Foto: Canva
Sonnettekrans: die Oeroue
I
Die berge staan as bewakers in die nag,
Kraaineshoogte lê verlate, leeg en stil.
Sandra kom aan met vaste, eensame wil,
sy weet nie omtrent die dorpie se gedrag –
watter geheime in sy heuwels sag
sal fluister. Die ou kliniek se skil
beskut waar dokters moes ontvlug, ’n kil
patroon van dertig jaar, van geslag na geslag.
Die straatligte brand skaars, verspreid en waar,
in die berge roer iets wat geen mens verstaan,
die nag lê swaar met dreigende gesug.
Geen logika kan dit verduidelik of verklaar,
geen rasionele pad bied ’n veilige baan –
die teenwoordigheid wat wag in elke vlug.
II
Die teenwoordigheid wat wag in elke vlug
kom nader in die eerste drome aan.
By haar bed versamel skaduwees, gaan staan
’n vorm wat alle lig uitsuig, ontstig.
Hy fluister name – elke woord ’n ontvlugting
van vreemde kennis. “Kom,” sy stem por aan,
“antwoord my.” Sy hoor wat sy tog verstaan,
al bied haar ratio van die droom geen wegvlug.
Maar Riana het gewaarsku voor sy sterf:
wie antwoord, verdwyn – opgesluk deur stroom.
Sandra klou aan wetenskaplike norm,
weerstaan die roepstem, hou vas aan haar nerf.
Elke nag kom hy – sy honger vul die droom.
Die donkerte is nie meer net oppervlak of vorm.
III
Die donkerte is nie meer net oppervlak of vorm –
dis waar verdwynings hul oorsprong vind.
Riana kom nie terug nie, net ’n swerm
van asgrys stof, haar spoor verdwyn, verslind.
Dan Heini wat geantwoord het – ook verslind
uit die lewe. Ses name nou – ’n storm
van verdwynings. Mense lewendig en warm,
dan niks, net as. Die patroon het ontbind.
Sy grawe deur rekords, vind die raad:
Elke dertig jaar verdwyn sewe sonder spoor.
Elizabeth, haar ouma, toon met heldersiende wat gebeur
in notas hoe sy die ritueel gestuit het – haar daad
beskryf. Die artefak versteek, die deur voor
Sandra wys. Gewys as wag teen oeroue honger-sweer.
IV
Gewys as wag teen oeroue honger-sweer,
het Elizabeth gelaat wat Sandra moet voltooi.
Elsabé grawe op die heuwels, vind al meer
en meer verwondering – die nisse uitgesprei
in klip. Pre-koloniale plek van offers, besproei
met bloed van ouds. Sewe artefakte – elk ’n leer
van donker kennis. Spirale ingegraveer, vereer
in antieke rituele. Beeldjie, bene – al vergroei.
Hulle absorbeer die lig, trek energie, trek krag,
elkeen ’n fragment van die Oeroue se wil.
Maar een ontbreek – die sewende stuk se plek is stil.
Die artefak wat Elizabeth in haar wakende dag
versteek het met vaste hand, ’n geheime baan.
Sandra moet dit vind, al kos dit haar bestaan.
V
Sandra moet dit vind, al kos dit haar bestaan –
die sewende artefak, dertig jaar versteek.
By die begraafplaas waar die ou grafte staan
is Elizabeth se steen, haar naam in klip ingebreek.
“Sy het gewaak in die donker” – so lui dit, bleek
gegraveer. ’n Geheime holte gaan oop, ’n baan
na die verlede. ’n Brief lê binne, ontslaan
van tyd se las, haar ouma se laaste teken en spreek.
Die doos lê daar, die sewende stuk – sy hou
dit vas. Sy lees die brief, die swaar gebod.
Haar ouma se woorde, duidelik en klaar:
“Die binding word mettertyd vergroei. Vertrou
my nie. Kies – die laaste opdrag voor die dood –
tussen sewe dood of transformasie wat jou lewe vou.”
VI
“Tussen sewe dood of transformasie wat jou lewe vou” –
lê die keuse swaar voor Sandra.
Sy gaan na die grot waar die waterval se skou
verberg wat wag. Daar staan Elsabé en Fourie, artefakte
uitgelê in kring. Die plek vertel sy storie, artefakte
wat eeue oud is, pre-menslik in hul bou.
