In die nuwe Suid-Afrika het dit gewoonte geword om te sê dat lede van terreurbendes wat in die vorige politieke bedeling deur die veiligheidsmagte gedood is, "vermoor" is. Hierdie owerheidsoptrede word dus as misdade geëtiketteer, terwyl terreurdade as geregverdig voorgestel word, bv ingevolge die Kairos-dokument (1985) van Frank Chikane en andere. ’n Verwante verskynsel is dat dit algemeen bekend is dat Nelson Mandela langer as 25 jaar in die tronk was, maar baie min mense weet waarom hy so lank aangehou is. Hulle dink dit is maar omdat hy teen apartheid gekant was. Hulle wil ook nie weet of glo dat hy sy tronkstraf kon verkort het deur geweld af te sweer nie. Tot op hede het hy nog nie geweld verwerp nie. Tog word Mandela as ’n vredesikoon vereer. ’n Joernalis, Willem Pretorius, het onlangs in sy koerantrubriek dit wys geag om na Mandela se "bomenslike [Goddelike?] menslikheid" te verwys.
Soos met apartheid word nazisme deesdae gewoonlik as net sleg voorgestel. Die een word sonder meer met die ander geassosieer. Omtrent al wat aan die publiek oor Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) bekend is, is dat hy deur die Nazi’s "vermoor" is; dus, hierdie teoloog word as goed en die Duitse owerheid as sleg voorgestel. Inligting oor die geval Bonhoeffer kan tot meer genuanseerde insig aanleiding gee. Met die oog hierop kan Eric Metaxas se boek, Bonhoeffer: pastor, martyr, prophet, spy; a righteous gentile vs the Third Reich (Nashville: Thomas Nelson, 2010, 608p) gelees word. Soos uit die titel blyk, is daar geen twyfel aan wie se kant Metaxas hom skaar nie. Die teks behoort dus krities benader te word. Die inligting wat oor Metaxas verskaf word (p 571-573), boesem nie vertroue in nie. In werklikheid het hy egter ’n baie vloeiende en goed gesistematiseerde, dus hoogs leesbare, teks geskryf. Afgesien van Bonhoeffer se gepubliseerde werk verlaat Metaxas hom egter uitsluitlik op sekondêre bronne. Naas sy vertolking verskaf Metaxas min nuwe inligting. Die resultaat is dus wesenlik kompilasiewerk; iets wat nie hoog in akademiese kringe geag word nie.
Wat Metaxas oor 1933 in Duitsland skryf, laat my nie aan die "apartheidsregime" dink nie, maar aan Mandela as staatshoof: "Hitler had just taken power as Reichkanzler. Once that happened, everything was politicized, and no one who disdained Hitler’s views would get an important position in academia or anywhere else" (p 120). Die buitensporige verering van Adolf Hitler is soortgelyk aan dié van Mandela: "The messianic attitude toward Hitler was widespread" (p 308, ook p 325). Die herordening van Duitsland, Gleichschaltung (wat Metaxas as sinchronisering vertaal) deur die Nasionaal-Sosialiste (p 150), herinner aan regstelling/transformasie in die nuwe Suid-Afrika. Daar was bv die "Restoration of the Civil Service". Vervang "Aryan" met "black" en "Jewish" met "white" in die volgende sin: "Government employees must be of ’Aryan’ stock; anyone of Jewish descent would lose his job" (p 151). Oorweeg ook die volgende na aanleiding van die chaotiese nuwe Suid-Afrika: "Governments are established by God for the preservation of order ... If the state is not creating an atmosphere of law and order ... then it is the job of the church to draw the state’s attention to this failing" (p 153). Die Belhar-belydenis is ook nie uniek nie. Daar was Bonhoeffer en andere se politiek-geïnspireerde Bethel-belydenis (Hoofstuk 13) en Karl Barth se Barmen-verklaring (p 220-226).
Bonhoeffer was die jongste van vier broers. Hy het ook vier susters gehad. Sy pa was ’n bekende psigiater, maar dit was eintlik sy ma wat sy politieke oortuigings versterk en sy bedrywighede aangemoedig het. "She respectfully but firmly prodded her son to make the church live out what it claimed to believe by speaking publicly against Hitler and the Nazis, and taking actions against them" (p 14). Die indruk wat ’n mens kry, is dat Bonhoeffer ’n bedorwe kind was wat voor sy gevangenisskap ’n bevoorregte lewe gelei het. Hy het vakansie gehou en gereis, met min druk op hom om ’n vaste of lonende werk te hê. Hy het bitter min "koerasie" met vroue gehad.
Daar was oomblikke van vertwyfeling by Bonhoeffer: " I began to fear that dogmatism might be leading me astray – since there seemed no particular reason why my own view in these matters should be any better, any more right, than the views of many really capable pastors whom I sincerely respect" (p 197). Maar uiteindelik was dogmatisme sy ondergang. "Bonhoeffer sometimes had such confidence in his conclusions that he could seem arrogant" (p 61). Sy eie vertolking van die Skrif het hy as die enigste korrekte beskou. Dit het vir hom om geloof gegaan en nie om religie nie. Wat hy gedoen het was volgens hom wat God hom beveel het. Hy het homself gesien as bloot ’n getroue onderdaan van God. Die veral Lutherse kerkgenootskappe wat hulle by Hitler geskaar het, het hy as "cheap grace" afgemaak. Vir sy Belydende Kerk het hy "costly grace" voorgestaan. "Faith without works is not faith at all, but a simple lack of obedience to God" (p 14).
