egter ook aan kritiek onderhewig, soos die gevaar dat kwaliteit ingeboet word, dat misleidende navorsing gepubliseer kan word en dat “fundamenteel-gebrekkige, potensieel nadelige en onetiese wetenskap wat aan hewige kritiek onderwerp is”, nou beskikbaar is en aangehaal kan word. Die vrees bestaan ook dat die lesers nie oor voldoende kennis beskik om waar en wolhaar van mekaar te skei nie en ook nie meer op die wetenskapgemeenskap kan steun om dit te doen nie (Pretorius 2024:3).

Ten spyte van die kritiek teen die tradisionele beoordelingsmodel is die meerderheid twyfelaars nie gediend met die wyse waarop Berger e.a. hul bevindings gepubliseer het nie. Pickering en Kgotleng (2024:3) meen dat hulle die nuwe model tot hul voordeel uitbuit terwyl Martinón-Torres e.a. (2023:7) bekommerd is oor die moontlike onsekerheid wat dit kan skep.

Dus het die twee kampe hulself ook in ’n magstryd oor ewekniebeoordeling gestel. Dit is onnodig. Die stryd kan bygelê word as die twyfelaars meer vertroue in die oordeel van hul lesers stel en besef dat kennis in die post-antroposeen “gelyktydig empiries, eksperimenteel en spekulatief kan wees en bestaande sekerhede in die wind gewerp word” (Kloppers 2024:3) en beoordelaars, soos navorsers en skrywers, deel van die nuwe proses is (Berger e.a. 2023a:79 en 2025:104). Trouens, die nuwe model bevoordeel ook die twyfelaars – hulle kon immers reeds hul menings publiseer voordat Berger e.a. se artikel finaal gepubliseer is. Aan die ander kant is die twyfelaars se frustrasie met die spoed waarteen Berger e.a. hul voorgenome wysigings aangebring het, te verstane. Die span het in Julie 2023 aangedui dat hulle uitgebreide wysigings gaan aanbring, dog die gewysigde teks was eers aan die einde van Maart 2025 beskikbaar. Hoewel toegegee moet word dat die veranderinge ingrypend is, was die redakteur en sommige beoordelaars steeds nie daarmee tevrede nie (Berger e.a. 2025:2) – dus kan nog veranderings verwag word. Na meer as twee jaar beteken dit dat Berger e.a. nie werklik in staat was om die voordeel van die nuwe model te ontgin nie, of dat hulle inderdaad die model misbruik deur dit as ’n klankbord te gebruik om die geldigheid van hul hipotese te toets.

Laastens is die gebruik van betaalmure en beperkte toegang tot publikasies ook belangrik. Die voorstanders gebruik publikasies wat vrylik beskikbaar is. Daarteenoor publiseer die twyfelaars soms in publikasies met betaalmure. Pretorius (2024:1) staan krities teenoor lees-en-betaal-artikels. Sy wys daarop dat dit nie net die vrye beskikbaarheid van kennis beperk nie, maar dat dit ook in die besonder baie nadelig vir opkomende navorsers in ontluikende lande soos Suid-Afrika is. Binne KDA dui betaalmure enersyds op die gebruik van finansiële mag om mag oor kennis te behou en andersyds op ’n wyse waarop mag ontwrig of ontsetel kan word deur vrye toegang tot inligting te skep. Die betaalmure kan ook die vloei van mag in ’n netwerk beïnvloed omdat beperkte toegang daartoe kan lei dat die kundiges se menings nie gehoor en nie ter sake word nie.

4.6 Wat is die rol van die media in die grafdiskoers?

Vurige diskoerse woed somtyds in vaktydskrifte terwyl die breë samelewing salig onbewus is daarvan – dink byvoorbeeld aan die diskoers oor die verhouding tussen mense en Neandertalmense wat eers in 2010 nuuswaardig geword het, hoewel dit reeds vir dekades ’n antropologiese twispunt is. Wetenskap word dikwels eers wetenswaardig as dit in die hande van die media beland. Die media (waarby sosiale media ingesluit is) is beide ’n magsubjek en ’n magsobjek (Kloppers 2021:76) in die diskoersnetwerk. Dit oefen self mag op ander rolspelers uit maar word ook as magsinstrument gebruik. Hierdie mag word geïllustreer in die media se rol om taaloorheersing te skep en om te besluit wat die publiek behoort te sien en hoor (DBO 2018:11; Lukianenko 2024:3, 5). Die verband tussen die media en wetenskap is niks nuuts nie. Tichenor (1971:1) skryf dat wetenskap ’n bron van “fascination, faith and frustration” vir die massamedia is terwyl Martinón-Torres e.a. (2024:7) verwys na die verpligtinge wat op beide die media en wetenskaplikes rus, veral wanneer “paradigmaskuiwende” inligting gepubliseer word. Die dualistiese aard van die media en die “verwondering, geloof en frustrasie” kom duidelik in die grafdiskoers na vore in die wyse waarop die kampe die media omarm het, die beskikbaarheid van inligting en die rol van mag.

Die media was betrokke by die ontdekking van Homo naledi selfs voordat die spesie deur “grootse, gekoördineerde en deeglike” mediadekking bekendgestel is (NNG 2015:1:47; Pickering en Kgotleng 2024:1). Trouens, Tucker (2015:9, 10) onthou dat Berger reeds die dag nadat hy die aanvanklike foto’s van die fossiele in Oktober 2012 gesien het, ’n plasing daaroor op sosiale media gemaak het. Soos in afd. 1 gemeld, was National Geographic van die begin by die ontdekking betrokke. Die formele wetenskaplike aankondiging in ’n ewekniebeoordeelde artikel (Berger e.a. 2015) was skynbaar van mindere belang. Dit was ’n vreemde verskynsel in die paleontologie, wat berug is vir die beeld van ’n geheimsinnige paleontoloog wat ’n dekade neem om ’n enkele fossiel te bestudeer en sy bevindings in ’n beoordeelde artikel bekend te maak (McKie 2015). Die vreemde verskynsel is egter in 2023 herhaal met Berger e.a. se artikels dat hulle bewyse vir begrafnisgedrag gekry het. Soos die vorige keer, is die formele publikasie van die bevindings op die agtergrond geplaas. Die voorgrond is gevul met hoofopskrifte op belangrike nuuskanale soos CNN, ’n blitsveldtog van onderhoude, ’n Netflix-dokumentêr en ’n boek (Pickering en Kgotleng 2024:1). Dit is duidelik dat Berger en sy span weet hoe om die media te gebruik.

