Litnet

Plaaslik word die begin van die sogenaamde bevrydingsliteratuur dikwels aan twee boeke toegeskryf. Die een is Trevor Huddleston se Naught for your comfort (1956), wat ek reeds bespreek het (SêNet, 15 Maart). Die ander is Alan Paton (1903-1988) se Cry, the beloved country (1948), wat in 1946 voltooi is, dus ’n dekade voor Huddleston se boek. Huddleston was ’n uitlander wat sy boek in Suid-Afrika geskryf maar openlik daarop geroem het dat hy hoogs eensydig na die Suid-Afrikaanse werklikheid kyk (p 18). Paton was ’n Suid-Afrikaner wat sy boek tydens sy studieverlof in Noorweë en die VSA geskryf het, maar hy het die Suid-Afrikaanse werklikheid baie beter as Huddleston verstaan.

Dit is Huddleston wat aan Desmond Tutu die manuskrip van Paton se boek geleen het (John Allen, Rabble-rouser for peace, London: Rider, 2006, p 44). Tutu het in die jare sestig, as dosent aan die teologiese seminarie op Fort Hare, Paton se werk aan die studente voorgeskryf (Allen, p 104). Bevrydingsteoloë soos Huddleston (p 44) en Tutu (Allen, p 149) het veral ’n enkele sin in Paton se boek uitgesonder vir beklemtoning omdat dit hulle politieke agenda gepas het. Dit is die volgende woorde van een van die karakters, eerwaarde Theophilus Msimangu: "I have one great fear in my heart, that one day when they [the whites] are turned to loving, they will find we [the blacks] are turned to hating" (Cry, the beloved country, London: Vintage Books, 2002, p 38, 235).

Anders as Huddleston, Tutu en veral Nelson Mandela was Paton teen geweld gekant (Nelson Mandela, Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 447). Anders as die genoemde drietal was Paton ook sterk teen ekonomiese sanksies gekant (Allen, p 214, 289). Wat politieke radikaliteit betref was Paton nie in dieselfde liga as hierdie aktiviste nie. Paton het Tutu glad nie as ’n heilige beskou nie (Allen, p 265). ’n Ander feit wat in gedagte gehou moet word, is dat Paton se boek tydens die Smuts-bewind geskryf is. Ook Huddleston se boek is geskryf voordat apartheid ’n noemenswaardige impak gehad het. Die belangrikste positiewe bydrae wat die boeke van Paton en Huddleston gelewer het, was om die aandag op die ellende van swartes te vestig, maar dit was eintlik voorapartheidsellende en nie soseer apartheidveroorsaakte ellende nie, bv in 1946 was die paswette reeds op swartes van toepassing (Paton, p 69, 160). In hierdie sin is die hedendaagse gewoonte om net (of veral) Afrikaners vir swart ellende te blameer, misplaas.

Die verhaal begin in Ixopo in Suid-Natal, waar Paton ’n onderwyser was. Daarna verskuif dit na die Witwatersrand, waar Paton van 1935 tot 1949 hoof van ’n rehabilitasiesentrum was. Die verhaal eindig in Suid-Natal. Vanweë die ruimtebeperking gaan ek nie die storie hier opsom nie, want dit kan maklik in bv die Wikipedia opgespoor word.

In 1946 was daar reeds krotbuurte vir swartes, bv in Pietermaritzburg (p 16), te min huise en oorvol huise (p 48-50), aparte busse vir wittes en swartes (p 13, 39), aparte hospitale (p 34), in die hof aparte sitplekke en deure vir wittes en swartes (p 136, 144, 174). Toe reeds was die skole vir swartes vol (p 27): "Not more than four out of ten are at school" (p 68-69). Busse is geboikot as die tariewe verhoog word (p 40). Grond is onwettig beset en krotte is daarop gebou met gesteelde materiaal (p 50, 52). Wat opval, is dat Paton telkens van "white and black" skryf (p 21, 37, 157, 229), terwyl dit deesdae, veral van owerheidskant af, andersom gedoen word. Ek dink nie laasgenoemde is ’n poging tot alfabetiese volgorde nie. Dit is veel eerder ’n uitdrukking van mag, van dominansie, van verswelging. "Who knows how we shall fashion a land of peace where black outnumbers white so greatly?" (p 71). Voorheen het "the People ... the White People" beteken (p 136-137). Deesdae is "the people" ongetwyfeld (veral) die swartes.

Wat in die boek beklemtoon word, is die omvang van misdaad in 1946, veral in Johannesburg. Die misdadigers wat genoem word, is swart en die slagoffers is wit. Dit is waarom die wittes in vrees lewe. "Cry, the beloved country, for the unborn child that is the inheritor of our fear" (p 72). "It is fear that rules this land" (p 25). "So many have grown lawless ... Who can enjoy the lovely land?" (p 67). Die rede vir misdaad, bv diefstal, word aan die wittes toegeskryf: "They give us too little ... They give us almost nothing" (p 26).

Die ontworteling van die stedelike swartes word benadruk. Die skuld hiervoor word voor die deur van veral die mynmaatskappye gelê, wat trekarbeid gebruik en hulle werkers in enkelwoonkwartiere huisves. Terselfdertyd is daar in die swartes se plattelandse gebiede verval omdat die arbeidskrag vandaar na die stede onttrek word. Net bejaardes en vroue en kinders woon daar (p 188, 230). Op hierdie manier word die stamverwantskap en -gebruike afgetakel. "The white man has broken the tribe" (p 25). "It was the white man who gave us so little land, it was the white man who took us away from the land to go to work" (p 228). Later, tydens die apartheidsera, is gepoog om die tuislande te ontwikkel, die toestroming na die stede te keer, die stamverwantskap en kultuur (insluitende die tale) van swartes te herstel, maar daarin het baie swartes geen behae gehad nie.