Sewe nisse in die rotswand uitgekap – hier moes hy hou,
gebind deur offers, rituele teen die honger se gebou.
Die maanlig val nou deur die skeur, verlig –
so koud – die altaar in sy silwer glans.
Sandra voel die Oeroue – ’n fisiese slag
wat om haar sluit. Sy honger tasbaar, gedig.
’n Teenwoordigheid wat dreig met ’n ewige dans.
“Kom nader,” fluister hy. Sy stem lui sag:
“Kom nader,” fluister hy, “ons kan ’n nuwe wêreld verken” –
VII
“Kom nader,” fluister hy, “ons kan ’n nuwe wêreld verken –
’n orde, balans wat sal duur vir eeue lank.”
Sandra sien hom nou – nie net skaduwee of skim,
maar blouswart vorm wat tril, wild en krank.
Nie bloot ’n skaduwee nie – ’n wese, lank
van oerenergie. Hy wys homself – so vreemd, so ferm:
entiteit, ouer as geskiedenis, ouer as die stem
van menslike herinnering. Hy beweeg oor die bank
van tyd, tussen dimensies. Die spoor
van wêrelde lê oop vir hom. Hier in die kus
van Kraaineshoogte vind hy rus – sewe siele, sy kos.
Maar die binding word swakker, breek sy deur,
die sirkel het ’n gat. Die honger bly, sy drang, sy lus.
Hy bied ’n verdrag aan, vermy die verlies, die lus:
twee wesens wat een word deur artefakte se kus.
VIII
Twee wesens wat een word deur artefakte se kus –
dit is die oplossing, Elizabeth se sin
wat sy voorspel het. Maar sy kon nie, die pyn
te veel. Sandra staan nou voor die keuse, plus
die gewig van wat dit beteken – meer as rus
of lewe. Sy kan weier, kan ontken
die pad, maar dan sal nog ses verdwyn
in die siklus – of sy kan instem. Dis dus
nie net ’n offer nie, maar ’n transformasie van die denke,
’n verval in iets groters, ’n kosmiese oorgang sonder wete.
Sy sien: Dit is nie bloot haar teen hom nie, nie kwaad
teen goed nie, maar ’n versmelting – twee wat kragte skenk,
word een. ’n Orde buite begrip. Sy moet nou die regte
pad kies – nie kwaad of goed nie, maar ’n nuwe raad.
Dis nie net teen haar nie – dis tussen goed en kwaad.
IX
Dis nie net teen haar nie – dis tussen goed en kwaad,
maar tussen wie sy is en wat sy word.
Die artefakte lê in sirkel – sewe, elke saad
van die Oeroue se wese, elke woord
van die ou ritueel eggo in die grot. Die raad
gelees in tekste oud. Fourie se woord
bewe terwyl hy lees, vrees in elke koord
van sy stem. Elsabé plaas die artefakte – elke daad.
Sandra hou die sewende stuk. Sy word die brug, die slag
tussen twee wêrelde. Die gewig druk hard
op haar. Die grot lê stil. Die maan lig nou –
silwer skynsel vul die ruimte. Met haar laaste mag
gee sy haar woord, sy stem wat nie sal keer of verhard
nie. Sy vertrou haar ouma. Sy gee haar woord, hou nou –
haar ouma se wysheid. Sy gee haar woord, sy stem volhard.
X
Haar ouma se wysheid. Sy gee haar woord, sy stem
volhard –
die ritueel begin, die maanlig stroom
deur opening bo in ’n silwer droom
wat die altaar verlig. Artefakte word hard
en gloeiend. Die Oeroue se anti-lugdraad
trek nader, om haar gevleg in die groot gebrom
van kosmiese energie. Hy kom, hy kom –
sy vorm van donkerte teen die nag se kaart.
Sandra voel sy herinneringe invloei –
landskappe vreemder as enige teorie kan beskryf.
Ander wêrelde, wese – alles bly styf
verweef met haar. Nuwe dinge in haar groei.
En hy voel háár – haar menslikheid, haar lyf,
haar pyn, haar hoop. Haar liefde, pyn, haar hoop – alles wat haar lewe dryf.
XI
Haar liefde, pyn, haar hoop – alles wat haar lewe dryf
vloei oor in hom, en hy weer in haar. Balans.