Hoewel die twyfelaars kla dat die voorstanders meer mediadekking kry (Foecke e.a. 2024:2; Pickering en Kgotleng 2024:2), gebruik hulle ook die media. Tydens die aanvanklike aankondiging het sommige twyfelaars die media gebruik om hul menings te publiseer, sonder dat hulle hulself aan akademiese ewekniebeoordeling blootgestel het. Corneille e.a. (2023:2) verwys hierna as die gebruik van rookskerms en wegbuiging, om noukeurige ondersoek van ’n standpunt te vermy. Tim White het, sover ek kon vasstel, geen akademiese artikel oor Homo naledi gepubliseer nie. Tog was hy baie betrokke by die aanvanklike grafdiskoers (Hartley 2015; Martin 2015; Lents 2016). Hy was waarskynlik die persoon wat openbaar het dat Nature die aanvanklike manuskrip verwerp het en hy het verskeie van Berger e.a. se bevindings in twyfel getrek, soos dat Homo naledi ’n afsonderlike spesie is (Hartley 2015; Martin 2015). Dit is interessant dat Berger, wat bekend is vir sy gebruik van die media, nie in ’n mediadebat met White betrokke wou raak nie:

Tim continuing to use the media ... appears to be a way of just getting his name in the media rather than any form of scientific discourse. (Martin 2015; kyk ook Lents 2016)

Alhoewel die diskoers in vaktydskrifte gevoer word, het Foecke ook ’n YouTube-video gemaak waarin sy haar kritiek op Berger e.a. herhaal en dit is moontlik dat die twyfelaars gevoelstaal gebruik omdat hul teikengehoor wyer as die wetenskapgemeenskap is. Dit is derhalwe duidelik dat beide kampe deeglik bewus is van die media en dit in verskillende vorms as magsinstrumente gebruik.

Die grafdiskoers hou ook verband met die toeganklikheid van wetenskaplike inligting. Berger e.a. het dit reggekry om die “stadige, deeglike tradisionele benadering” (Pickering en Kgotleng 2024:2) en die beeld van die geheimsinnige paleontoloog te verander na ’n beeld van energieke en gretige wetenskaplikes wat saamwerk om hul kennis so spoedig moontlik te versprei (Randolph-Quinney 2015a:4). Daarby hoef paleontologiese inligting danksy die media nie meer in laboratoria opgesluit te lê nie. Die fossielmateriaal en inligting wat Berger e.a. gebruik het, is op aanvraag beskikbaar (Berger e.a. 2025:84). Hulle het ook ’n skakel na die drie-dimensionele data gelaai (http://morphosource.org) wat interessante agtergrondsinligting beskikbaar stel. Daarby bring sosiale media soos X en Facebook, en dokumentêre films wat dikwels gratis op die internet beskikbaar is, wetenskaplike kennis wat vroeër tot vaktydskrifte in biblioteke beperk was, binne die bereik van skoolkinders en gewone huishoudings. Dit is voordelig vir die wetenskap, nie slegs omdat besluite (soos befondsing) om ekonomiese redes eerder as kennis geneem word nie (Iqani e.a. 2024:2, 3), maar ook omdat dit bydra tot die demokratisering en toeganklikheid van kennis in ’n samewerkende omgewing (Strevens 2003:55; Randolph-Quinney 2015b:1).

Die wyse waarop die media, mag en wetenskaplikes in die diskoersnetwerk ineengestrengel is en voortdurend mekaar se werklikhede beïnvloed en aanpas, is sigbaar in die volgende:

1. Wetenskaplikes gebruik die media as ’n magsinstrument om hul navorsing en kritiek op ander se navorsing openbaar te maak. Dit is egter ’n liefde-haat-verhouding waar die media gebruik word wanneer dit wetenskaplikes pas. Volgens Tichenor (1971:14) het meer as ’n derde van sy deelnemers wetenskaplike verslagdoening as “algemeen onakkuraat” beskou. Daarteenoor het slegs drie persent van die wetenskaplikes aangedui dat artikels waarin hulle self aangehaal word, onakkuraat is. Hierdie houding bestaan steeds. White vertel dat hy die media tien jaar weggehou het van sy ontdekking van die hominien Ardipithecus ramidus “omdat jy nie goeie wetenskap kan doen terwyl verslaggewers in jou nek blaas nie” (McKie 2015) en hy beskuldig die media daarvan dat dit “wetenskap in vermaak laat verval” (Hartey 2025). Tog was hy bereid om verskeie onderhoude oor Homo naledi te voer sonder om self daaroor te skryf.
2. Die media gebruik wetenskaplikes vir finansiële gewin en om inligting te skep. Die grafdiskoers is ’n goeie voorbeeld hiervan. Alhoewel ’n bespreking van die temas en inhoud van die mediadekking oor die diskoers buite die bestek van hierdie bydrae val, is dit opmerklik dat die berigte breedweg in vier temas verdeel kan word: positiewe, negatiewe en gebalanseerde artikels en artikels wat eerder op sensasie en leserstal as die diskoers gerig is. Titels soos “Some bones to pick” (Hartley 2015), “Scientist who found new human species accused of playing fast and loose with the truth” (McKie 2015), “Bones of contention” (Martin 2015) en “Paleoanthropology wars” (Lets 2016) het nie net ten doel om lesers te lok nie, maar ook om die diskoers aan te vuur sodat meer stof tot publikasie geskep kan word, wat lei tot meer lesers.
3. Die media kan sy mag gebruik om die wetenskap te bevoordeel, soos die befondsing van projekte, maar ook die wetenskaplike afhanklik daarvan maak. Die betrokkenheid van National Geographic by die grafdiskoers is ’n sprekende voorbeeld hiervan. Danksy hul groot koffers is baie wetenskaplikes by die Homo naledi-projek betrokke, maar Pickering en Kgotleng (2024) skep die indruk dat Berger e.a. na die finansier se pype moet dans.
4. Die media en wetenskap kan saamwerk om tradisionele magsbasisse en die beperking van inligting af te breek en om wetenskap meer eietyds en toeganklik te maak. Dit is veral sigbaar in die beskikbaarheid van inligting oor Homo naledi.
5. Beide die media en wetenskap het steeds die plig om eties op te tree en nie hul mag te misbruik nie. Martinón-Torres e.a. (2024:7) pleit dat “oop wetenskap” nie met openbare opinies – waar sosiale media, byeenkomste en blogs as wetenskaplik belangrike en meer toepaslike bronne vir kennis aanvaar word – verwar moet word nie.
6. Rolspelers word deur die netwerk bepaal (Amzat en Bello 2021:319) wat beteken dat mag uiteindelik in die netwerk berus. Dus het beide die media en wetenskaplikes ’n plig om mag tot voordeel van die gemeenskap aan te wend en nie om korttermynwelslae te bereik nie.

