Litnet

Daar is min dinge wat Afrikaanse letterkunde so vinnig aan die brand steek soos die toekenning van ’n prys. Maar vanjaar se kortlys vir die Hertzogprys vir poësie het iets anders ontbloot: nie net meningsverskil nie, maar ’n groeiende wantroue in die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns self.

Die onmiddellike vonk in die kruitvat was die weglating van Danie Marais se gewilde bundel Ek en jy bestaan nie uit vanjaar se Hertzogprys-toekennings.

’n Facebook-inskrywing deur die bekroonde filmvervaardiger van dokumentêre reekse, Niel van Deventer, oor die weglating van Marais se bundel het sosiale media laat gons.

“Die weglating van Danie se naam was vir my die vonk,” sê Van Deventer. “Daar was ’n duidelike verwagting dat dit sy jaar kon wees – die bundel is wyd geprys en selfs as grensverskuiwend beskryf.”

Van Deventer, wat self ook ’n digter is, word uit sekere oorde daarvan beskuldig dat hy net bitter is omdat hy ’n groot aanhanger van Marais se werk is.

Oor dié beskuldiging sê hy: “Ja, sekerlik – maar ek het ook ’n probleem met wat vir my onregverdig voel. Hierdie situasie ruik van die begin af na faktore wat swaarder weeg as blote literêre meriete. Ek sê steeds nie dat Danie noodwendig die Hertzogprys moes wen nie (al sou hy ’n baie waardige ontvanger wees), maar dat hy nie eers die kortlys gehaal het nie, is moeilik om te regverdig.”

Nog iets wat die debat aanwakker, is die persepsie – reg of verkeerd – van ’n geslote kring. Wanneer dieselfde name, dieselfde uitgewers en dieselfde estetiese voorkeure jaar na jaar opduik, begin die vraag opklink of die sisteem werklik oop is vir verrassing en vernuwing.

Teen hierdie agtergrond het Jaco Barnard-Naudé, vanjaar se wenner van die Ingrid Jonker-prys vir sy debuutbundel om my kastele in Spanje te sloop, besluit om hom aan die kortlys vir die Eugène Marais-prys te onttrek. Hy sê hy kan hom nie eties en polities vereenselwig met die demografiese verskille tussen die nominasies vir hierdie prys en dié vir die Hertzogprys nie. Volgens hom word “bruin” en “queer” digters “wat die Eugène Marais se nominasies domineer” dikwels implisiet in ’n sekere rol geplaas, terwyl die Hertzogprys steeds oorwegend deur wit, heteroseksuele stemme oorheers word.

“Dit is absoluut géén argument om aan te voer dat, omdat jy in die verlede genomineer is vir die Eugène Marais-prys, of dit gewen het, jy as ’n saak van verstek dán genomineer moet word vir die Hertzogprys nie. Daar is geen reglement in die openbare dokumente van die Akademiepryse wat dít bepaal nie,” sê Barnard-Naudé, ’n professor in die Regsfakulteit aan die Universiteit van Kaapstad.

Die voorsitter van die Letterkundekommissie, Thys Human, het op navraag bevestig dat Marais se bundel wel deur die uitgewer voorgelê is en dus volledig oorweeg is. Volgens die Akademie word alle inskrywings aan elke lid van die kommissie versprei, terwyl ’n sogenaamde verkennerleser ’n omvattende verslag oor elke bundel opstel. Hierdie verslae word gesamentlik bespreek voordat ’n kortlys gefinaliseer word.

Volgens die Akademie se hoof- uitvoerende beampte, Annelise de Vries, geskied keuring streng volgens die reglement van elke prys en word ’n “goedgekeurde, etiese en korrekte proses” deurgaans gevolg. Besluite word gesamentlik geneem deur die Letterkundekommissie, met ’n meerderheidstem wat geld.

Dit is opvallend dat van die skerpste kritiek nie van buite die literêre wêreld kom nie, maar uit poësiekringe self. Sjaka S Septembir se “Die Evangelie van Literêre Witskuld” op Versindaba ontbloot met satire die rituele en soms performatiewe aard van skuld binne die Afrikaanse literêre kultuur.

Teen hierdie agtergrond skuif die debat van ’n verskil oor smaak na iets diepers: ’n vraag oor erkenning, oor wie gesien en gehoor word, en wie uiteindelik bekroon word. Die grootste debatspunt is dus nie net wie op die lys is nie, maar wie nie daarop is nie – en wat daardie afwesigheid moontlik beteken.

Die uitsluiting van Danie Marais se Ek en jy bestaan nie word deur baie as meer as net ’n vergissing beskou. Vir sommige is dit ’n simptoom van ’n instelling wat eerder bevestig as uitdaag – wat kureer eerder as ontdek. Dit is nie ’n bundel wat ongemerk verbygegaan het nie – dit het gesprek ontlok, gehore bereik en selfs ’n tweede lewe op die verhoog gekry. Dit het, eenvoudig gestel, mense geraak.

En tog tel dit blykbaar nie genoeg nie, wat ’n ongemaklike vraag laat ontstaan: Wat tel as “meriete” – en wie het die gesag om dit te bepaal?

“Ek beskou dit as ’n absolute skending van letterkundige integriteit dat Danie Marais se Ek en jy bestaan nie nié vir die Hertzogprys vir poësie genomineer is nie,” sê Barnard-Naudé.