Sy teenkanting van Hitler het veral gespruit uit die vervolging van die Jode. Sommige van Bonhoeffer se aangetroude familie en van sy vriende was Jode. "To lift one’s hand against the Jews was to lift one’s hand against God himself. The Nazis were attacking God by attacking his people. The Jews in Germany were not only not God’s enemies; they were his beloved children" (p 316). Martin Luther se anti-Semitisme was algemeen bekend. "Luther advocated actions against the Jews that included ... setting fire to their synagogues and schools, destroying their houses, confiscating their prayer books, taking their money and putting them into forced labor" (p 93).
Bonhoeffer het kultuur, nasionalisme en etnisiteit afgewater deur die universaliteit van die Kerk te beklemtoon en hom vir ’n wêreldwye ekumeniese Kerk te beywer. Hy wou onder andere die Protestantse kerke en die Rooms-Katolieke Kerk verenig. "Christianity was unavoidably Jewish ... the Old Testament is not superseded by the New Testament" (p 369). "One can’t be a Christian and a nationalist at the same time" (p 111). Hy het sekularisasie, "the profound this-worldliness of Christianity" (p 484), omarm. Oor Amerikaanse teologiestudente skryf hy: "The most vigorous ... have turned their back on all genuine theology and study many economic and political problems. Here, they feel, is the renewal of the Gospel for our time" (p 104).
Hy het daarvan gehou om met kinders te werk. Van jongs af het hy Gandhi bewonder en beoog om hom in Indië te besoek. Hy was begaan oor "the plight of the poor and the outcast ... ’small people with small aims, small wages and small sins’" (p 79). Tydens ’n besoek aan Amerika skryf hy: "I’m increasingly discovering greater religious power and originality in Negroes" (p 106). Hy het van "negro spirituals" en "negro literature" gehou. "In Wasington I lived completely among the Negroes" (p 109). Hy besoek "the all-black Howard University" (p 109). "’It really does seem to me that there is a real movement forming and I do believe that the negroes will still give the whites here considerably more than merely their folk-songs’ ... the only real piety and power that he had seen in the American church seemed to be in the churches where there were a present reality and a past history of suffering" (p 110). Oor treinwaens is sy waarneming: "I found that the cars of the negroes generally look cleaner than the others" (p 114). Volgens Bonhoeffer is die Kerk deur God geroepe "to stand with those who suffer" (p 128). Sy pleidooie vir wat hy as sosiale geregtigheid beskou het, het van bv Martin Luther King en Desmond Tutu volgelinge gemaak.
Bonhoeffer het met Hitler in gedagte geskryf: "Anyone who lay violent hands on man here is infringing eternal laws and taking upon himself superhuman authority which will eventually crush him" (p 138, 142). Dit is presies wat in 1945 met sowel Hitler as Bonhoeffer gebeur het. Die Kerk moet volgens Bonhoeffer ’n stok in die wiel van ’n bose regering wees. "The church must directly take action against the state to stop it from perpetrating evil" (p 154). "The whole of Christendom should pray with us that it will be a ’resistance unto death’" (p 195, 196). By die Fanø-konferensie is besluit "the use of force ... [is] incompatible with the true nature of the Christian Church" (p 240, 243). Maar Bonhoeffer "longed to see a church that had an intimate connection with Christ and was dedicated to hearing God’s voice and obeying God’s commands, come what may, including the shedding of blood" (p 249).
Een van Bonhoeffer se studente onthou: "He asked us, quite unexpectedly, if we would grant absolution to the murderer of a tyrant" (p 326; kyk ook p 478). By die aanvang van die Tweede Wêreldoorlog was Bonhoeffer se standpunt: "The principal goal was to remove Hitler from power ... he began to realize that he was already part of the conspiracy to remove Hitler" (p 350). Hierna "he became a double agent for Military Intelligence" (p 367), die Abwehr. "Hitler must be stopped at any price" (p 387). "Bonhoeffer famously said that, if necessary, he would be willing to kill Hitler ... His role in the conspiracy was between him and God alone ... he knew that being chosen by God ... was the highest honor" (p 388). Bonhoeffer "insisted on bitter resistance – even as far as martyrdom" (p 396). "One must be more zealous to please God than to avoid sin" (p 446).
Bonhoeffer is gearresteer op grond van sy verwantskap met sy swaer, Hans von Dohnanyi. Hy is soos sy ouer broer, Klaus, Dohnanyi en nog ’n swaer, Rüdiger Schleicher, in 1945 tereggestel weens hulle medepligtigheid in 1944 aan die Stauffenberg-poging om Hitler te vermoor. "Bonhoeffer’s sentence of death was almost certainly by decree of Hitler himself" (p 529).
Johannes Comestor