Waar staan die grafdiskoers tans wat die media betref? Die voorstanders het ’n duidelike voordeel, hoewel hulle self ook deur die media gebruik word. Daarteenoor is die twyfelaars se optrede meer op kritiek as konstruktiewe bydraes gerig. In die lig van die beskikbaarheid van die fossiele en elektroniese data, mag dit tot hul voordeel wees om die materiaal self te ontleed en dan gevolgtrekkings te maak. White skryf self dat niemand oor fossiele durf publiseer voordat sy nie self die oorspronklike gesien het nie (Randolph-Quinney 2015b:2). Dit klink na goeie raad vir die twyfelaars.

 

5. Opsomming en implikasies van die navorsing

’n Ewekniebeoordelaar van Berger e.a. (2025:100) maak die stelling dat “[t]he world cares deeply about the H. naledi hominins and their story”. Die geldigheid hiervan word ondersteun deur die aantal artikels in vaktydskrifte en in die media oor die fossiele en die spesie se gedrag en kultuur. Midde-in hierdie konteks vind die grafdiskoers ook plaas. In die voorafgaande bespreking is vyf temas uit die grafdiskoers met behulp van vyf vrae onder die vergrootglas geplaas. Elk van die temas hou implikasies en lesse vir rolspelers in die diskoersnetwerk in.

In afd 4.1 is besin oor die vraag: “Waaroor handel die grafdiskoers?” Die twee kampe met hul standpunte oor die vraag of daar tans voldoende getuienis is dat Homo naledi hul gestorwe makkers begrawe het – hoewel hulle saamstem dat die moontlikheid wel bestaan – is aan die woord gestel. In beide kampe se argumente is daar egter leemtes. Die voorstanders moet hul chemiese en geologiese data beter verduidelik en ’n groter deel van die grot opgrawe voordat hul hipotese as die eenvoudigste en gepaste (parsimonious) hipotese aanvaar kan word. Daarteenoor bied die gebrek aan ander fossiele ondersteuning vir ’n soort begrafnisgedrag. Die bespreking het ook aangedui hoe belangrik mag in ’n diskoers is, en dat die grafdiskoers op ’n feitelike vlak vereenvoudig kan word tot wie die waarheid beheer.

Op die vraag waarom die grafdiskoers belangrik is, is oorweging geskenk aan menswees en rassisme. Die voorstanders se hipotese dat Homo naledi sy gestorwenes in ’n moeilik-bereikbare grotkamer begrawe het, beteken dat hierdie spesie nie primitiewe aapmense was nie, maar as mense met emosies en kritiese denke beskou moet word. Dit beteken ook dat ons idee van menswees uitgebrei moet word en dat menslike kultuur nie so uitsonderlik is nie. Aansluitend hierby dui die grafdiskoers aan dat Linnaeus se idee van ras en menslike klasse nou finaal begrawe kan word.

Die tema taal en taalgebruik het die vraag oor die wyse waarop die grafdiskoers gevoer word, beantwoord. Dit het op die gebruik van oorredende en gevoelstaal, die kernboodskap van die diskoers en skryfstyl in die diskoers gefokus. Beide kampe gebruik oorredende taal, maar die gevoelstaal van sommige twyfelaars was opvallend omdat dit buite die karakter van gewone wetenskaplike publikasies val. Die moontlikheid is ook oorweeg dat die gevoelstaal gebruik word om patriargie aan die man te bring. Omdat die kern van ’n teks nie op die direkte woorde nie, maar op dit wat lesers van die teks onthou gegrond is, is dit belangrik dat skrywers seker maak dat die kern die boodskap van die publikasie oordra. Gevoelstaal kan daartoe lei dat lesers net die emosie, en nie die inhoud nie, onthou. Aansluitend hierby is dit belangrik dat wetenskaplike navorsers ’n skryfstyl volg wat deur sowel vakkundiges as die publiek verstaan word indien hul publikasies vryelik op die internet beskikbaar is. Beide kampe in die grafdiskoers kan dus meer op die gebruik van taal let, veral in die lig van Thobejane (2017:60) se stelling dat taal die ruggraat van magsverhoudinge in gemeenskappe is.