“Ek en Danie sit nouliks langs dieselfde vuur. Maar daar is objektiewe faktore wat daarop dui dat sy bundel een van die topverkopers en top-bekroondes is. Dit het die inhuldigende Breyten Breytenbach-prys gewen – vir wat méér kan die Akademie vra?”

Verdedigers van die Akademie sal daarop wys dat literêre pryse nie gewildheidskompetisies is nie. Meriete kan nie gemeet word aan verkope of applous nie. Maar dié argument begin hol klink wanneer die kloof tussen die Akademie se keuses en die literêre werklikheid buite sy mure te groot word.

Volgens Barnard-Naudé is die huidige literêre klimaat “melankolies, benepe in extremis”. Die Akademie sal dit ontken, maar persepsie is in hierdie geval byna net so belangrik soos werklikheid.

Daar is ook meer gematigde reaksies. Daniël Hugo, wie se digbundel Kategismus vir die Hertzogprys ingeskryf is, sê enige kritiek van sy kant kan maklik as “suur druiwe” geïnterpreteer word omdat hy nie die kortlys gehaal het nie. “Ek vind dit wel bedenklik dat ’n genomineerde (Joan Hambidge) teen ’n niegenomineerde (Danie Marais) teen mekaar afgespeel word in die openbare debat.

Natuurlik is dit nie die eerste keer dat die Hertzogprys omstrede is nie. Groot name in die Afrikaanse letterkunde is al voorheen misgekyk. Maar elke nuwe polemiek bring die onderliggende spanninge weer na die oppervlak.

Ek en jy bestaan nie het nie net kritiese aandag getrek nie, maar ook ’n wyer gehoor bereik – onder meer deur die verhoogverwerking Ek is nie Danie, wat by die Woordfees en die KKNK groot belangstelling gelok het.

Vir baie lesers en kommentators is die vraag eenvoudig: Hoe kan ’n bundel met soveel trefkrag nie eens die kortlys haal nie?

Die argument is nie noodwendig dat die genomineerde bundels swak is nie, maar dat die seleksie ’n bepaalde soort poësie bevoordeel: tegnies verfyn, maar minder riskant of ontwrigtend.

In hierdie lees van die situasie word Marais se uitsluiting simbolies van ’n groter probleem: dat die mees lewende en impakvolle Afrikaanse literatuur dikwels buite die institusionele raamwerk plaasvind.

Daarby kom ’n groeiende skeptisisme oor die relevansie van literêre pryse self. Sommige kommentators meen die werklike “lewe” van poësie speel eerder op verhoogplatforms, feeste en sosiale media af.

Wat hierdie polemiek besonders maak, is dat dit nie bloot oor een digter of een prys gaan nie. Dit raak aan fundamentele vrae oor die aard van Afrikaanse letterkunde: Moet pryse die kanon bevestig of uitdaag? Hoe word impak gemeet? Is die Akademie steeds ’n relevante arbiter van literêre waarde?

Hierdie vrae is nie nuut nie, maar elke nuwe kontroversie dwing die literêre gemeenskap om dit opnuut te stel.

Die huidige debat bied uiteindelik ’n geleentheid eerder as net ’n krisis. Indien die Akademie bereid is om openlik oor sy prosesse en kriteria te kommunikeer, kan dit tot groter begrip en vertroue bydra. Net so kan kritici baat vind by meer sistematiese en beredeneerde ontleding van die werke ter sprake.

Wat wel duidelik is, is dat Afrikaanse poësie nie dood is nie – inteendeel. Die intensiteit van die reaksie op hierdie kortlys dui op ’n lewende, betrokke en soms strydlustige literêre gemeenskap.

In 2026 gaan dit nie net oor estetika nie, maar oor legitimiteit: of die Akademie steeds as ’n geloofwaardige arbiter van literêre waarde gesien word – veral deur ’n jonger, meer diverse en meer kritiese gemeenskap.

Die Akademie staan voor ’n keuse: om hierdie debat as ’n verbygaande storm af te maak, of dit ernstig op te neem as ’n teken dat iets besig is om in die Afrikaanse literêre ekosisteem te skuif.

Want uiteindelik gaan dit nie oor een bundel nie, maar oor iets veel groter: Wie het die gesag om te sê wat saak maak – en wie luister nog?

• Lede van die Letterkundekommissie. In 2026 is dit Thys Human (NWU), Marius Crous (NMU), Sonja Loots (UK), Amanda Lourens (US), Marni Bonthuys (UWK), Neil van Heerden (Unisa), Teneal Apollis (UP) en Valda Jansen (voorheen verbonde aan UWK). Tot dusver is daar nog nie op ’n wenner besluit nie. Op 21 April vergader die Letterkundekommissie, en wenners van die onderskeie pryse word na die Akademieraad aanbeveel. Die Akademieraad vergader op 22–23 April, waartydens die Letterkundekommissie se aanbevelings in persoon aan die Akademieraadslede oorgedra word. Die Akademieraadslede bekragtig die aanbevelings mits daar ’n kworum is. Daarna word die wenner telefonies (of per e-pos ) gekontak, waarna ’n mediaverklaring uitgereik word om die wenners aan te kondig.