Paton vertel hoe die landbougebiede van swartes agteruitgaan. "Year by year there was less food grown in these reserves. There were too many cattle there, and the fields were eroded and barren ... if they got more land, and treated it as they treated what they had already, the country would turn into a desert" (p 113). Lobola kry die skuld vir die aanhou van, en gevolglike oorbeweiding deur, te veel beeste (p 215). "A native could get land from the farmer, and set up his kraal and have his family there ... provided that he and his family gave so much labour each year to the white farmer. But even that was not perfect, for some of them had sons and daughters that left for the towns, and never came back to fulfil their portion of the contract; and some of them abused the land that they had; and some of them stole cattle and sheep for meat; and some of them were idle and worthless, till one had to clear them off the farm, and not be certain if their successors would be any better" (p 114). Die "oplossing" waarmee sedertdien voor ’n dag gekom is, is om plaasgrond van wittes te ontneem en aan swartes te gee en om dit uiters moeilik vir wittes te maak om van ongewenste swart plaasbewoners ontslae te raak.

John Kumalo is ’n politieke aktivis in Johannesburg wat die gepeupel opsweep. "What God has not done for South Africa, man must do ... Something is happening that no Bishop can stop" (p 25). "A new society is being built" (p 34). John het ’n lae dunk van die "Bantu Press": "[It] does not say all that could be said" (p 27). Hy beskou homself vry van stamverwantskap: "Our customs are different here" (p 35). Die stamhoof is volgens hom "nothing but a white man’s dog ... the Church too is like the chief" (p 34). Die voorspoed wat die wittes geniet "is not built on the mines ... it is built on our backs, on our sweat, on our labour. Every factory, every theatre, every house, they are all built by us" (p 35). As dit so is, waarom het sodanige ontwikkeling nie in dieselfde mate in die res van Afrika plaasgevind nie? Swartes moet eerder vra: "Where would we be without all that this white man has done for us?" (p 227-228). Wanneer die mynwerkers staak "they go mad; they imprison mine officials in their offices, and throw bottles and stones, and set places on fire" (p 162). Daar is hierdie profetiese woorde: "There are some men who long for martyrdom, there are those who know that to go to prison would bring greatness to them" (p 160).

Msimangu se retoriek word soms idealisties: "Because the white man has power, we too want power ... But when a black man gets power, when he gets money, he is a great man if he is not corrupted ... I see only one hope for our country, and that is when white men and black men, desiring neither power nor money, but desiring only the good of their country, come together to work for it" (p 37). Wat het sedert 1946 gebeur? Wat het geword van Nelson Mandela se uitgesproke ideaal tydens die Rivonia-verhoor dat een groep nie ’n ander moet oorheers nie? Funksioneer die swart bewind lofwaardig tot voordeel van die land of is daar toenemende korrupsie? "Cry, the beloved country, these things are not yet at an end" (p 66).

Destyds in Suid-Natal, anders as tans, "all the police were Afrikaners, and the post-office clerks, and the men at the railway station" (p 114). Soms skyn daar vooroordeel teen Afrikaners deur. ’n Boer, James Jarvis, verwys na een van die polisiemanne as "a decent fellow for an Afrikaner" (p 114). "His own father had sworn that he would disinherit any child of his who married an Afrikaner" (p 114-115). ’n Ander Engelsman is geheg aan die Britse kroon: "Where would we be if we ever get a republic?" (p 131). "He speaks beautiful English, the kind they speak at Oxford ... not the kind they speak at Rhodes or Stellenbosch" (p 147). Daar is ook minagting vir Afrikaans by sommige Engelssprekende wittes: "It’s a lingo I know nothing about, thank God" (p 121). By party van hulle is daar ontevredenheid oor die "unpronounceable names" van plekke soos Blyvooruitzicht, Langlaagte, Odendaalsrust en Welgedacht (p 146). Die plek- en straatname van die nuwe Suid-Afrika sou hulle sekerlik voor groter uitdagings gestel het. Die vraag is: As ’n plek (feitlik) onherkenbaar verander (bv afgebreek word), is dit nie dalk beter as hy ’n ander naam kry nie? ’n Ander saak: "Bilingualism was a devil of a waste" (p 146, ook p 163). Wat sou hulle sê van die nuwe Suid-Afrika met sy elf amptelike tale?

"Africa ... the great continent where we Africans live" (p 160). "Africa, the beloved country" (p 189, 191). "Nkosi Sikelel’ iAfrika: God save Africa" (p 191). "We work for Africa ... Why do you not say South Africa?" (p 229). In die Ooste word daar tans groot vooruitgang gemaak omdat die Oosterlinge daarin slaag om Westerse invloed in harmonie met hulle eie kultuur te bring. In Noord-Afrika aanvaar die inwoners (Arabiere, Berbers, Kopte, ens) die heilsame beskawende invloed van Europa en die Midde-Ooste. In Suid-Afrika gaan die nuwe bewindhebbers egter teen die stroom in en is hulle Afrika-behep, kontinent-oorbewus: seker in groter mate as in enige ander land. Die uitgangspunt is etnies. Dit gaan om swart Afrika, die broers en susters in sub-Sahara-Afrika; daardie lande wat almal in mindere mate as Suid-Afrika die voordele van Westerse invloed ervaar het. Die voortreflike voorbeeld wat Westerse lande stel, word in die nuwe Suid-Afrika gereeld en openlik geminag. Die Westerlinge in Suid-Afrika word eerder verwyt en verguis as geloof en na waarde geskat. Hierdie gebrek aan gesonde ewewig word in die volkslied weerspieël. Dit is een van die vele tragedies van die nuwe Suid-Afrika.

Johannes Comestor