Karl Marx, brandend actueel in de 21e eeuw

  • 0

Zijn jongere zus emigreerde naar Kaapstad en stampte daar een zaak uit de grond die nog altijd bestaat. Hijzelf doolde als een bezetene rond in West-Europa en wordt nog altijd verkeerd begrepen.

            Karl Marx, brandend actueel in de 21e eeuw

Het is welletjes geweest in Trier. De tweede-eeuwse Porta Nigra, de best bewaarde Romeinse stadspoort ten noorden van de Alpen, is de grote toeristische attractie. Maar in 2018 is er nog iets anders te vieren, dat een stevige boost geeft aan het cultureel leven van de stad. Tweehonderd jaar geleden, op 5 mei 1818, is Karl Marx er geboren. De herdenking heeft heel de stad in extase gebracht, duizenden belangstellenden uit binnen- en buitenland aangetrokken. Op 21 oktober zal het doek vallen over de vele tentoonstellingen en evenementen over Karl Marx en zijn werk. Het jubileumjaar zal dan voorbij zijn. Dan krijgt de Porta Nigra terug haar glans.    

Karl Marx, bronzen borstbeeld (van rond 1950), door Karl-Jean Longuet, Frans beeldhouwer, tentoongesteld in Museum Karl-Marx-Haus, Trier

In zijn nieuw, laag per laag onthullend, subtiel boek, in sprankelend Nederlands, maakt Walter Weyns een actuele inschatting van het denken van Karl Marx. Het boek zigzagt doorheen de jonge Marx, die als negentienjarige aan zijn vader schreef dat hij zich enkel nog met de werkelijkheid wilde bezighouden, de revolutionaire Marx die vond dat de filosofen de wereld alleen maar op verschillende wijzen hebben geïnterpreteerd maar dat het erop aan komt die te veranderen, en Marx als volbloed dialecticus die maar dieper bleef boren totdat hij stootte op de wetmatigheden van het historisch materialisme en het kapitaal.

Voor de auteur betekent Marx begrijpen: “hem lezen als filosoof van de ongerealiseerde menselijke vrijheid, je volzuigen met de geweldige energie en verbeeldingskracht die zijn werk uitstraalt en daar nuttig gebruik van maken, zonder je te laten meeslepen in de waan dat Marx over alles het laatste woord heeft. Dat heeft immers niemand.” “Het culturele klimaat waarin Marx terechtkwam had heel wat ingrediënten die zijn werk zouden kenmerken”, zo schrijft Walter Weyns: “joodse geleerdheid, Duitse filosofische Gründlichkeit, maatschappelijke bewogenheid, Franse revolutionaire spirit en zelfs een vleugje nuchter Engels empirisme.”

Ellende van de straatartiest, olieverf op hout (1847), door Joseph Stevens, Belgisch schilder, uit The State Hermitage Museum, Sint-Petersburg, in bruikleen aan Stadtmuseum Simeonstift, Trier

België was nog maar pas gesticht of de gevolgen van de Industriële Revolutie, die haar oorsprong vond in Groot-Brittannië, overspoelden het land. Zij werden voelbaar in het nieuwe koninkrijk aan de Noordzee, dat algemeen werd beschouwd als het meest progressieve land van Europa met een grondwet die vrijheid van onderwijs, godsdienst, pers en vergadering waarborgde. Tegen het midden van het 19e eeuw was de hoofdstad, Brussel, het bolwerk geworden van veel democraten en socialisten die het elders voor bekeken hielden. Karl Marx en zijn twee jaar jongere vriend-voor-het-leven Friedrich Engels hadden de problemen van de wereld al in 1844 besproken in Café de la Régence, vlakbij het Louvre, maar de vrijheid in België werkte aanstekelijk. Friedrich Engels was door zijn vader, een Duitse textielbaron met een vestiging in Manchester, naar het vasteland gestuurd om na te gaan of de ambachtelijke weverijen de competitie nog langer aankonden met moderne fabrieken en industriële productiewijzen. In 1845 trok de statenloze Karl Marx naar Brussel, waar hij het Communistisch Manifest schreef in nauw overleg met Friedrich Engels. Het Manifest, in het Duits geschreven en amper drieëntwintig bladzijden lang, verscheen in 1848 in Londen, waar Marx meer veiligheid zocht na uitwijzing door Leopold I, die vreesde dat de Parijse revolutie naar België zou overslaan.

Martin Puchner toont aan dat het Manifest een totaal nieuw genre in de wereldliteratuur inluidde en in vergelijking met alle andere meesterwerken uit de wereldliteratuur het vlugst praktische resultaten heeft geboekt, weliswaar niet onmiddellijk na publicatie in 1845, maar des te meer na de dood van Marx in 1883. De molen van vertalingen die ondertussen op gang was gekomen en de verbetering van de druktechniek brachten het gedachtengoed dan in contact met andere arbeidersbewegingen en vooral met andere ideologen en politieke leiders. Puchner analyseert hoe belangrijk voor de wereldgeschiedenis de lezing en interpretatie van het Manifest door Lenin, Mao Zedong en Fidel Castro zijn geweest.

