Die ontdekking van Karel Schoeman se oeuvre: ’n gesprek tussen Dingie van Rensburg en Herman Meulemans

  • 0

Dingie van Rensburg reageer op ’n bydrae deur Herman Meulemans rondom Karel Schoeman: "Jij gaat ook dood, net als ik, net zo goed" – enkele beschouwingen bij Karel Schoemans zelfdoding en het aartsmoeilijke debat over een goede dood.

Die foto van Karel Schoeman verskyn met toestemming van Protea Boekhuis. Die fotograaf is Philip de Vos.

Vier jaar gelede – dit was in Polokwane, by geleentheid van ’n mondelinge eksamen van ’n doktorale student aldaar – het Herman Meulemans my met groot geesdrif en vonkel in sy oë vertel van sy groot ontdekking: Karel Schoeman se Stemme-drieluik. Ek het nooit voorheen iets van Schoeman gelees nie; ek was steeds en vir dekades vasgepen op my eie sterskrywer, André P Brink en sy talle boeke. Nogtans het Herman met sy relaas my daardie winteroggend sodanig geïnspireer dat ek dadelik vir my daardie drie boeke aangeskaf en gelees het. Daarna het die meeste van Schoeman se boeke ’n ietwat sentimentele staanplek in my boekrak gekry. Die laaste was sy Bloemfontein – die ontstaan van 'n stad 1846–1946. ’n meesterwerk wat spreek van harde werk, toewyding en liefde vir beeldryke besonderhede.

En nou kom Herman weer met Schoeman. By wyse van ’n omnibusresensie stel hy weer Schoeman se latere en nuutste boeke aan my bekend – en nogmaals met dieselfde geesdrif en vonkel op papier. Die eerste van die vier – ’n Ander land – het ek lankal reeds gelees. Die laaste drie – Die laaste reis, Slot van die dag en Afskeid van Europa – het ek reeds vir lees aangeskaf, en weer eens geïnspireer op sterkte van hierdie omnibusresensie van Herman Meulemans. Nogmaals het Meulemans my met hierdie bydrae van hom opnuut attent op en geesdriftig vir my (én sy) favorite Afrikaanse skrywer (om dié Vlaamse anglisisme skaamteloos te gebruik) gemaak.

Maar hou in gedagte dat die kruks van sy omnibusresensie in die laaste instansie handel oor enkele beschouwingen bij Karel Schoemans zelfdoding en het aartsmoeilijke debat over een goede dood. Wat uitstaan in Meulemans se samevatting van die vier Schoeman-boeke is hoe hy die kern van dood en selfdoding uit vier uiteenlopende historiese kontekste abstraheer en ontrafel, asook hoe sy uiteenlopende karakters (mense) en hul sienings, houdings en ook ervarings aangaande die dood verskil. Hierdie sienings, houdings en ervarings weef hy in ’n beeldryke, gevoelsryke en emosieryke mosaïek van dood. En uiteindelik weef en verweef hy homself ook daadwerklik in hierdie web toe – sy uiteindelike selfdood. Alles dui daarop dat hy dit bepland, berekend, voorbedag en vir homself ook verantwoordbaar gedoen het – en soos sekerlik versterk deur sy jare lange skrywery oor en beelde van worstelings van sy karakters met die dood. Alles wat Schoeman skryf, is deurspek met en spreek van droefgeestigheid, swartgalligheid, pessimisme, wanhoop. En juis hierdie algemene ambiance in Schoeman se werk word voortreflik deur Meulemans opgevang – soos Schoeman dit self sou wou gedoen het.

Daar is enkele paragrawe in Meulemans se resensie wat tot diepe besinning stem, en veel stof tot insig en opklaring in kontemporêre debatte oor die dood en selfdoding bied. En ek is daarom van mening dat Meulemans se eie bewoording en nuanses die klinkklaarste oorkom, en dus liefs onaangeraak beklemtoon moet word:

Eerstens: “De beslissing van Karel Schoeman om zijn eigen leven te beëindigen en het feit dat zijn bewuste versterving enkele dagen later fataal afliep, hebben oneindig veel vragen opgeroepen, meer nog dan in een socratische dialoog mogelijk is. De verwondering over wat de ene een wanhoopsdaad noemt, de andere een goede dood, neemt nog toe, nu de tijd voldoende ruimte heeft vrijgemaakt om ernstig na te denken over levenseinde-beslissingen.”

