Litnet

Hoe kan mens ooit praat van “valsheid” in letterkunde? Die woord fiksie betéken tog “valsheid” – dit is tog ’n versinsel. Tussen die skrywer en die leser is daar ’n groot kloof wat dalk nooit oorbrug kan word nie.

Verlede week het ek vinnig genoem dat ek hierdie week oor die gevonde dokument, false document of phantom pre-text gaan skryf. Want dit is waar dit alles begin het ...

Laat ek verduidelik. Don Quijote (1605 en 1615) van die Spaanse skrywer Miguel Cervantes beskou baie as die heel eerste moderne roman. Ek gaan nou nie in die kompleksiteit van daardie roman induik nie, want daarvoor is ek geensins geleerd genoeg nie, máár ek wil tog vertel van ’n besondere literêre tegniek wat Cervantes gebruik het wat later deur vele ander skrywers gekopieer is, naamlik die tegniek van die valse of gevonde dokument (in Engels so ’n lekker term: “phantom pre-text”).

Toe ek so twee jaar gelede die eerste keer van hierdie literêre tegniek gehoor het, het ek dadelik gedink aan die sogenaamde found object, of gevonde voorwerp, in die beeldende kunste wat die eerste keer deur Picasso gebruik is toe hy ’n kopie van ’n prent van ’n stoel op een van sy skilderye geplak het en dit Still Life with Chair Caning (1912) genoem het – en wat natuurlik deur Marcel Duchamp berug gemaak is toe hy onder andere ’n urinaal as beeldhouwerk met die titel The Fountain (1917) uitgestal het.

Tog het die twee nie veel met mekaar te make nie – hoewel kreatiewe lesers dalk skakels sal kan maak.

Die tegniek van die gevonde dokument is veel ouer as die sogenaamde found object in kuns, wat eers aan die begin van die 20ste eeu as term en tegniek kop uitgesteek het. Dit is een van die oudste literêre tegnieke. En dit is nie net ouer nie, maar ook meer onwaar. Dokumente wat blyk feitelik te wees (op die werklikheid gebaseer), word in die fiktiewe teks of roman ingesluit om outentisiteit en geloofwaardigheid te skep. Die leser word gekul om te glo dat die fiktiewe dokument waarop die teks gebaseer is, die waarheid is.

Cervantes het byvoorbeeld verklaar dat al die hoofstukke behalwe die eerste hoofstuk van Don Quijote, die vertaling van ’n Arabiese manuskrip deur Cide Hamete Benengeli is, wat die verhaalstruktuur van ridderromans parodieer. Hierdie misterieuse Arabiese manuskrip word dus as “valse dokument” gebruik om die onderbou van die roman te vorm. Cervantes het dus gemaak of hy hierdie dokument op misterieuse wyse “gevind” het. Dat hy dit dus nie self geskryf het nie. En waarom? Om sy storie meer “waar” en outentiek te laat klink.

Dink ook aan Daniel Defoe se Robinson Crusoe wat as outobiografie aangebied is wat ook op raaiselagtige manier “gevind” is en waarvan baie mense steeds dink dat die skrywer regtig bestaan het. In al twee hierdie voorbeelde bedrieg die skrywer ons. Hy is ’n kulkunstenaar wat ’n skynrealiteit opdiep en dit soos die werklikheid laat lyk.

Die gebruik van ’n sogenaamde “valse” of “gevonde” dokument is dus ’n literêre tegniek wat ingespan word om waarheidsgetrouheid (ooreenkoms met die werklikheid) in ’n fiksionele werk te skep. Feit en fiksie word deur hierdie tegniek in die fiktiewe teks vervaag en komplekse etiese vraagstukke van hoe die teks gelees moet word om verstaan te moet word, word aangespreek.

Voorbeelde van bekende romans en kortverhale wat van hierdie tegniek gebruik maak:

Jonathan Swift se Gulliver’s Travels
Voltaire se Candide
“Manuscript in a Found Bottle” van Edgar Allan Poe
Nathaniel Hawthorne se The Scarlet Letter
WF Hermans se “Manuscript in een kliniek gevonden”
Pale Fire van Vladimir Nabokov
Italo Calvino se Als op een winternacht een reiziger
A Dictionary of the Khazars van Milorad Pavic
House of Leaves (2000) van Mark Z Danielewski

Maar daar sal natuurlik baie ander wees ...

Volgende week gaan ek verder skryf oor hierdie valse tegniek wat gebruik word om die illusie van waarheid te skep ... en gesels oor die skrywer as valsspeler.

Word dus vervolg ...

Rentia