Litnet

Skets deur Venita Oberholster van Pixabay

Wat gaan eintlik in iemand se kop aan wanneer hulle sterk identifiseer met die idee dat hulle (of hul groep) die slagoffer is – en hierdie identifikasie dan gebruik om intense woede en morele verontwaardiging te regverdig, selfs wanneer dit vir ander irrasioneel of selektief lyk?

Hierdie vraag raak aan ’n diep menslike patroon wat sielkundiges al lank bestudeer. Dit begin gewoonlik met slagofferindentifikasie: ’n Mens bou ’n identiteit rondom die oortuiging “Ons is die slagoffers.” Dit gee nie net betekenis en behoort nie, maar ook morele hoë grond. Wanneer hierdie identiteit sterk word, volg ander meganismes natuurlik:

• Projeksie: Eie emosies soos woede, magteloosheid of pyn word na buite geskuif. In plaas van “Ek voel kwaad of magteloos”, word dit “Hulle doen dit aan ons.”
• Morele toestemming (moral licence): Die slagofferstatus gee my die reg om woede uit te druk sonder om skuldig te voel. “Ek is nie aggressief nie – ek verdedig die onskuldiges.”
• Eksterne lokus van beheer: Die oorsaak van probleme lê altyd buite jouself of jou groep. Die “wêreld”, “die narratief” of “die stelsel” is verantwoordelik.
• Mededingende slagofferskap: Verskillende groepe begin kompeteer oor wie die “regte” of “ergste” slagoffer is. Dit lei maklik tot selektiewe woede en die neiging om die ander kant se lyding af te maak of te ignoreer.
• Morele woede: Intense verontwaardiging wat dikwels meer oor die persoon se eie emosionele behoefte gaan as oor die volledige feite.

Wanneer hierdie patrone dominant raak, kan mense hul eie emosionele behoeftes subtiel “afsmeer” op ander gebeurtenisse of groepe se slagoffers. Dit is nie noodwendig kwaadwillig nie – dit is dikwels ’n manier om eie pyn sinvol te maak.

’n Goeie voorbeeld van hoe hierdie dinamiek in die praktyk lyk, is Ilse Strauss se onlangse artikel op Maroela Media, “Die bewyse wat die wêreld nie wil sien nie” (24 Junie 2026).

Sy skryf oor die gruweldade van Hamas op 7 Oktober 2023, met spesifieke fokus op die seksuele en geslagsgeweld. Sy verwys na die 282-bladsy-verslag “Silenced no more”, wat op getuienisse, foto’s en video’s berus. Die emosionele lading in haar skryfstyl is opvallend. Sy begin met: “Ek wil nie hierdie artikel skryf nie. Ek wil nie my dag spandeer deur my pad te baan deur die afgryse nie. Wie sou? En tog is ek hier.”

Later skryf sy: “Tog […] wil ’n groot deel van die wêreld steeds nie hierdie Israeli’s glo nie. Dit pas nie die narratief nie.”

En: “Daarom skryf ek. Want die slagoffers het nie meer ’n stem nie, maar die waarheid het wel.”

Visserale beskrywings soos “die stank van verbrande vlees in jou neusgate” en getuienisse van mense wat nog elke dag twaalf keer stort want “hulle was soos diere” trek die leser diep in die emosionele ervaring in. Ilse woon al jare in Israel en werk vir Bridges for Peace, ’n Christelike organisasie wat Israel ondersteun. Haar belegging is outentiek, maar die skryfstyl toon duidelik hoe persoonlike emosie en sterk identifikasie met slagoffers die narratief vorm en dryf. Die “wêreld wil dit nie sien nie”-beraming is ’n klassieke voorbeeld van projeksie en eksterne lokus van beheer.