In antwoord op die vraag: “Waar word die grafdiskoers gevoer?” is die keuse van ’n publikasie en die gebruik van ewekniebeoordeling oorweeg. Omdat die tydsverloop vir publikasies in hoë-impaktydskrifte so lank is, het van die belangrikste artikels in die grafdiskoers in eLife verskyn. Dit het meegebring dat die diskoers ook op ewekniebeoordeling fokus, omdat eLife nie die tradisionele beoordelingsproses gebruik nie. Die tradisionele beoordelingsproses dien as kwaliteitsbeheer maar setel ook die mag oor kennis in die hande van ewekniebeoordelaars en redakteurs. Daarteenoor is een van die belangrikste besware teen die nuwe model dat baie lesers, in ’n samelewing waar lees al hoe minder belangrik word, nie die artikel en beoordelaars se verslae sal lees om ’n ewewigtige besluit te neem nie. Dit kan moontlik ondervang word deur die gebruik van ’n model soos LitNet Akademies en die Tydskrif vir Geesteswetenskappe se langer Engelse opsomming, waarby die skrywers of redakteur kan oorweeg om ook ’n opsomming van die beoordelaars se menings in te sluit. ’n Belangrike aspek waarna wetenskaplike navorsers ook moet kyk, is tydskrifte se gebruik van betaalmure. Tydskrifte wat betaalmure gebruik, gaan al hoe minder belangrik in openbare diskoerse word, wat beteken dat hul mag as impaktydskrifte al hoe meer beperk gaan word.

In die beantwoording van die vraag oor die rol van die media, het die bespreking verskuif na ’n magtige rolspeler in die diskoersnetwerk wat nie direk in die diskoers en vakliteratuur betrokke is nie, maar van die begin af ’n belangrike deel van die diskoers was. Die voorstanders het die media tot hul voordeel gebruik om hul boodskap oor te dra. In ’n inligtinggedrewe wêreld kan hulle nie daaroor verwyt word nie, dog hulle het ’n verpligting om toe te sien dat die kernboodskap korrek oorgedra word. Daarnaas beteken die gebruik van die internet en tegnologie dat inligting soos virtuele modelle van al die fossiele feitlik onmiddellik beskikbaar is, wat die mag van eksklusiwiteit en bevoorregting breek. Verder lei die finansiële betrokkenheid van die media daartoe dat die navorsing oor Homo naledi vinnig en deur ’n groot aantal wetenskaplikes gedoen kan word. Dit bied nie net meer geleenthede aan wetenskaplikes nie, maar bring ook paleontologie in die openbare oog.

Die grafdiskoers hou ’n aantal implikasies en voorstelle vir al die rolspelers betrokke in die diskoersnetwerk in.

• Dit bevestig die interafhanklikheid van al die menslike en nie-menslike rolspelers in die netwerk. Die wyse waarop die diskoers gevoer word, bevestig dat geen enkele rolspeler alleenheerskappy oor die diskoers voer nie. Trouens, dit ondersteun Amzat en Bello (2021:319) se mening dat die rolspelers netwerkskeppings is wat deur die magsveld van interaksies en verhoudings geskep word.
• Dit vereis van wetenskaplikes om, in ’n omgewing waar kennis gelyktydig empiries, eksperimenteel en spekulatief kan wees, seker te maak dat belangrike uitvindings en ontdekkings korrek beskryf en oorgedra word.
• Wetenskaplikes moet, soos ander skrywers, op die gebruik van taal let. Alhoewel die gebruik van oorredende en gevoelstaal die grafdiskoers meer interessant vir lekelesers kan maak, is dit te betwyfel of dit werklik positief bydra tot die wetenskaplike statuur van die rolspelers.
• Die media het gekom om te bly in wetenskaplike navorsing. Dit beteken enersyds dat wetenskaplikes nie meer die luukse het om tyd aan navorsing te spandeer sonder om ten minste tussentydse resultate te toon nie en andersyds dat die wetenskap meer oop en toeganklik is.
• In ’n omgewing waar die wetenskap meer openlik en demokraties beoefen word, word die debat rondom ewekniebeoordeling belangriker. Die grafdiskoers impliseer dat die debat nog lank nie afgehandel is nie.
• Die grafdiskoers skep egter ook die verpligting op al die rolspelers om steeds eties en billik op te tree en seker te maak dat die wetenskap nie vervlak nie, maar dat die publiek se kennis eerder verdiep word.
• Die diskoers bevestig dat menswees nie beteken dat mense meerderwaardig kan wees nie en dat menslike rolspelers nie ’n bevoorregte posisie in die netwerke waarvan hulle deel vorm beklee nie. Die mens is bevoorreg om rentmeester en bewaker te wees en behoort hierop te fokus.

Voortvloeiend uit die implikasies bied die grafdiskoers ook die moontlikheid van verdere navorsing. Dit sluit eerstens die volgehoue navorsing en ontdekkings in die Rising Star-grotte in. Die diskoers sal waarskynlik eers bygelê word as al die opgrawings voltooi is. Tweedens skep dit die basis vir wyer navorsing oor taalgebruik in wetenskapsliteratuur en die vraag of taalgebruik in die lig van die media se immerteenwoordigheid verander het of behoort te verander. Derdens is die skep van ’n model om ewekniebeoordeling aan te pas of te vervang noodsaaklik. Daar is ook ruimte vir verdere navorsing oor die gebruik van mag in die diskoers, veral wat patriargie en bevoorregting betref. Laastens is die bronne in hierdie bydrae, op enkele uitsonderings na, beperk tot ’n oorweging van artikels. Dit beteken dat die YouTube-video’s wat ’n verdere dimensie tot die grafdiskoers kan bydra, nie oorweeg is nie. Dit skep ruimte vir verdere navorsing oor multimedia-ewekniebeoordeling.

Ten slotte is dit nodig om te vra na die belang van die bydrae. Die navorsing lewer ’n bydrae tot Afrikaanse wetenskapsbeoefening deur, binne die oorkoepelende agtergrond van mag en die diskoersnetwerk, onder meer die grafdiskoers te identifiseer en te sistematiseer, die redes vir die diskoers en die wyses waarop dit deur die vakkundiges gevoer word te verwoord en oor ewekniebeoordeling en die wisselwerking tussen wetenskap en media te besin.