Lege zakken, stoffen muurornament (1998-2003), door Jochen Fischer, Duits conceptueel kunstenaar, tentoongesteld in Museum am Dom, Trier

In het Museum am Dom tref je een polymorfe, intrigerende collectie aan van kunstvoorwerpen, die zijn samengebracht rond het centrale thema Lebenswert Arbeit. Sommige kijken met een schampere blik naar de arbeidsomstandigheden van de Industriële Revolutie. Andere waarschuwen ons voor de vervreemding die in de toekomst nog zal verergeren door de verdergaande globalisering en technologisering van de arbeid.

Te midden van schilderijen, foto’s, beeldhouwwerken en andere artefacten springt het bezinningshoekje in het oog, waarin de videoclip How we make sense of the world van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge eindeloos wordt vertoond en geregeld conversaties tussen de bezoekers uitlokt. De kunstenaar vertelt er over de manier waarop hij zijn tekeningen, schetsen en animatiefilms maakt. Voor hem gaat er altijd wanhoop schuil in zekerheid. De categorie van politieke onzekerheid, filosofische onzekerheid en onzekerheid van beelden staat veel dichter bij hoe de wereld is. Hij heeft een enorme bewondering voor aartsbisschop Desmond Tutu, die er geen moeite mee heeft om zijn uitermate streng moreel bewustzijn te koppelen aan ironie en erkenning van feilbaarheid die uitgaan van hemzelf. Omdat William Kentridge zich niet laat inspireren door voorgekauwde waarheden, zoals die bijv. in de media aan bod komen, wil hij bij het observeren van die fragile werkelijkheid heel nabij zijn. De slachtpartij die in 2012 plaatsvond in Marikana en waarbij vierendertig mijnwerkers werden doodgeschoten door de politie, heeft hem erg aangegrepen. Naar de site van de platinamijn gaan waar het onrecht is aangedaan, ter plaatse gaan om tekeningen te maken die de subjectieve ervaring van de slachtpartij volledig dekken, is voor William Kentridge een absolute noodzaak geweest.

Achter het bezinningshoekje waar de videoclip van William Kentridge wordt vertoond, weet je aanvankelijk niet wat je ziet, maar bij nader toezien blijkt het kunstwerk een wandtapijt te zijn, bestaande uit een reeks broeken… met lege zakken. Het is gemaakt door conceptueel kunstenaar Jochen Fischer. Het doet denken aan gestripte dierenkarkassen, zoals die ook door Rembrandt, Chaïm Soutine en Francis Bacon werden afgebeeld. Maar het feit dat de zakken leeg zijn en de eigenaars van de broeken dus geen bestaansmiddelen hebben, brengt ons dichter bij de Karl Marx.     

De vele gezichten van de klassenstrijd en de Industriële Revolutie in Europa, 19e eeuw, maar brandend actueel, geanimeerd muurtafereel in Museum Karl-Marx-Haus, Trier

Nelson Mandela hield er de gewoonte op na om heel zorgvuldig notities te maken wanneer hij literatuur doornam. Dat heeft hij zijn leven lang gedaan. In de jaren vijftig van vorige eeuw, nog voor hij werd gearresteerd op verdenking van hoogverraad, zocht de politie bezwarend materiaal bij elkaar. Zo werd op 27 september 1955 bij hem thuis in Orlando, Johannesburg, beslag gelegd op een notaboek met zijn handgeschreven commentaren over het Communistisch Manifest. Tijdens het proces “gaf hij toe” dat het inderdaad zijn handschrift is, dat hij sterk is beïnvloed door het marxisme en dat de idee van een klasseloze samenleving hem zeer genegen is: “I think, My Lords, that a lot of evils arise as a result of the existence of classes, one class exploiting others.”

Nu, wanneer de tweehonderdste verjaardag van Karl Marx wordt gevierd en de sociaal-economische ongelijkheid in Zuid-Afrika veel vooruitgang blijft stremmen, zou Mandela die uitspraak ook blijven herhalen, elke keer met nog meer nadruk. Karl Marx is balling geweest, een born free, heeft zijn hoop op een klasseloze samenleving, het Zuid-Afrikaanse Ubuntu-ideaal, nooit verloren. Welke interpretatie we ook aan zijn gedachtengoed geven, het spoort ons aan om niet alleen maar te hopen maar om die hoop in een leefbare praktijk om te zetten.

In deze zetel heeft Karl Marx veel gelezen en nagedacht en is hij overleden op 14 maart 1883 (64 jaar) – zetel in het bezit van de Familie Longuet-Marx tot 2014, daarna verworven door Friedrich-Ebert-Stiftung, thans tentoongesteld in Museum Karl-Marx-Haus, Trier

  • Foto’s en tekst: Herman Meulemans

Prachtige kijk- en leesboeken:

Beatrix Bouvier, Rainer Auts (Hg.), Karl Marx 1818-1883 Leben. Werk. Zeit. Grosse Landesausstellung 2018 in Trier. Rheinisches Landesmuseum Trier. Stadtmuseum Simeonstift Trier. Darmstadt, Theiss, 2018, 384 S.

Markus Gross-Morgen, Gabriele Lohberg (Hg.), LebensWert Arbeit. Kunstausstellung zum Spannungsfeld von Arbeitsleben und Menschenwürde. Trier, Museum am Dom, 2018, 144 S. – met dank aan Stefan Schu.

Martin Puchner, The Written World. The Power of Stories to Shape People, History, and Civilization. New York, Random House, 2017, 419 p.

Walter Weyns, Marx begrijpen. Een actuele inschatting van zijn denken. Antwerpen/Amsterdam, Houtekiet, 2018.

  • 0

Reageer

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


 

Top