Tweedens: “Wie de verklaring leest die Schoeman heeft opgesteld over zijn hoogst persoonlijke besluit om niet verder te leven, ontdekt veel meer nuancering over zijn methode en motieven. Zijn methode – het vrijwillig ophouden met eten en drinken en het leven beëindigen door middel van een proces van mortificatie – is mijns inziens archaïsch, extreem solitair, wreed en strookt niet met de hedendaagse opvattingen over waardig sterven. Zijn motieven verwijzen naar het verlies van kracht bij het ouder worden, fysieke aftakeling, achteruitgang van geestelijke vermogens, de ervaring dat schrijfwerk een last begint te worden, toenemende hulpeloosheid en afhankelijkheid. Schoeman formuleert zijn motieven op een vrij algemene wijze, die voor interpretatie vatbaar is. Nergens in zijn verklaring maakt hij uitdrukkelijk gewag van ondraaglijk fysiek of psychisch lijden of van een medisch uitzichtloze aandoening, wat niet belet dat die aandoening er wel kan zijn en Schoeman zijn persoonlijke levenssfeer wenst te beschermen door niet te spreken over een eventuele ongeneeslijke ziekte. Door het socratische gehalte van zijn verklaring slaagt Schoemans erin om zijn eigen situatie, beschreven door maar enkele feiten, af te leiden naar een maatschappelijke discussie over het levenseinde in Zuid-Afrika. En eigenlijk is dit Schoeman ten voeten uit.”

Derdens: “Stond het niet in de sterren geschreven dat het boegbeeld van de naoorlogse Afrikaanse literatuur zichzelf van het leven zou beroven? Twee jaar voor zijn zelfdoding, in 2015, ondernam hij al een poging, maar die is naar zijn eigen zeggen gefnuikt. Zijn laatste reis naar zijn mooi buurland Lesotho is een ode aan de dood. Zijn meesterlijk boek Afskeid van Europa ontroert de lezer tot in het diepste van zijn vezels omdat Schoeman de kunst beoefent van het flaneren, zelfs doorheen de brokstukken van het sterven in Amsterdam, en vooral in Wenen, waar zoveel gekwelde jonge mensen in het fin-de-siècle klimaat op het einde van de 19e eeuw zelfmoord hebben gepleegd. Ik kon het haast niet geloven dat zijn gedachten ook al door deze thema’s doolden toen hij een pak jonger was. Daarom heb ik ook Een ander land gelezen, als proef op de som. Toen hij voor deze roman zijn verbeelding liet spreken, was hij 45 jaar. Versluis, het hoofdpersonage, is moe, doodmoe. Toen hij eenzaam stierf in een ziekenhuis in Bloemfontein, was Karel Schoeman moe, doodmoe. Niemand of niets was daar tegen opgewassen.”

Maar laat ek laastens dít nog sê: Meulemans se insigte in die wyer temas van die dood en selfdoding is op sigself goed deurdag en ook ophelderend vir die debat of debatte rondom en oor hierdie hedendaags uiters aktuele temas. Eintlik skryf hy as ’n ingeligte, asof ’n kenner van dié onderwerpe, en voeg daardeur veel tot Schoeman se insigte toe, asook tot die voortdurende debatte in dier voege. Nogtans sê Meulemans elders in sy resensie: “Ik vertrouw op Karel Schoeman om mij duidelijk te maken wat die goede dood voor hem betekende en om hem het maatschappelijk debat over het levenseinde verder te laten zetten, zelfs nu hij er niet meer is.”

Meer nog – en as pluimpie aan Meulemans vir sy beheersing van en spel met sy taal, sy Vlaams, sy sappiger Nederlands – merk ek ook onmiskenbaar sterk elemente van Schoeman se skryfstyl, woordgebruik, skryfgevoel en woordspeling in Meulemans se skrywe. Daardeur verryk hy inderdaad die ouere Vlaamse taal, daardie weergawe van ’n “sappiger Nederlands” waarvan hy praat, en waarmee ek heelhartig saamstem.

Nogeens goed gedoen, my vriend en geesgenoot! Jou bydrae gaan deur as ’n treffende huldeblyk aan Karel Schoeman vir die ryke gedagtegoed wat hy nagelaat het.

"Jij gaat ook dood, net als ik, net zo goed" – enkele beschouwingen bij Karel Schoemans zelfdoding en het aartsmoeilijke debat over een goede dood

  • 0

Reageer

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


 

Top