Die bekendstelling van Homo naledi ’n dekade gelede was groot nuus en dit het ook tot die grafdiskoers gelei. Hoewel frases in mediaberigte soos “bones to pick” en “bones of contention” na die groot aantal fossiele of bene wat deel was van die vonds kan verwys, sprak die bene g’n sprook oor hoe en waarom hulle in die grotkamers is nie. Dus, terwyl die bene doodstil is, sal Homo sapiens maar ontdekkings en afleidings oor die bene in die grotte moet maak. As die bene net wou praat, sou dit baie makliker wees.

 

Belange en befondsing

Die skrywer het geen belange by of verbintenis met enigeen van die skrywers of instansies waarna daar in hierdie bydrae verwys is nie. Die navorsing is ook nie befonds nie.

 

Bibliografie

Ackermann, R.R., K. Molopyane en S. Athreya. 2025. Unpacking the “explorer” narrative and its impacts on African palaeoanthropology. South African Journal of Science, 121(1/2):Art. #18572. https://doi.org/10.17159/sajs.2025/18572 (6 Julie 2025 geraadpleeg).

Ackermann, R.R., R. Pickering, Y. Sahle en L. Schroeder. 2025. The Taung Child then and now: Commemorating its centenary in a postcolonial age. South African Journal of Science, 121(1/2):Art. #20667. https://doi.org/10.17159/sajs.2025/20667 (6 Julie 2025 geraadpleeg).

Akanle, O. en A.O. Olutayo (reds.). 2021. Sociological theory and practice. Ibadan: Ibadan University Press.

Amzat, J. en B. Bello. 2021. Actor-Network Theory: A socio-technical systems perspective in sociology. In Akanle en Olutayo (reds.) 2021:317–32.

Begun, D.R. (red.). 2013. A companion to paleoanthropology. Oxford: Blackwell Publishing Ltd.

Berger, L.R., J. Hawks, D.J. de Ruiter, S.E. Churchill, P. Schmid, L.K. Delezene, T.L Kivell, H.M. Garvin, S.A. Williams, J.M. DeSilva, M.M. Skinner, C.M. Musiba, N. Cameron, T.W. Holliday, W. Harcourt-Smith, R.R. Ackermann, M. Bastir, B. Bogin, D. Bolter, J. Brophy, Z.D. Cofran, K.A. Congdon, A.S. Deane, M. Dembo, M. Drapeau, M.C. Elliott, E.M. Feuerriegel, D. Garcia-Martinez, D.J. Green, A. Gurtov, J.D. Irish, A. Kruger, M.F. Laird, D. Marchi, M.R. Meyer, S. Nalla, E.W. Negash, C.M. Orr, D. Radovcic, L. Schroeder, J.E. Scott, Z. Throckmorton, M.W. Tocheri, C. VanSickle, C.S. Walker, P. Wei en B. Zipfel. 2015. Homo naledi, a new species of the genus Homo from the Dinaledi Chamber, South Africa. eLife, 10(4):e09560. https://doi.org/10.7554/eLife.09560 (23 Desember 2024 geraadpleeg).

Berger, L.R., J. Hawks, P.H.G.M. Dirks, M. Elliott en E.M. Roberts. 2017. Homo naledi and Pleistocene hominin evolution in subequatorial Africa. eLife, 6:e24234.10.7. https://doi.org/10.7554/eLife.24234 (4 Januarie 2025 geraadpleeg).

Berger, L.R., J. Hawks, A. Fuentes, D. van Rooyen, M. Tsikoane, M. Ramalepa, S. Nkwe en K. Molopyane. 2023b. 241,000 to 335,000 years old rock engravings made by Homo naledi in the Rising Star Cave system, South Africa. eLife, 12:RP89102. https://doi.org/10.7554/eLife.89102.1 (29 Desember 2024 geraadpleeg).

Berger, L.R., T. Makhubela, K. Molopyane, A. Krüger, P. Randolph-Quinney, M. Elliott, B. Peixotto, A. Fuentes, P. Tafforeau, V. Beyrand, K. Dollman, Z. Jinnah, A.B. Gillham, K. Broad, J. Brophy, G. Chinamatira, P.H.G.M. Dirks, E. Feuerriegel, A. Gurtov, N. Hlophe, L. Hunter, R. Hunter, K. Jakata, C. Jaskolski, H. Morris, E. Pryor, M. Ramaphela, E. Roberts, J. S. Smilg, M. Tsikoane, S. Tucker, D. van Rooyen, K. Warren, C. D. Wren, M Kissel, P. Spikins en J. Hawks. 2023a. Evidence for deliberate burial of the dead by Homo naledi. eLife, 12:RP89106. https://doi.org/10.7554/eLife.89106.1 (23 Desember 2024 geraadpleeg).

Berger, L.R., T. Makhubela, K. Molopyane, A. Krüger, P. Randolph-Quinney, M. Elliott, B. Peixotto, A. Fuentes, P. Tafforeau, V. Beyrand, K. Dollman, Z. Jinnah, A.B. Gillham, K. Broad, J. Brophy, G. Chinamatira, P.H.G.M. Dirks, E. Feuerriegel, A. Gurtov, N. Hlophe, L. Hunter, R. Hunter, K. Jakata, C. Jaskolski, H. Morris, E. Pryor, M. Mpete, E. Roberts, J. S. Smilg, M. Tsikoane, S. Tucker, D. van Rooyen, K. Warren, C. D. Wren, M Kissel, P. Spikins en J. Hawks. 2025. Evidence for deliberate burial of the dead by Homo naledi. eLife, 12:RP89106. https://doi.org/10.7554/eLife.89106.2 (15 Mei 2025 geraadpleeg).

Bhattacherjee, A. 2012. Social science research: Principles, methods, and practices. Textbooks Collection 3. https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1002&context=oa_textbooks (3 Augustus 2025 geraadpleeg).