Dieselfde dinamiek speel hom ook af in ’n spesifieke subgroep binne die Afrikaner-gemeenskap. Hier word die Groot Trek, die Slag van Bloedrivier (1838) en die Voortrekkermonument sterk verbind met ’n Bybelse “uitverkore volk”-narratief. Bloedrivier word gelees as ’n goddelike verbond – amper soos die Israeliete wat deur vyande omring is. Suid-Afrika ná 1994 word dan gesien as “donker Afrika” waar hierdie groep weer vervolg word (plaasmoorde, kulturele marginalisering, affirmatiewe aksie).

Hierdie emosionele en identiteitsgebaseerde parallel lei daartoe dat baie van hierdie mense radikaal pro-Sionisties raak. Die logika is eenvoudig: Ons (Afrikaners) = Israel (God se uitverkore volk in ’n vyandige wêreld), en ons vervolging in Suid-Afrika = Joodse/Israeliese vervolging. Daarom moet Israel onvoorwaardelik ondersteun word, en kritiek daarop word maklik gesien as deel van dieselfde “wêreld” wat die waarheid nie wil erken nie.

Dit is belangrik om te noem dat nie alle Afrikaners hierdie pad loop nie. Baie ander het dieselfde geskiedenis beleef, maar dit meer as menslike oorlewing en historiese stryd gesien – sonder om hulself noodwendig as ’n eksklusiewe groep met ’n geloof in God en Israel in ’n vyandige wêreld te posisioneer. Die groep wat hierdie sterk parallel trek, gebruik die narratief egter om ’n dieper morele en emosionele hoë grond te kry, veral wanneer hulle Sionistiese standpunte met groot intensiteit verkondig.

Ilse Strauss is ’n duidelike voorbeeld van iemand wat hierdie parallel trek. Haar emosionele belegging in die Israeliese slagoffers word gevoed deur haar eie kulturele en geloofsagtergrond, en die taal wat sy gebruik (“die wêreld wil dit nie sien nie”) is dieselfde taal wat sommige Afrikaners gebruik wanneer hulle voel hul eie lyding geïgnoreer word.

Hierdie patroon is egter nie uniek aan Afrikaners of aan die Israeliese konteks nie. In die Israel-Palestina-konflik self gebruik beide kante mededingende slagofferskap. Israeliese groepe beklemtoon 7 Oktober en die Holocaust; Palestynse groepe beklemtoon die Nakba en die huidige lyding in Gaza. Elke kant voel die “wêreld” sien net die ander se slagoffers raak. In Suid-Afrika self sien ons dieselfde meganisme: Sommige groepe beklemtoon plaasmoorde as ’n vorm van volksmoord, terwyl ander apartheid se erfenis as die sentrale slagoffernarratief gebruik. Albei kante kan dieselfde sielkundige werktuie aanwend.

Wêreldwyd sien ons dit ook by Amerikaanse evangeliese Christene wat sterk Sionisties is, sowel as by aktiviste wat die Palestynse saak op ’n manier gebruik wat hul eie identiteit en morele hoë grond versterk. Die gemeenskaplike faktor bly altyd: emosionele behoefte + identifikasie met slagoffers + projeksie van woede op ’n eksterne “ander”.

Hierdie patrone is diep menslik. Hulle help mense om sin te maak van pyn, verlies en onreg, en om ’n samehangende identiteit te bou. Die uitdaging ontstaan egter wanneer die emosionele behoefte so oorheersend raak dat dit feite selektief maak, ander mense se lyding afmaak, of woede uitdruk op ’n manier wat meer oor selfverdediging as oor waarheid gaan.

Die beste teenmiddel bly selfbewustheid en intellektuele nederigheid – die vermoë om te kan sê: “Ek voel hierdie emosie sterk, en dit kom deels uit my eie geskiedenis en pyn. Maar ek moet ook die volle, komplekse prentjie sien.”

Skakel na Ilse Strauss se artikel: https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/die-bewyse-wat-die-wereld-nie-wil-sien-nie.

Boeregroete

Cornelius Henn