Twee perspektiewe wat een word, verdryf
waar vyandskap was. Nou kom ’n simbiotiese dans
van energie. Sy voel die kosmiese weldadige glans
wat deur haar stroom. Sandra is nog Sandra, maar ook styf
verweef met hom – uitgebrei, nie meer net lyf
nie, maar bewussyn oor grense, tyd, verskans.
Sy sien deur mure, deur tyd. Tale word ontsluit –
idiome van die kosmos, voor-menslike domein.
Die Oeroue dra nou haar menslikheid, haar vuur, haar gloed.
Saam vorm hulle iets nuuts – nie strydig, nie gesluit –
’n balans op die terrein van nuwe bestaan, so rein.
Voleindig deur die saamgevoegde bloed.
Die sirkel is voltooi met presiese refrein.
XII
Die sirkel is voltooi met presiese refrein –
en tog is Sandra nog haar, net anders.
Sy staan in die grot, haar nuwe chemie
sigbaar – vir Elsabé en Fourie wandelaars
tussen wêrelde. Hulle sien die metamorfie:
haar oë dieper, donkerder. Die silwer stralers
van lig op haar vel. Bewegings soos ’n filosofie
van vloeiendheid – buite-menslik. Sy bestaan
hulle gerus: verdwynings verby, honger stil.
Die binding permanent – geen bloeddors meer, geen stryd.
Ver voel sy ander entiteite wat gluur, hul wil
teen grense druk. Maar sy en Die Oeroue – een – hou hulle stil
met mag wat groei. Tog is die vraag wat bly:
vir hoe lank? Daar is ’n skeur. ’n Onheilspellende tyd.
Hou hulle weg. Maar vir hoe lank? Daar is ’n skeur in hul wil.
XIII
Hou hulle weg. Maar vir hoe lank? Daar is ’n skeur in hul wil
twee wêrelde – Sandra staan op die rand.
Sy gaan terug na die dorp, haar voetstappe dun en stil
Mense kyk weg, herken nie die band
tussen die dokter en hierdie wese nie. Verstand
kan dit nie omvat nie. Sy loop nou hier tussenin
lig en skaduwee, bekend maar vreemd, begin
van iets wat nog nooit was nie – buite hulle kennisstand.
Die artefakte leeg, hul mag in haar opgetrek, gebou.
Maar daar’s ’n groter gevaar – ander soort wat lê
en wag. Hulle het respek getoon tot nou.
Maar nou dat die versmelting voltooi is, soek hulle die
bou –
die opening, die poort, die kans om deur te gaan, te tree
na hierdie plek. Die grense dun. Die baan.
Sandra moet leer, moet reis die paaie om die maan.
XIV
Sandra moet leer, moet reis die paaie om die maan
en ander wêrelde waar antwoorde lê.
Sy sê totsiens vir Elsabé – kan
haar nie meer troos nie. Die berge sê
haar naam, of is dit die Oeroue? Hulle sê
haar naam met die stem van wind en klip. Die baan
is voor haar – sy stap die nag in, verlaat die menslike span.
Haar vorm vervaag in donkerte, maanlig, mis wat laag lê.
Sy is nie meer net een ding, nie meer net vlees of siel.
Sy reis deur splete in werklikheid, deur elke dag.
Elsabé bly agter – te menslik om te waag
die pad wat wag. In donkerte toon die profiel
van iets wat roer – nie Sandra nie. Iets nuuts – ’n plaag
van dreiging wat wag. Die berge hou hul slag.
Die berge staan as bewakers in die nag.
XV: Kroon
Die berge staan as bewakers in die nag,
die teenwoordigheid wat wag in elke vlug
Die donkerte is nie meer net oppervlak of vorm –
Gewys as wag teen oeroue honger-sweer,
Sandra moet dit vind, al kos dit haar bestaan –
“Tussen sewe dood of transformasie wat jou lewe vou” –
“Kom nader,” fluister hy, “ons kan ’n nuwe wêreld verken” –
Twee wesens wat een word deur artefakte se kus –
Dis nie net teen haar nie – dis tussen goed en kwaad,
haar ouma se wysheid. Sy gee haar woord, sy stem
volhard –
Haar liefde, pyn, haar hoop – alles wat haar lewe dryf
Die sirkel is voltooi met presiese refrein –
Hou hulle weg. Maar vir hoe lank? Daar is ’n skeur tussenin
Sandra moet leer, moet reis die paaie om die maan.