Black, W., B. Zipfel, M. Tawane, G. Alard en P. Hine. 2025. Hominin heritage: How institutional repositories are managing collections, collaboration and repatriation. South African Journal of Science, 121(1/2):Art. #18569. https://doi.org/10.17159/sajs.2025/18569 (22 Februarie 2025 geraadpleeg).

Brophy, J.K., D.R. Bolter, M. Elliot, J. Hawks en L.J. Berger. 2024. An examination of Homo naledi early juveniles recovered from the Rising Star Cave System, South Africa. Annals of Human Biology, 51(1):1–11. https://doi.org/10.1080/03014460.2024.2321128 (23 Desember 2024 geraadpleeg).

Chung, D. 2018. Evolutionary origin of religions and religious evolution: Religious neurosociology. Journal of Behavioral and Brain Science, 8:485–511. https://doi.org/10.4236/jbbs.2018.89030 (19 Januarie 2025 geraadpleeg).

Corneille, O., J. Havemann, E.L. Henderson, E. Ijzerman, I. Hussey, J.J. Orban de Xivry, L. Jussim, N.P. Holmes, A. Pilacinski, B. Beffara, H. Carroll, N.O. Outa, P. Lush en L.D. Lotter. 2023. Point of view: Beware “persuasive communication devices” when writing and reading scientific articles. eLife, 12:e88654. https://doi.org/10.7554/eLife.88654 (31 Desember 2024 geraadpleeg).

Departement van Basiese Onderwys (DBO). 2018. Studiegids: Kritiese taalbewustheid (KTB) – Afrikaans Graad 10 – 12. Pretoria: Staatsdrukker.

De Robillard, B. 2018. In/On the bones: Species meanings and the racialising discourse of animality in the Homo naledi controversy. Image & Text, 32. http://dx.doi.org/10.17159/2617-3255/2018/n32a15 (28 Desember 2024 geraadpleeg).

Dirks, P.H.G.M., E.M. Roberts, H. Hilbert-Wolf, J.D. Kramers, J. Hawks, A. Dosseto, M. Duval, M. Elliott, M. Evans, R. Grun, J. Hellstrom, A.I.R. Herries, R. Joannes-Boyau, T.V. Makhubela, C.J. Placzek, J. Robbins, C. Spandler. J. Wiersma, J. Woodhead en L.R. Berger. 2017. The age of Homo naledi and associated sediments in the Rising Star Cave, South Africa. eLife, 6:e24232. https://doi.org/10.7554/eLife.24231 (Januarie 2025 geraadpleeg).

Drake, N. 2015. Mystery lingers over ritual behavior of new human ancestor. National Geographic. https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150915-humans-death-burial-anthropology-Homo-naledi (28 Desember 2024 geraadpleeg).

Durand, F. 2017. Naledi: An example of how natural phenomena can inspire metaphysical assumptions. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 73(3):a4507. https://doi.org/10.4102/hts.v73i3.4507 (28 Desember 2024 geraadpleeg).

Egeland, C.P., T.R. Pickering, C.M. Fadem en M. Domínguez-Rodrigo. 2022. Back from the dead: Another response to the contextual bases of the Rising Star ‘deliberate body disposal’ hypothesis. South African Journal of Science, 118(11/12):Art. #13873. https://doi.org/10.17159/sajs.2022/13873 (16 Februarie 2025 geraadpleeg).

Elliott, M., T.V. Makhubela, J.K. Brophy, S.E. Churchill, B. Peixotto, M. Feueurriegel, H. Morris, R. Hunter, S. Tucker, D. van Rooyen, M. Ramalepa, M. Tsikoane, A. Kruger, C. Spandler, J. Kramers, E. Roberts, P.H.G.M Dirks, J. Hawks en L.R. Berger. 2021. Expanded explorations of the Dinaledi subsystem, Rising Star Cave System, South Africa. PaleoAnthropology, 1:15–22. https://doi.org/10.48738/2021.iss1.68 (31 Desember 2024 geraadpleeg).

Fanelli, D. 2013. Redefine misconduct as distorted reporting. Nature News, 494:149. https://doi.org/10.1038/494149a (1 Januarie 2025 geraadpleeg).

Fenwick, T. en R. Edwards. 2010. Actor-Network Theory and education. Londen: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203849088 (26 Desember 2024 geraadpleeg).

Foecke, K., A. Queffelec en R. Pickering. 2024. No sedimentological evidence for deliberate burial by Homo naledi – A case study highlighting the need for best practices in geochemical studies within archaeology and paleoanthropology. PaleoAnthropology. https://hal.science/hal-04679648v1/file/Foecke-etal_2024-Homo%20naledi%20burials.pdf (26 Desember 2024 geraadpleeg).

Fuentes, A. 2022. Evolving belief, evolving minds: Evolutionary insights into the development and functioning of human society. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 16:928297. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2022.928297 (19 Januarie 2025 geraadpleeg).

Fuentes, A., M. Kissel, P. Spikins, K. Molopyane, J. Hawks en L.R. Berger. 2023. Burials and engravings in a small-brained hominin, Homo naledi, from the late Pleistocene: Contexts and evolutionary implications. eLife, 12:RP89125. https://doi.org/10.7554/eLife.89125.1 (29 Desember 2024 geraadpleeg).

—. 2025. Meaning-making behavior in a small-brained hominin, Homo naledi, from the late Pleistocene: Contexts and evolutionary implications. eLife, 12:RP89125. https://doi.org/10.7554/eLife.89125.2 (2 Julie 2025 geraadpleeg).

Grimes, D.R., C.T. Bauch en J.P.A. Ioannidis. 2018. Modelling science trustworthiness under publish or perish pressure. Royal Society Open Science, 5:171511. http://dx.doi.org/10.1098/rsos.171511 (1 Januarie 2025 geraadpleeg).

Gupta, M., J.S. Madabushi en N. Gupta. 2023. Critical overview of patriarchy, its interferences with psychological development, and risks for mental health. Cureus, 15(6):e40216. https://doi.org/10.7759/cureus.40216 (6 Januarie 2025 geraadpleeg).

