Litnet

Vroeg vandeesweek het ek amper heeltemal moed verloor. Een van RSG (Radio Sonder Gemoedsbekakking) se flinkdinkers fluister in ons ore dat ons té negatief is en ons nie moet steur aan die dinge wat op die internet verkondig word nie.

Toe ek myself uiteindelik gelawe gekry het met ’n fris glas OBS, daardie tyd van die dag, besef ek dat sy in André P Brink-terminologie ’n kreef is. En dít moes ek nie gedink het nie. Deesdae lei een negatiewe gedagte na ’n ander – mens kan net nie wegkom daarvan nie.

Ek sit nou al weke lank en nadink oor hoe ek hierdie spesifieke negatiewe gedagte moet aanroer. Elke keer wat ek myself qwertywaarts wend, kry ek koue voete. Ek soek na iets om oor te lag en vind zilch. Ná ’n foongesprek met my neef in die Kaap het ek besef ek sal maar móét skryf daaroor. Hy was getroffe deur die biblioteekdiens se rekenaarstelsel wat opgepak het en hom lank in die arms van TV gedryf het.

Hier is die aansluitingspunt: Marné Pienaar se bespreking in Rapport middel-Februarie van Petra Müller: Die skerpgevylde oomblik (onder redaksie van Karen de Wet) en Kerneels Breytenbach s’n daarvan op LitNet.

Hierdie twee resensies is vir my die waterskeidingsoomblik. Die Afrikaanse letterkunde (en kultuur) is baie diep in die moeilikheid. Die kanse is baie goed dat toekomstige lesers van Afrikaans hul in die posisie sal bevind waar die grootste deel van die Afrikaanse literêre korpus, feitlik alles wat voor die digitale era verskyn het in papiervorm, nie beskikbaar is om gelees te word nie.

Boeke24 het die boek nog nie laat resenseer nie. Ek wonder hoekom nie.

Bid jou aan: Die enigste bewyse dat daar ’n vroeëre letterkunde was, is verwysings daarna in JC Kannemeyer se Literatuurgeskiedenis of in Nienaber en Van Coller se Perspektief en Profiel. As hulle nog iewers in biblioteke te vinde is, want hulle is nie digitaal beskikbaar nie. Nes André P Brink se Die kreef raak gewoond daaraan.

Ter ondersteuning van die biblioteekdienste wat nog baie hard probeer om ’n diens te lewer, moet ek toegee dat die toekoms van ons letterkunde sekerlik nie uitsluitend vir hul rekening is nie. Hulle is afhanklik van politieke besluitnemers.

Maar ons weet mos alte goed in watse gemors politieke besluitnemers die land laat beland het. In alle tale.

So, kom ons beskou Pienaar en Breytenbach se resensies as gelees.

Wat die lug uit al vier my bande gehaal het, is die groot stilte wat daarop gevolg het. Geen verklarings deur uitgewers van Afrikaanse boeke (NB-Uitgewers, Jonathan Ball Publishers, Protea Boekhuis, Umuzi, LAPA, PenguinRandomHouse, Naledi, Litera) oor hoe hulle digitalisering van reeds gepubliseerde werke benader nie. Geen reaksie van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, hul Letterkundige Kommissie, die FAK en so meer nie. Geen reaksie van die kundiges verbonde aan Afrikaans-departemente aan ons universiteite nie.

Geen reaksie uit skrywersgeledere nie. PEN Afrikaans swyg.

Die twee teenswoordige redakteurs van Media24 se boekeblaaie, Johan van Zyl en Jo Prins, het nie gedink dis belangrik om saam te praat, self iets te sê, oor die vergetelheid waarin Afrikaanse boeke van die 20ste eeu verdwyn nie. Vrye Weekblad was stumm. Maroela Media sal seker eers aanstaande jaar kennis neem. Van RSG in die breë verwag ek niks. Hul een vaandeldraer vir hogere kultuur is Ilse Salzwedel. Haar gespreksgenote in Skrywers en boeke het al bekommerde geluide gemaak, maar nie hieroor nie.

Mens sou moontlik kon beweer dat die transformasie van Suid-Afrika sedert Februarie 1990 verantwoordelik is vir die manier waarop Afrikaanse kultuur soetjiestrap verfyn het tot gladnietrap, en dat mens maar te dankbaar moet wees vir die manier waarop werke wat oorspronklik in papiervorm verskyn het, wel ’n digitale herlewing gehad het.

Brink, Leroux, Joubert, Matthee, ’n stewige lys.

Breyten Breytenbach se vroeë publikasies, tesame met soveel ander skrywers se publikasies van die jare negentig, tagtig en vroeër is egter nog nie gedigitaliseer nie. Van Wyk Louw, Eybers, Walters, Aletta Lubbe, PJ Schoeman, FA Venter, CM van den Heever, Totius, Leipoldt, Bartho Smit, Henriëtte Grové, Dolf van Niekerk, Karel Schoeman se minder bekende werk, asook al sy geskiedskrywings, Wilma Stockenström se vroeë romans … Ek raak net meer terneergedruk as ek begin lyste maak, Kannemeyer in die hand.

Is daar geen vraag na sulke boeke nie? Is die Afrikaanse leeskultuur dood?

Boeke24 het vandeesweek ’n pragtige resensie geplaas deur Marni Bonthuys oor E (Sussie) Kotzé se nuwe roman, Hulle noem haar Carminda. Ek is verheug oor nog ’n akademikus wat haar weer tot die skryf van resensies wend, en dit doen met só ’n stylvol beredeneerde beskouing.

Maar omdat ek op die oomblik in terme van oeuvres dink, het ek gaan kyk hoe die skrywer wat deur Bonthuys beskryf word as “die Dalene Matthee van die Weskus-verhaal”, dit met digitale aanbod getref het. Hulle noem haar Carminda  asook Soetloop, Hoogty, Toring se baai is saam met die skitterende kortverhaalkeur Diepsee digitaal beskikbaar. Die titels wat uit druk is en gedoem is om net in biblioteke, uhm, beskikbaar te bly, is Silt van die aarde, Die slag van die breekbrander, Halfkrone vir die nagmaal, Halwe hemel en Die wind staan oos.

Wat gaan van daardie titels word? En die “vergete” werke van ander skrywers? Gaan ons die werk van vorige geslagte van skrywers, uitgewers en akademici maar laat gaan?

My man sê nou weet ek presies hoe die Blou Bulle van die jare negentig voel. Ja, ek is bevrees hy is reg. Ons is ’n kultuur arm aan ’n verstaanbare paradigma. Ons is die kreef wat gewoond raak daaraan.