Hartley, R. 2015. Some bones to pick. Times Live. 18 September. https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2015-09-18-some-bones-to-pick/ (2 Januarie 2025 geraadpleeg).

Hawks. J., M. Elliott, P. Schmid, S.E. Churchill, D.J. de Ruiter, E.M. Roberts, H. Hilbert-Wolf, H.M. Garvin, S.A. Williams, L.K. Delezene, E.M. Feuerriegel, P. Randolph-Quinney, T.L. Kivell, M.F. Laird, G. Tawane, J.M. DeSilva, S.E. Bailey, J.K. Brophy, M.R. Meyer, M.M. Skinner, M.W. Tocheri, C. VanSickle, C.S. Walker, T.L. Campbell, B. Kuhn, A. Kruger, S. Tucker, A. Gurtov, N. Hlophe, R. Hunter, H. Morris, B. Peixotto, M. Ramalepa, D. van Rooyen, M. Tsikoane, P. Boshoff, H.G.M. Dirks en L.R. Berger. 2017. New fossil remains of Homo naledi from the Lesedi Chamber, South Africa. eLife, 6:e24232. https://doi.org/10.7554/eLife.24232 (1 Januarie 2025 geraadpleeg).

Hollenbeck, J.R. en P.M. Wright. 2017. Harking, sharking, and tharking: Making the case for post hoc analysis of scientific data. Journal of Management, 43(1):5–18. https://doi.org/10.1177/0149206316679487 (1 Januarie 2025 geraadpleeg).

Holloway, R.L., S.D. Hurst, H.M. Garvin, P.T. Schoenemann, W.B. Vantif, L.R. Berger en J. Hawks. 2018. Endocast morphology of Homo naledi from the Dinaledi Chamber, South Africa. PNAS, 115(22):5738–43. https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1720842115 (28 Desember 2024 geraadpleeg).

Iqani M., A. Feigenbaum, L. Asmal, L. McGoey, A.M. Kanngieser, A. Dunlap en T. Munroe-White. 2024. Speaking evidence to power? An interdisciplinary conversation. South African Journal of Science, 120(11/12):Art.#19128. https://doi.org/10.17159/sajs.2024/19128 (31 Desember 2024 geraadpleeg).

Kim, C.J. 2015. Dangerous crossings: Race, species, and nature in a multicultural age. New York: Cambridge University Press.

Kloppers, D.F. 2021. ’n Implementeringsraamwerk vir ’n heelskoolbenadering teen skoolgeweld gegrond op geïntegreerde helende onderwys. PhD-proefskrif, Universiteit van Suid-Afrika.

—. 2024. “I don’t like it at all” – ’n Verkennende ondersoek na krapgedrag in Suid-Afrikaanse skole. ResearchGate. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.30702.22082 (3 Januarie 2025 geraadpleeg).

Kruger, A. en S. Badenhorst. 2018. Remains of a barn owl (Tyto alba) from the Dinaledi Chamber, Rising Star Cave, South Africa. South African Journal of Science, 114(11/12):Art. #5152. https://doi.org/10.17159/sajs.2018/5152 (31 Desember 2024 geraadpleeg).

Latour, B. 2005. Reassembling the social: An introduction to Actor-Network-Theory. Oxford: Oxford University Press.

Law, J. 2009. Actor Network Theory and material semiotics. In Turner (red.) 2009:141–58.

Le Grange, L. 2018. What is (post)qualitative research? South African Journal of Higher Education, 32(5):1–14. http://dx.doi.org/10.20853/32-5-3161 (5 April 2023 geraadpleeg).

Lents, H.H. 2016. Paleoanthropology wars: The discovery of Homo naledi has generated considerable controversy in this scientific discipline. The Sceptic. https://www.skeptic.com/reading_room/paleoanthropology-wars-the-discovery-of-homo-naledi/ (27 Desember 2024 geraadpleeg).

Linnaeus, C. 1792. The animal kingdom or zoological system – Class 1: Mammalia. Edinburgh: Strahan, Cradell and Creech.

Lukianenko, N. 2024. Language and power: Linguistic imperialism. International Science Journal of Education and Linguistics, 3(5):41–9. https://doi.org/10.46299/j.isjel.20240305.06 (31 Desember 2024 geraadpleeg).

Martin, G. 2015. Bones of contention: Cal paleo expert doubts Homo naledi is new species. California. 1 Oktober. https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/online/bones-contention-cal-paleo-expert-doubts-homo-naledi-new/ (2 Januarie 2025 geraadpleeg).

Martinón-Torres, M., D. Garate, A.I.R. Herries, M.D. Petraglia. 2024. No scientific evidence that Homo naledi buried their dead and produced rock art. Journal of Human Evolution, 195. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2023.103464 (28 Desember 2024 geraadpleeg).

McKie, R. 2015. Scientist who found new human species accused of playing fast and loose with the truth. The Observer – Anthropology. 25 Oktober. https://www.theguardian.com/science/2015/oct/25/discovery-human-species-accused-of-rushing-errors (23 Desember 2024 geraadpleeg).

Mifsud, D. 2024. Exploring educational leadership and policy through Actor-Network Theory: On being ANTish in the ELMA field. Journal of Educational Administration and History, 56(1):1–6. https://doi.org/10.1080/00220620.2023.2294548 (25 Desember 2024 geraadpleeg).

Pettitt, P. 2022. Did Homo naledi dispose of their dead in the Rising Star Cave System? South African Journal of Science, 118(11/12):Art. #15140. https://doi.org/10.17159/sajs.2022/15140 (28 Desember 2024 geraadpleeg).

Pettitt, P. en B. Wood. 2024. What we know and do not know after the first decade of Homo naledi. Nature Ecology & Evolution, 8:1579–83. https://doi.org/10.1038/s41559-024-02470-0 (29 Desember 2024 geraadpleeg).

Pickering, R. en D.W. Kgotleng. 2024. Preprints, press releases and fossils in space: What is happening in South African human evolution research? South African Journal of Science, 120(3/4):Art. #17473. https://doi.org/10.17159/sajs.2024/17473 (29 Desember 2024 geraadpleeg).

Pretorius, M. 2024. Peer review vs Publish all – Navigating the changing landscape of scientific publication. South African Journal of Science, 120(5/6):Art. #17103. https://doi.org/10.17159/sajs.2024/17103 (29 Desember 2024 geraadpleeg).

Price, M. 2024. Explosive claim about ancient burials challenged. Science, 385(6709):584–5. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39116248 (30 September 2025 geraadpleeg).

Randolph-Quinney, P.S. 2015a. A new star rising: Biology and mortuary behaviour of Homo naledi. South African Journal of Science, 111(9/10):Art. #a0122. http://dx.doi.org/10.17159/sajs.2015/a0122 (27 Desember 2024 geraadpleeg).

—. 2015b. The mournful ape: Conflating expression and meaning in the mortuary behaviour of Homo naledi. South African Journal of Science, 111(11/12):Art. #a0131. http://dx.doi.org/10.17159/sajs.2015/a0131 (27 Desember 2024 geraadpleeg).

Reyna, V.F. 2021. A scientific theory of gist communication and misinformation resistance, with implications for health, education, and policy. PNAS, 118(15): e1912441117. https://doi.org/10.1073/pnas.1912441117 (1 Januarie 2025 geraadpleeg).

Ryba, R., Z.A. Doubleday, M.J. Dry, C. Semmler en S.D. Connell. 2021. Better writing in scientific publications builds reader confidence and understanding. Frontiers in Psychology, 12:714321. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.714321 (31 Desember 2024 geraadpleeg).

Said, E.W. 1979. Orientalism. New York: Vintage Books.

Sebeka, M.E. 1997. Emotiewe taalgebruik in geselekteerde Afrikaanse tekste. MLit-verhandeling, Randse Afrikaanse Universiteit, Johannesburg.

Strevens, M. 2003. The role of the Priority Rule in science. Journal of Philosophy, 100:55–79.

Tannen, D., H.E. Hamilton en D. Schiffrin (reds.). 2015. The handbook of discourse analysis. 2de uitgawe. Hoboken: John Wiley & Sons, Inc.

Tennant, J.P. en T. Ross-Hellauer. 2020. The limitations to our understanding of peer review. Research Integrity and Peer Review, 5:6. https://doi.org/10.1186/s41073-020-00092-1 (1 Januarie 2025 geraadpleeg).

Thobejane, T. 2017. Probing language and patriarchy in South Africa. Journal of Social Sciences, 53(1):57–60. https://www.researchgate.net/publication/321206652_Probing_Language_and_Patriarchy_in_South_Africa (30 September 2025 geraadpleeg).

Tichenor, P.J. 1971. Science, mass media, and the public. Journal of Applied Communications, 54(3):Art2. https://doi.org/10.4148/1051-0834.2061 (2 Januarie 2025 geraadpleeg).

Tucker, S. 2015. Rising Star expedition. South African Spelaeological Association Bulletin, 41:4–12.

—. 2024. The survey markers in Dinaledi. Persoonlike e-pos, 31 Desember.

Turner, B.S. (red). 2009. The new Blackwell companion to social theory. Oxford: Blackwell Publishing Ltd.

Turner, S. 2021. Becoming a vertebrate palaeontologist. International Journal of Paleobiology & Paleontology, 4(1):123.

Unsworth, R. 2024. A new mode of control: An actor–network theory account of effects of power and agency in establishing education policy. Journal of Educational Administration and History, 56(1):54–68. https://doi.org/10.1080/00220620.2023.2258827 (25 Desember 2024 geraadpleeg).

Van Dijk, T.A. 1995. The aims of critical discourse analysis. Japanese Discourse, 1:17–27.

—. 2015. Critical discourse analysis. In Tannen, Hamilton en Schiffrin (reds.) 2015:466–85.

Van Rooyen, L.H.S., L.R. Berger, J.D. Hawks en Z. Jinnah. 2025. Interpreting access to the Dinaledi Subsystem by Homo naledi: Redefining the “Chute” as a labyrinth. AfricArXiv. https://doi.org/10.60763/africarxiv/1749 (17 Mei 2025 geraadpleeg).

Wolpoff, M.H. en R. Caspari. 2013. Paleoanthropology and race. In Begun (red.) 2013:321–37.

Wood, T.C. 2016. An evaluation of Homo naledi and “early” homo from a Young-Age Creationist perspective. Journal of Creation Theology and Science Series B: Life Sciences, 6:14–30.

YouTube-video’s

Nova/National Geographic (NNG). 2015. New human ancestor discovered: Homo naledi. 15 September. https://www.youtube.com/watch?v=oxgnlSbYLSc.

Universiteit van die Witwatersrand (Wits). 2015. Homo naledi. Wits University Official. 10 September. https://www.youtube.com/watch?v=YkgPMKfQ0C0.

Hofsake

Daubert et al. v Merrell Dow Pharmaceuticals Inc [1993] USSC 99; 509 US 579.

 

Eindnotas

¹ Die 2025-teks verskil van die 2023-weergawe. In die nuutste teks lui die sin: “Therefore, we suggest that the currently available evidence tentatively meets Pettit’s (2022) criterion for funerary action”, wat heelwat meer besadig as die 2023-stelling “Therefore, one must conclude that the evidence meets Pettit’s (2022) criterion” is (onderstreping aangebring).

² Ek het die Engelse vertaling van 1792 gebruik.

 

• Hierdie artikel se fokusprent is geskep deur Felipe Hueb en is verkry op Pexels.

 

LitNet Akademies (ISSN 1995-5928) is geakkrediteer deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding (DHET) en vorm deel van die Suid-Afrikaanse lys van goedgekeurde vaktydskrifte (South African list of approved journals). Hierdie artikel is portuurbeoordeel en kan kwalifiseer vir subsidie deur die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding.